Thượng Hải, Thượng Hải là Paris của phương Đông...

Tôi từng mơ những giấc mơ về Paris, về Vienna, về Roma... Tôi từng lập chí nguyện, sau này nhất định phải đến những đô thành nổi tiếng ấy du lịch, hoặc chiêm ngưỡng vẻ phồn hoa hiện hữu, thưởng ngoạn cảnh vật mỹ lệ, hoặc hoài cổ những di tích xưa cũ khiến lòng người thẩn thờ. Nhưng những đô thành ấy đối với tôi, cũng chỉ là phồn hoa, vĩ đại, trang nghiêm mà thôi, tôi không hề ảo tưởng ở nơi đó có thú vui gì đặc biệt hay thần kỳ. Chúng cùng lắm chỉ phồn hoa hơn, vĩ đại hơn, trang nghiêm hơn Petrograd mà thôi.

Nhưng khi tôi ảo tưởng về Thượng Hải, Thượng Hải đối với tôi lại không chỉ đơn thuần như thế. Trung Quốc đã là một quốc gia cổ kính, đồ sộ, như một câu đố bí ẩn, thì Thượng Hải phải là một đô thị tràn ngập sắc màu phương Đông, thần kỳ vàBất khả tư nghị (không thể tin nổi), một loại đô thị khiến người Châu Âu nảy sinh hứng thú đặc biệt. Tóm lại, ở Thượng Hải chúng tôi sẽ được thấy đủ mọi loại hiện tượng kỳ quái, mọi di tích cổ kính, phương Đông xa lạ... Vì vậy, khi còn học trung học, đọc đến lịch sử và địa lý Trung Quốc, đọc đến thành phố lớn nổi tiếng thế giới này, tôi không khỏi vô cùng hướng về, mong muốn dù bất cứ lúc nào cũng phải có một lần duyên kỳ ngộ với Thượng Hải.

Ôi, giờ đây tôi cùng Bạch Căn đã đến Thượng Hải rồi, đã đặt chân lên mảnh đất Trung Quốc rồi. Trung Quốc đối với chúng tôi chẳng hề không thể tin nổi đến thế, Thượng Hải đối với chúng tôi cũng chẳng hề tràn ngập sự thần kỳ như câu đố bí ẩn... Mà lý do chúng tôi bây giờ đến với quốc gia cổ kính phương Đông này, đến với Paris phương Đông này, cũng không phải để đi du lịch tuần trăng mật, cũng không phải để ngắm nhìn diện mạo Thượng Hải, càng không mang theo tâm trạng vui vẻ hay niềm hứng thú đặc biệt... Không, không! Chúng tôi là bất đắc dĩ mới phải đến Thượng Hải, chúng tôi coi Thượng Hải như chốn nương thân của những kẻ lưu vong từ nước Nga cũ.

Đúng vậy, Thượng Hải là Paris của phương Đông! Nơi đây sừng sững những tòa nhà cao tầng, nơi đây tràn ngập những cửa hàng phú lệ chẳng thiếu thứ gì, nơi đây vang động tiếng vô số xe điện, xe ngựa và xe xe hơi. Nơi đây có những rạp chiếu bóng kiểu Châu Âu rất rộng rãi, có những vũ trường và quán cà phê vô cùng sang trọng. Nơi đây người Châu Âu mặt mày vô cùng rạng rỡ, người Trung Quốc, dĩ nhiên là những người Trung Quốc giàu có, cũng mặc những bộ trang phục đẹp đẽ, mang phong vị riêng biệt...

Khi mới đến Thượng Hải, điều khiến chúng tôi hứng thú nhất và lấy làm lạ nhất, chính là vô số những người kéo xe kéo như một loại gia súc đặc biệt. Chúng tôi ngồi trên xe của họ, họ khom lưng, hai tay kéo tay cầm xe, chạy nhanh như một chú ngựa. Đó thật sự là một chuyện rất kỳ lạ. Chúng tôi không hiểu làm sao họ lại có bản lĩnh như vậy.

