Tôi cho là mình đã hiểu được những nỗi đau đớn mà bạn tôi đã phải trải qua, chỉ có điều tôi đã trải qua chúng khi còn trẻ hơn, đó chính là vận may của tôi: người ta có thể chịu được gần như mọi điều khi nhựa sống của người ta còn dồi dào, khi bỏ chạy khỏi một đất nước mà ở đó có biết bao nhiêu địa điểm được gắn bó với những kỉ niệm vui sướng mà từ nay trở đi chúng biến thành những biểu hiện bất hạnh, tôi đã cam lòng xuống tàu tới vùng Biển Đỏ và Ấn Độ Dương: không có nỗi buồn nào của chàng Olympio[1] được coi là đáng sợ trên bờ biển này. Tôi nhớ lại nỗi đau mà tôi đã trải qua khi ấy, hình như không còn có thể có nỗi đau nào lớn hơn thế nữa: và, cho dù là không hiểu biết cuộc đời, nhưng tôi đã không nhầm khi phát biểu như vậy, quả thực không bao giờ tôi còn có thể bị đau xé hơn thế nữa.

Thậm chí cái chết của bạn bè hoặc của người thân cũng không để lại sự hủy hoại như sự phản bội. Cái chết vẫn giữ nguyên sợi dây sâu xa của con người mà từ đó bắt nguồn lòng tự tin. Nó giữ nguyên mọi dấu tích, ảnh chụp, thư từ, quần áo, mái tóc, thông qua chúng có một cái gì đó thuộc về danh tiếng của những ngày tốt đẹp đã qua không ngừng được sống lại: đó là một hình ảnh phai mờ, nhợt nhạt, nhưng nó vẫn gợi lại những ngày tháng đó một cách khiêm tốn và êm ái, và nó không buộc người ta phải ghê tởm từ bỏ chúng. Trong khi đó sự phản bội chẳng để lại một cái gì nguyên lành, thậm chí cả cái quá khứ mà nó đã làm đảo lộn và đầu độc hoàn toàn ý nghĩa: ví như cái quán ăn mà ở đó ta đã ngồi ăn cùng nhau lần đầu tiên, nơi mà ta đã kinh ngạc phát hiện ra nhau, với một thái độ hoài nghi và không dám nhìn nhau nhiều, cái quán ăn mà ta không bao giờ đi qua trước mặt nó mà không nắm tay để ghi nhận sự tòng phạm của các kỉ niệm, nơi mà thỉnh thoảng ta vẫn quay trở lại như là một nghi lễ thầm kín, và khi ấy ta lại nhớ những câu nói vụng về mà ta đã nói với người kia, nhớ lại thái độ bối rối làm cho ta run run – thế là ta phải trốn tránh cái quán ăn đó như trốn tránh một nơi tồi tệ, phải tránh đi qua đường phố có cái quán ăn ấy, vì rằng ngay cả cái tên gọi của nó cũng làm cho ta rơi nước mắt. Những lời nói êm ái nhất dùng để chỉ những sự việc đơn giản nhất, cái sân thượng mà ở đó ta vẫn thích ngồi chơi vào mùa hè, cái kỉ niệm về một ánh bình minh xuất hiện sau cánh cửa sổ, những luồng ánh sáng gợn sóng phản chiếu trên tường phòng, trong khi tiếng gỗ va đập báo hiệu những con thuyền đang nhổ neo rời bến, mái tóc nàng xõa trên gối, vị muối đọng lại trên da thịt nàng sau buổi sáng phơi nắng, những chai nước mà nàng dùng để rửa sạch cơ thể, có biết bao nhiêu vết đau như thế.

Một con tàu đang vào ga, khi ta nhớ lại mình đứng núp sau một cây cột ở sân ga đợi nàng để thoạt tiên gây ra nỗi thất vọng làm cho cảnh ôm nhau đầu tiên trở nên say mê hơn, những chiếc bánh xe của nó nghiến trên đường ray mà từ nay trở đi chúng sẽ làm tan nát trái tim anh. Như vậy đây sẽ là điều duy nhất còn lại về nàng, đó là tất cả kho báu về những hình ảnh, về những thói quen êm ái được ghi lại trên cơ thể mà ta phải cố mà rũ sạch chúng đi mãi mãi nếu ta còn muốn sống: trong khi đó vẫn còn lại một khoảng không gian tưởng tượng để ta tiếp tục gặp gỡ những người đã khuất. Chính là chúng ta luôn luôn phải tự đảm đương việc này, phải rắc muối lên chỗ được coi là khu vực của một thành phố mà chúng ta đã lập nên và cùng sống với nhau; phải không ngừng bắt đầu lại công việc đổ nát này, sự đổ nát của cái mà chúng ta đã muốn tồn tại trong lòng nó. Đó chính là cơ thể của người đàn bà yêu dấu, cái mà vì nó ta đã phải chết, cái mà ta đã phải kiên trì cố tìm cách để quên đi, là cái mà ta phải để cho kỉ niệm về nó, kỉ niệm có liên quan đến mắt, đến tay, đến miệng, đến da, đến bộ phận sinh dục, đến mỗi bộ phận của thân thể, ta phải để cho kỉ niệm ấy tan rữa đi như sự tan rữa của xác chết.

