Việt Nam Thư Quán - Thư viện Online

Bức hoạ Dorian Gray là tiểu thuyết đầu tay và cũng là duy nhất của tác gia người Ái Nhĩ Lan Oscar Wilde. Ra đời trong xã hội Victoria nước Anh đầy gò bó và cổ hủ, tác phẩm như một nhát dao đâm vào thói đạo đức giả và sự đui mù trước cái đẹp ở xã hội đương thời bằng lối văn trào phúng sắc sảo và tinh quái của người đàn ông được mệnh danh dí dỏm nhất nước Anh. Nghệ phẩm mang trong mình triết lí của một nhà mĩ học và vẻ đẹp của một nhà văn duy mĩ.

Số phận nghệ phẩm này cũng long đong như chính cuộc đời người nghệ sĩ viết ra nó. Bức hoạ Dorian Gray lần đầu tiên ra mắt công chúng vào ngày 20 tháng Sáu năm 1890 dưới dạng truyện nhiều kì trên Nguyệt San Lippincott, cho rằng không đứng đắn, biên tập viên đã cắt bỏ khoảng 500 từ trong tác phẩm mà chẳng để Wilde hay biết. Dầu vậy, tác phẩm vẫn hứng chịu vô vàn chỉ trích về đạo đức. Năm 1891, Wilde chỉnh sửa và bổ sung, từ 13 chương lên 20 chương, đồng thời viết phần Lời tựa mạnh mẽ bảo vệ tác phẩm của mình, được coi như một tuyên ngôn cho trường phái nghệ thuật vị nghệ thuật kể từ khi ấy, và được nhà xuất bản Ward Lock & Co nhận in thành sách.

Bản dịch này dịch từ phiên bản 20 chương, theo ấn bản đầu tiên của Ward Lock & Co, của nguyên tác tiếng Anh The Picture of Dorian Gray, và tham khảo bản tiếng Pháp Le Portrait de Dorian Gray. Hẳn nhiên, mỗi ngôn ngữ mang theo văn phong của riêng mình, mà khi đọc lên ta biết ngay là văn chương nước nào: văn chương Anh rất khác văn chương Pháp và chẳng thể nào giống văn chương Việt. Hơn nữa Wilde là nhà văn mang lối hành văn xưa cũ. Không khó để thấy rất nhiều câu văn có mệnh đề quan hệ hoặc trạng từ xen vào giữa với số lượng dày đặc; hoặc vô vàn câu bị động kết hợp mệnh đề quan hệ gối đầu lên nhau nối thành câu văn rất dài; hoặc một danh từ kéo theo đông đảo các tính từ bổ nghĩa. Thảy những điều này tuy là vẻ đẹp trong văn phong Anh nhưng lại có phần lạ lẫm và rườm rà với văn phong Việt. Dầu vậy bằng tinh thần trung thành hết sức với Oscar Wilde và trân trọng nhất mực tiếng Việt, người dịch quyết định giữ lại cấu trúc câu văn giống nhất có thể với lối hành văn đặc trưng của Wilde, đồng thời cân bằng sao cho vẫn tỏ nghĩa trong tiếng mẹ đẻ.

Bên cạnh tính chính xác, tính nhịp nhàng ở câu văn khi đọc lên cũng là vấn đề đáng lưu tâm. Lord và Sir trong tiếng Anh chúng ta có lần lượt hai từ tương đương là Huân Tước và Tôn Ông, tuy nhiên phương án này không được chọn vì quá nhiều âm tiết; Lord Henry là một trong những nhân vật chính và cụm từ Huân Tước Henry xuất hiện dày đặc dễ gây ra chán tai. Do đó, Ngài và Đức là phương án được chọn cho vấn đề này. Tất nhiên phương án giữ nguyên Lord Henry càng không được chọn, dù đây là phương án dễ nhất. Với tinh thần hạn chế tối đa từ ngữ ngoại lai trong bản dịch, người dịch quyết định dịch hoặc phiên âm tất cả danh từ chung trong tác phẩm. Kho từ vựng tiếng Việt được phong phú nhờ số lượng lớn từ mượn bằng cách phiên âm, và ngày nay chúng ta chẳng thể tiếp tục làm giàu vốn từ bằng cách nào khác ngoài công việc đó.

Trong Bức hoạ Dorian Gray Oscar Wilde sử dụng vô cùng nhiều ví von và tham chiếu đến kịch thơ Shakespeare, thần thoại Hi Lạp, và các kiến thức khoa học, triết học, nghệ thuật khác. Đề chú thích là cần thiết, nhưng sẽ không quá mức. Vì thiết tưởng với nghệ phẩm của một nhà văn duy mĩ như Wilde thì vẻ đẹp trong mạch đọc của độc giả quan trọng đến mức bất kì sự cắt ngang nào phá hỏng vẻ đẹp ấy đều là tối kị. Người dịch quyết định hạn chế đến mức tối thiểu chú thích và phân chia làm hai dạng: cước chú, ở dưới trang sách, là chú thích buộc phải đọc ngay để hiểu tác phẩm; và hậu chú, ở cuối sách, là chú thích hỗ trợ những độc giả muốn tìm hiểu thêm.

Suy cho cùng, như trích đoạn bức thư Wilde viết gửi người mến mộ diễn giải tuyên bố nổi tiếng “Thảy nghệ thuật đều tuyệt đối vô dụng” của mình: “Một nghệ phẩm là vô dụng cũng như một đoá hoa là vô dụng. Đoá hoa nở vì niềm vui chính nó. Ta nhận được khoảnh khắc vui vẻ trong sự ngắm nhìn. Đó là thảy những gì có thể nói về mối tương giao của ta với hoa. Hiển nhiên người đời có thể bán chác hoa, và khiến nó hữu dụng với họ, nhưng việc này chẳng can hệ gì đến hoa. Điều đó không thuộc bản chất của nó. Điều đó không được mong đợi. Điều đó là dùng sai cách.” Nghệ phẩm viết ra không cốt sao cho dễ hiểu, sao cho nhiều kiến thức; mục đích nó đơn thuần khơi dậy cảm xúc ta, khuấy động tâm hồn ta, đôi khi làm ta mỉm cười, đôi khi làm ta thổn thức.