Điều tiếp theo khiến chúng tôi hứng thú, là những cảnh sát Ấn Độ đứng ở giữa đường, trên đầu quấn khăn đỏ, vóc dáng cao lớn, mặt mũi ngăm đen. Họ đồ sộ như thế, khiến người ta khiếp sợ, thế nhưng trên nét mặt họ lại ngoan ngoãn và im lặng đến thế.

Tiếp đến nữa, chính là vô số những kẻ ăn mày áo quần rách rưới, hình ảnh của họ thật kỳ dị và đáng sợ! Dù bạn đi vài bước, bạn cũng sẽ gặp họ. Có những kẻ thấy người Châu Âu, nhất là thấy phụ nữ Châu Âu, lại càng xin xỏ hăng hái hơn, trong miệng không ngừng gào lên: "Nhiều thái thái, nhiều thái thái, cho xin quẻ tiền đi..."

Đó chính là Thượng Hải khiến chúng tôi vừa kinh ngạc vừa chán ghét...

Khi lên bờ, đầu tiên chúng tôi ở trong khách sạn vài ngày, sau đó chuyển đến ở trong một căn hộ chuyên dành cho người nước ngoài. Phu nhân Bá tước Mikhailov ở cùng chúng tôi, chúng tôi ở trong một phòng lớn, còn bà ấy ở ngay phòng nhỏ bên cạnh. Từ đó chúng tôi lưu lạc ở Thượng Hải nơi đất khách quê người, tính đến nay đã được mười năm. Thời gian trôi qua nhanh như vậy!... Chúng tôi luôn hy vọng Thượng Hải chỉ là chốn dừng chân tạm thời của chúng tôi, rốt cuộc chúng tôi sẽ trở về Nga, thế nhưng giờ đây số phận của tôi đã an an bài tôi phải chết ở Thượng Hải, tôi phải vĩnh viễn chôn giấu mối hận ở nơi đất khách... Trời ơi! Làm sao Ngài mới có thể giảm bớt nỗi đau đớn trong tâm hồn tôi đây!

Khi chốn khỏi Vladivostok, chúng tôi mang theo một số của cải khá lớn, nhờ đó mà chúng tôi sống bình an ở Thượng Hải được hai năm. Còn về phu nhân Bá tước, tôi không tiện hỏi bà ấy, nhưng trong hai năm đầu sống ở Thượng Hải, hình như bà ấy cũng sống rất sung túc, không cảm thấy thiếu thốn gì. Nhưng đến năm thứ ba... cuộc sống của chúng tôi bắt đầu thay đổi, bắt đầu một cuộc sống nhục nhã!

Khi tôi bắt đầu cảm thấy kinh tế của chúng tôi sắp cạn kiệt, tôi giục Bạch Căn nghĩ cách, hoặc tìm một công việc nào đó, hoặc mở ra một nguồn thu nhập nào khác... Nhưng Bạch Căn luôn trả lời tôi rằng:

"Lisa, em yêu, không cần thiết đâu. Em chưa nghe nói phe Bolshevik đã xảy ra nội loạn sao? Em chưa nghe nói tướng quân Semyonov được chính phủ Nhật Bản viện trợ, đã bắt đầu đánh chiếm Siberia rồi sao? Hơn nữa Pháp... Mỹ... Anh... hiện đang tiến hành liên minh quân sự can thiệp vũ lực vào Nga... Lisa, em yêu, anh tin chúng ta sẽ sớm được trở về Nga thôi. Chúng ta không cần phải lo lắng..."

Nhưng dự đoán của Bạch Căn cuối cùng đã sai. Nước Nga của Bolshevik ngày càng vững mạnh hơn, mà cuộc sống của chúng tôi vì thế cũng ngày càng gian nan hơn, hy vọng chắc chắn ngày càng tan biến.

Chúng tôi ngồi lặng lẽ ở Thượng Hải nơi đất khách, mong ngóng tin tốt từ tổ quốc... Bạch Căn mỗi ngày đều ngồi trong phòng, rất ít khi ra ngoài. Khí phách thiếu niên của anh ấy hoàn toàn tiêu tan. Anh ấy suốt ngày nhíu chặt hai lông mày, thỉnh thoảng lại thở dài. Trên bàn của chúng tôi thờ chân dung Hoàng đế Nicholas, Bạch Căn luôn ngồi đối diện với nó, có lúc chăm chú nhìn không chớp mắt, anh nhìn, nhìn mãi, rồi đột nhiên thở dài đầy đau đớn:

"Ôi, Nước Nga, Nước Nga, lẽ nào ngươi lại diệt vong như thế sao?!"