Ngoài ra, cái chết còn cố định mãi mãi nét mặt, lời nói và thái độ của con người: trong khi đối với người đã bỏ ta ra đi, thì ta sợ hãi đoán rằng mỗi giây mỗi phút trôi qua sẽ làm biến đổi hình ảnh của người đó một cách không thể nhận ra, làm cho hình ảnh của người đó xa cách dần so với hình ảnh mà ta đã yêu quý, rằng người đó sẽ nói ra những lời lẽ mà ta không quen biết, và những ý nghĩ trong đầu người đó sẽ mãi mãi trở nên xa lạ với ta, Ta biết rằng sự xa cách không thể cưỡng lại được này là kết quả không đổi của ý chí của người đã bỏ ta, chứ không phải là của một tai họa hay của một số phận oan trái. Ta không còn biết nàng sống ở đâu, ta cũng không muốn biết điều đó nữa, và chuyện ấy như thể thành phố đã trở nên hoàn toàn không thể hiểu nổi, đã trở thành một địa điểm cuộc phục kích, bất ngờ trải rộng và thường trực, bởi vì ở mỗi góc phố cũng có thể xảy ra nỗi kinh hoàng phải gặp lại người con gái đã muốn trở nên xa lạ và vô hình đối với anh, muốn không còn biết và hiểu gì về anh nữa. Ta sợ rằng có thể kiểu đầu của nàng đã thay đổi, và chắc chắn nàng đã mua cho mình những bộ quần áo mà ta sẽ không bao giờ được thấy nàng mặc và cởi ra, những bộ quần áo mà nàng mua với ý định là để cho những người khác nhìn thấy nàng mặc và cởi ra. Ta mong rằng nàng sẽ không bị xúc phạm, không bị cưỡng hiếp.

Mỗi một khoảnh khắc trôi qua, do một điều duy nhất là ta thiếu ý thức về nó, rằng thậm chí ta cũng chẳng nghĩ về nó, càng làm tăng thêm sự phản bội và nỗi đau lòng khi phải chia ly mà ta phải chịu đựng. Và điều nghịch lý thực sự mệt mỏi của nỗi đau này, đó là anh phải chịu nỗi đau đó do chính cái điều gần gũi nhất với anh gây ra cho anh, cái điều mà anh vẫn hướng về để tìm kiếm sự động viên khi mà ở khắp nơi anh không tìm thấy được sự động viên này, cái mà vẫn ở bên anh khi mọi sự đã từ bỏ anh: và đó chính là thói quen của tâm hồn làm cho nó giống như một con vật say đòn, cứ tiếp tục trông đợi một cách máy móc vào sự an ủi của cái người mà, cho dù trước đây có là kẻ đỡ đần và là niềm vui của nó, thì bây giờ cũng đã trở thành tên đao phủ của nó.