Tôi thật sự không nỡ nhìn vẻ mặt đáng thương ấy của anh! Trước mặt tôi, anh luôn nói những lời cứng cỏi đầy hy vọng, nhưng tôi tin trong lòng anh, anh đã là một người yếu đuối hơn tôi nhiều. Tôi thường khuyên anh đi chơi cùng tôi, nhưng rất ít khi anh đồng ý, luôn nhíu mày một cái rồi nói:

"Anh không thích..."

Anh đã hoàn toàn thay đổi. Một người sống động và thích đi chơi như trước kia, một người tràn đầy sức sống thanh xuân, giờ đây trở thành một ông lão cô độc, lặng lẽ. Điều này đối với tôi đáng sợ biết bao! Trời ơi! Giấc mơ đẹp đẽ thời thanh xuân của tôi tại sao lại dễ dàng tan biến như vậy! Bạch Căn của ngày xưa là hạnh phúc của tôi, là niềm tự hào của tôi, còn Bạch Căn của hiện tại lại là niềm đau đớn của tôi.

Nếu tôi ra ngoài, tôi luôn đi cùng phu nhân Bá tước Mikhailov. Tôi và bà ấy trở thành những người bạn thân thiết đến mức không thể tách rời. Trên thực tế, hoàn cảnh cũng ép chúng tôi buộc phải như vậy: Chúng tôi đều là những kẻ lưu lạc nơi đất khách, ở Thượng Hải xa lạ này, không tìm thấy một chút an ủi và đồng cảm nào, vì vậy giữa chúng tôi buộc phải đặc biệt tăng thêm sự an ủi và đồng cảm. Đôi hoa tai lớn của bà ấy vẫn đeo như cũ, bà ấy vẫn không thay đổi thái độ của một quý phụ nhân. Những lúc rảnh rỗi, bà ấy luôn kể cho tôi nghe về cuộc sống quá khứ của bà: Cha bà là một địa chủ có tiếng tăm, mẹ bà cũng xuất thân từ dòng dõi quý tộc danh giá. Năm mười tám tuổi bà gạch cho Bá tước Mikhailov... Bá tước không chỉ giàu có về tài sản, mà còn là một vị quý ông cực kỳ có giáo dưỡng. Bà sống cùng ông mười năm, tuy không sinh được con, nhưng vợ chồng họ vô cùng hạnh phúc...

Có lúc bà ấy đột nhiên hỏi tôi:

"Lisa, cháu có tin chúng ta sẽ trở về Nga không?"

Không đợi tôi trả lời, bà lại tiếp tục nói:

"Bà không tin chúng ta có thể trở về Nga nữa... Có lẽ giai cấp của chúng ta, giới quý tộc, đã kết thúc số phận của mình rồi, bây giờ là lúc những kẻ hạ tiện ngẩng đầu." Đứng lại một lúc, bà lắc đầu, thở dài nói: "Lại đột ngột như thế! Lại đáng sợ như thế!"

Tôi lặng im nghe bà nói, không đưa ra ý kiến gì. Trong ánh mắt bà, tôi nhận ra sự thất vọng đầy cay đắng, sự thất vọng này đôi khi khiến tâm hồn tôi run rẩy. Tôi muốn an ủi bà, nhưng đồng thời lại cảm thấy chính bản thân mình cũng đang tha thiết cần sự an ủi...