Tôi nhớ lại những đêm tồi tệ tôi ngơ ngác uống rượu trong một quán rượu bất kì, uống để khỏi phải trở về căn nhà giờ đây chỉ còn là một sự trống trải. Tôi nhớ lại làn khói thuốc lá màu xanh cuộn vòng thắt nút xung quanh miệng tôi rồi bay thẳng lên trần nhà, dựng dưới những ngọn đèn, trông giống như một dây thòng lọng. Tôi nhớ lại đôi bàn tay tôi run rẩy, nhớ lại cái đầu kêu vo vo như thể có một đàn ong đang làm tổ trong đó. Tôi nhớ lại tiếng nước chảy róc rách trong những rãnh nước đen lóng lánh khi cuối cùng tôi cũng ra khỏi nhà, lấy xe lái đi trong đêm như một kẻ mất trí, khi mà đèn điện thường là đã tắt, tôi lái xe qua những dãy phố, sau đó ra xa lộ ướt át mà trên đó những chiếc xe rơmoóc lao vun vút làm thành những vệt đỏ và trắng trông như đuôi sao chổi: khi ấy tôi nhớ lại đầu nàng đặt lên gối tôi, rằng tôi vừa lái xe vừa âu yếm vuốt ve khắp người nàng, và nàng hôn lên tay tôi, khi chúng tôi đang trên đường đi nghỉ. Tôi nhớ lại niềm hi vọng dù sao cũng là điên cuồng, khi có một ngọn đèn quên không tắt hay đang le lói trong buổi sáng trời xanh làm cho tôi trong chốc lát tin rằng có thể nàng đã quay trở về. Tôi nhớ lại những ngày tôi ngồi đốt thuốc lá bên cạnh máy điện thoại, trái tim giật thót lên khi có tiếng chuông điện thoại réo, hoặc khi có tiếng xe tắcxi chạy thong thả trên đường phố ban đêm, nhớ lại khoảng thời gian cần thiết phải đợi cho đến khi những ảo tưởng này mất đi, nhớ lại nỗi cô đơn còn sầu não hơn dành cho anh sau khi những ảo tưởng ấy không còn nữa.

Và ngay cả khi ta cố sức không ngừng rũ sạch tinh thần khỏi những cái không ngừng quay trở lại và tìm cách xâm nhập nó, và đây là một nỗ lực nặng nề, và ta tin là ta sẽ đi đến chỗ gạt bỏ được một chút kỉ niệm, thì, ngay cả khi ấy ta cũng không thể kết thúc được như thế: bởi lẽ sự thật là ngay giữa đêm tối nàng vẫn đang ở trong vòng tay ta đây, hai cơ thể gặp gỡ nhau và hớn hở như ngày nào, rằng ta nhận ra lưỡi và răng nàng, nhận ra tóc nàng dính chặt vào cổ, nhận ra cái eo lưng hõm sâu của nàng và đôi chân nàng quấn lấy chân ta và cả tiếng càu nhàu của nàng khi ta thử liều làm những chuyện mà nàng chỉ thích có một nửa; hoặc là ta cùng đi nghỉ với nhau tại một mũi biển, ta nhìn thấy một con thuyền lớn trú ngụ mà những cột buồm của nó trông như những cái bóng, như một con thuyền ma, nàng bảo ta là nàng muốn đi xem mặt trời mọc, ta bỗng có một nỗi sợ khủng khiếp là đến sớm mai ta sẽ phải chia tay với nàng, rằng nàng muốn ta ra đi để cho nàng ở lại một mình tại đó trước ánh bình minh đang mọc lên như những cánh hoa hồng; nhưng nàng cũng muốn ta ở lại thêm chút nữa, và ta và nàng lại bắt đầu vừa khóc vừa quì gối làm tình với nhau. Hoặc là… Ôi, lạy chúa, sao mà những giây phút trước khi ta hiểu rằng đó chỉ là một giấc mơ lại kéo dài lâu đến thế, cái giấc mơ đã làm cho ta toát mồ hôi và cương cứng cả dương vật, và cái giờ phút trải qua sau đó mới thật khủng khiếp, trước khi cơn mệt mỏi khoan dung cuối cùng cũng làm cho ta ngã gục.

Tôi biết thế nào là chết, người ta không tin rằng khi tôi còn sống thì cũng đã có hôm một lần tôi gặp phải cái chết, nhưng tôi khẳng định rằng nó không để cho tôi kiệt quệ sâu sắc giống như sự chia li. Nó cũng có cái sự êm dịu ghê sợ của những sự việc không thể thay đổi được: ta không thể chống lại được nó, không thể yêu cầu nó thay đổi các quyết định của mình. Trong khi đó cái quyết định từ bỏ ta, ta biết rằng có một người đã có quyết định như thế, và người đó chính là người không hề muốn làm điều xấu cho ta, lại càng là người chỉ muốn điều tốt cho ta, muốn mọi điều tốt có thể có được, người mà nói cho cùng là người yêu quí ta, ta nghĩ như vậy. Và đây là một đột biến ngược quá lạ thường giữa cái tốt và cái xấu, một sự lật ngược quá khó hiểu của các vai trò mà một tinh thần hốt hoảng không thể quan niệm được, lại càng không thể chấp nhận được, và cái tinh thần đó trở nên kiệt quệ trong niềm tin vô vọng rằng cái đã chiếm được thì sẽ bị chiếm lại, cái bị cởi ra thì sẽ bị trói buộc lại: bởi vì chỉ một từ cũng đủ để nói về người đàn bà không có lời lẽ êm ái, chỉ một ý nghĩ âu yếm cũng đủ để nói về người đàn bà đã quan tâm đến ta như quan tâm đến cái điều quí giá nhất của nàng. Liệu có phải là giờ đây một quyết định về nàng cũng sẽ làm cho ta gần như thành người chết, và rằng nàng sẽ vẫn tiếp tục con đường của mình mà không có xúc cảm trước những tiếng kêu khóc của ta? Liệu nàng có bị đè nặng bởi vết thương khủng khiếp mà nàng đã gây ra cho ta không? Trong khi mà nàng là người đã từng lo lắng đến những nỗi đau nhỏ nhặt nhất có thể xảy ra đối với ta, là người mà ta đã từng an ủi bằng những nụ hôn đối với một vết xước nhỏ nhất, đối với những cơn chuột rút thường xảy ra vào buổi sáng làm cho nàng cứng cả người?

Và, về một số mặt nào đó thì ta có lí khi tự hỏi như vậy, vì ta mặc nhiên công nhận có một mối gắn bó chặt chẽ giữa quá khứ và hiện tại. Chỉ có điều ta không còn có thể dựa vào cái đã qua để phán xét điều không thể xảy ra của cái hiện tồn, mà, cho dù điều này có vẻ nghịch lí và đau lòng, thì ta vẫn phải suy nghĩ ngược lại: tức là cái hiện tồn sẽ hủy bỏ cái dường như đã tồn tại. Cái đang xảy ra sẽ là chân lí của cái luôn luôn xảy ra, luôn luôn bị che giấu. Điều này ít nhất là đúng trong những trường hợp quyết định, đó là trường hợp chiến tranh và tình yêu, vả chăng đối với chúng người ta đã không mất công vô ích khi sử dụng cùng một cái từ chính xác không thể chê trách được, đó là từ “phản bội”: kẻ bỏ bạn trong chiến đấu, kẻ giao bạn mình cho kẻ thù cũng là kẻ đã phản bội bạn mình từ lâu, đã luôn luôn là một kẻ hèn nhát và dao động. Còn những người yêu nhau, thì kẻ đột ngột bỏ bạn trong cảnh tuyệt vong, như là một chiến binh chết trận trong truyện Iliade, thì kẻ đó đang và đã luôn luôn là một thứ con đẻ của gái đĩ hoặc là một gái đĩ thực sự. Đúng như thế.

Dù sao đó cũng là kiến thức về giáo dục tình cảm của tôi. Tôi đã nói rằng khi ấy tôi còn trẻ. Nhưng tôi chỉ quen biết loại gái tạm bợ. Điều đó không nhất thiết có nghĩa phải là gái điếm, và thậm chí những chuyện như vậy cũng rất hiếm: chỉ có điều họ không nghĩ là người ta sẽ kể chuyện về họ. Một khả năng nào đó của tôi trong việc tin người và làm cho người ta tin đã biến mất một cách không thể cứu chữa được. Vì thế tôi đã có những mỗi tình trầm mặc diễn ra từng thời kì trên quãng đường trải dài giữa thành phố Port-Said[2] và Lourenco Marques[3]. Một trong những cô gái đó nghiện thuốc tẩu, một cô khác có một con trăn đã được thuần hóa, còn cô thứ ba thì có lần đã đọc cho tôi nghe một bản dịch tiếng Anh của cuốn sách “Những mối liên hệ nguy hiểm”. Đó là những kỉ niệm. Rồi còn vị hôn thê ở bãi xác tàu đắm nữa. Tôi ít đòi hỏi về một cuộc đời hạnh phúc. Tóm lại, tôi đã già đi trước tuổi, trong khi đó thì A. vẫn là một cậu thiếu niên già cho đến phút cuối cùng, và đó là cái làm cho anh khánh kiệt.

❀ ❀ ❀

[1] Biệt danh do V. Hugo tự đặt cho mình trong một số bài thơ (Nỗi buồn của chàng Olimpio) (N.D).

[2] Một thành phố của Ai Cập bên bờ Địa Trung Hải, trước cửa kênh đào Suez (N.D)

[3] Thủ đô hải cảng của Môdămbich (N.D).