Công viên Hồng Khẩu, công viên Phạn Vương Độ, công viên Pháp, công viên Hoàng Phố Than, đều in đậm dấu chân của tôi và phu nhân Bá tước Mikhailov. Chúng tôi mỗi ngày không có việc gì làm, chỉ đành mượn việc dạo công viên để tiêu nhàn thời gian cô đơn, cay đắng nơi xứ người. Nếu chúng tôi có đủ tiền bạc, chúng tôi hoàn toàn có thể thong dong ở những quán cà phê tinh tế, ra vào những rạp chiếu bóng rộng rãi, hoặc thẩn thơ trước cửa các bách hóa lớn, tùy ý mua những món đồ mình yêu thích, nhưng chúng tôi... chúng tôi tuy ngày xưa là quý tộc, giờ đây lại trở thành những kẻ lưu lạc nơi quê người, cuộc sống xa hoa ở Petrograd ngày xưa đối với chúng tôi đã trở thành giấc mơ quá khứ, không thể tái hiện nữa. Thượng Hải nơi đất khách này tuy tốt, tuy hoa lệ không kém gì Petrograd năm đó, nhưng nó chỉ mỉm cười đón chào những người có tiền, nó có thể trao cho họ sự an ủi, trao cho họ sự dịu dàng, và thỏa mãn mọi ham muốn của họ. Nhưng chúng tôi... chúng tôi đâu phải là thượng khách của nó.

Trong công viên, chúng tôi nhìn thấy cỏ cây nơi xứ người — sự héo tàn và tươi tốt của chúng. Vào mùa xuân, chúng xanh tươi; vào mùa hè, chúng tốt tươi; vào mùa thu, chúng úa vàng; vào mùa đông, chúng héo tàn. Dường như sự thay đổi mùa màng nơi xứ người không có khác biệt gì lớn lao so với tổ quốc. Nhưng xứ người rốt cuộc vẫn là xứ người, tổ quốc rốt cuộc vẫn là tổ quốc. Ở Thượng Hải chúng tôi không nhìn thấy tuyết trắng ngập trời, ở Thượng Hải chúng tôi không còn tìm lại được niềm hứng thú đi dạo trong mưa tuyết lất phất nữa. Điều này đối với người nước khác, tuyết trắng có lẽ không phải là vật báu gì quý giá, nhưng đối với người Nga — người Nga được sinh ra trong tuyết trắng, họ đã quen với sự ôm ấp của tuyết trắng rồi. Họ dù thế nào cũng không thể ở nơi xứ người mà quên đi tuyết trắng ngập trời của tổ quốc!

Có một lần, khi đó đã là hoàng hôn, ánh chiều tà phản chiếu ánh sáng màu vàng yếu ớt. Công viên Hồng Khẩu đã dần chìm vào vòng tay tĩnh lặng, thưa thớt bóng dáng du khách. Tôi cùng phu nhân Bá tước Mikhailov ngồi cạnh nhau trên chiếc ghế tựa dài bên hồ, hai người chỉ im lặng ngơ ngác nhìn những gợn sóng dát vàng trong hồ được ánh chiều tà phản chiếu. Lúc này tôi nhớ lại sông Neva ở Petrograd, cảnh vật trên sông Neva dưới ánh chiều tà... Tôi đột nhiên nói với phu nhân Bá tước một cách vô cùng khó hiểu:

"Phu nhân Bá tước! Chúng ta hay là trở về Nga đi, trở về Petrograd của chúng ta đi... Để phe Bolshevik giết chúng ta đi;... Nơi đây cô đơn quá! Mọi thứ đều xa lạ quá! Tôi không thể sống tiếp ở đây được nữa!"

Phu nhân Bá tước ban đầu ngạc nhiên nhìn chằm chằm vào tôi, hình như không hiểu ý tôi, hoặc tưởng tôi bị thần kinh, sau đó bà cúi đầu xuống, thở dài nói:

"Dĩ nhiên, tốt nhất là trở về Nga... Nhưng Bạch Căn thì sao?" Bà đột nhiên ngẩng đầu nhìn tôi nói, "Cậu ấy có muốn trở về Nga không?"

Tôi không trả lời bà.

Ánh chiều tà dần ẩn đi bóng vàng của mình. Màn đêm lặng lẽ không tiếng động giăng xuống. Trong công viên càng thêm tĩnh lặng bất thường. Tôi cảm thấy trước mắt mở ra không phải là màn đêm u tối, mà là tấm lưới bao la của nỗi nhớ quê hương không thể vượt qua của tôi...