Ông bạn của các loài chim đã chứng kiến sự trượt ngã của A. xuống địa ngục, nhưng mà là chứng kiến từ xa, với một thiện cảm lơ đãng. Đối với ông đó là một sự kiện có một vị trí nhỏ trong cái tấn kịch lớn rất có ý nghĩa của cảnh chiều tà. Ông cho rằng cái ông khách dạo chơi kia, ngày nay sang ngày khác, có vẻ như đang bị một giàn thiêu âm ỉ bên trong đốt cháy thành tro tàn, rằng anh ta chỉ là một nhân vật ngoài lề của sự biến đổi thời tiết rộng lớn ở đây: anh ta cũng giống như mọi thứ khác, và giống như một câu thơ của nhà thơ đáng quí của chúng ta là Guillaume đã nói, anh “chịu phục tùng dấu hiệu chủ chốt của mùa thu”. Cho đến một hôm ông không còn nhìn thấy người đàn bà chim sẻ ở bên cạnh anh nữa. Chuyện đó xảy ra vào mùa hạt dẻ rụng; những hạt dẻ màu gụ sáng tách ra khỏi vỏ quả dày cùi lót bên trong bằng một lớp da trắng mịn và lăn xuống đất: Một viền mảnh màu lửa đã bắt đầu gặm nhấm lá dẻ, nhưng ở giữa phiến lá vẫn còn có một màu xanh thẫm viền một màu cadimi. Những chiếc lá vàng nhạt phản chiếu lấp lánh trên những cành cây đoạn uốn cong. Bụi bặm của mùa hè vẫn còn vương vãi trên những lối đi dạo trong công viên, nơi có đám trẻ con đang nhảy nô đùa, còn những con chim sẻ thì vỗ cánh xù lông để rũ bụi. Vào lúc hoàng hôn người ta thấy có những đám mây đẹp mang vầng hào quang màu đồng đỏ dồn đống phía chân trời.

Về sau, cái màu sắc rực rỡ của tử thần sẽ xâm nhập vào phiến lá, lá cây sẽ rời khỏi cành và rụng xuống đất, vừa rơi vừa vẽ nên trong không trung sương mù những đường lượn và lộn nhào giống như chiếc tàu bay giấy của bọn học trò. Những cơn gió tây kèm theo mưa sẽ làm cho những cành cây cao kêu vi vút như những chiếc cột buồm. Những con chim mòng biển sẽ dang cánh bay lượn, gần như bất động, dưới dòng diễu hành của những đám mây thấp có màu xám và mềm mại. Toàn bộ khu công viên bị quật phá bởi cơn giông tố sẽ mang bộ mặt của đại dương nổi sóng. Người ta sẽ nhìn thấy anh đi bộ một mình, hai tay chắp sau lưng hoặc đút vào trong túi, lưng hơi cúi, mắt nhìn xuống đất, đi lang thang trong công viên ẩm ướt. Tôi hình dung trong anh giống như một người thủy thủ lên bộ, đang tỏ ra buồn rầu vì nhớ con sóng lừng đã từng đưa đưa anh ra khơi rồi từ bỏ anh và rồi lại chiếm đoạt thân thể anh: anh như bị oằn xuống rồi lại bị giăng người ra và đập nguời như một trái tim đập theo nhịp thở của nước. Từ nay anh trở nên trơ ì. Ôi tử thần, một thủ lĩnh già.

Trong những ngày tiếp theo, những đám lá cây quay cuồng bất ngờ tung lên dưới những thân cây đen đúa hơn, trụi lá hơn: lá cây dẻ có màu thuốc lá, lá cây đoạn có màu chanh và màu ngọc, lá cây tiêu huyền có màu đa sắc hơn, đi từ màu xanh pha màu nước nho đến màu máu bò. Và cả những tiếng động lộn xộn do chúng gây ra trên mặt đất cũng giống như nhau: ông bạn của các loài chim giải thích cho tôi rằng chúng tôi có nhiều tiếng động khác nhau: lá cây tiêu huyền có hình răng cưa chúng cứng hơn và có gân nổi rõ hơn, chúng gây ra một tiếng sào sạo thô cứng, trong khi những chiếc lá cây đoạn mềm mại có nhiều lông tơ lại tạo ra những âm thanh gợi dụng cảm của vải lụa bị vò nhàu. Và cả mùi vị của chúng nữa cũng chẳng có gì giống nhau: mùi chè mốc, mùi giấy cháy, mùi hạt tiêu bị hả, chắc chắn là ở đây một con chim sẻ không nhầm lẫn. Bộ mặt của anh, những đường gân trên mặt anh, tất cả dần dần bị trút bỏ đi cùng với quá trình rụng trụi lá cây.

Trên trời dựng lên những hình vòm màu chì và băng tuyết để rồi chúng lại bị xé rách ra để lại trên bầu trời những cái giêng sâu thẳm màu xanh lam. Mặt trời rọi chiếu qua đây trông như một ngôi sao chổi. Giờ đây bọn trẻ mặc áo trượt tuyết nhiều màu, quàng khăn và đeo bao tay, chúng thích thú lấy chân đá vào đống lá khô, làm tung lên những ánh màu vàng. Có lúc vị khách cô đơn đi dạo của chúng ta dừng lại một lát để ngắm nhìn chúng, chắc là anh bị mê hoặc bởi cái quang cảnh cuộc sống náo nhiệt kia sinh ra từ cuộc đời của anh và kế tục cuộc đời anh đã mãi mãi bị khước từ đối với anh. Và chắc chắn anh cũng dự cảm thấy rằng ở đây có một cái gì đó như một sự kết án mà anh đã không thể nào chống lại được nữa và thậm chí anh còn phải công nhận rằng trong anh chắc là có một cái gì đó, một lỗi lầm bị giấu kín, bị bỏ quên, có thể biện minh được cho sự kết án kia một cách bí ẩn.

Về sau nữa lá cây khô sẽ bắt đầu tan rữa trong đất, chúng sẽ chuyển sang màu nâu đen, chúng sẽ bị nứt nẻ, sẽ sờn rách, sẽ bị thủng lỗ chỗ, chúng sẽ mất đi độ dày và chẳng bao lâu sẽ mất hết mọi hình dạng, để trước hết trở thành những tấm lưới rồi sau đó sẽ biến thành một mớ sợi giẻ. Người ta sẽ nhìn thấy chúng đựng đầy trong những vũng nước, làm thành một bãi thối rữa màu xanh đen mà trên bề mặt bóng như gương của nó phản chiếu những hình ảnh của bầu trời, cho đến khi có một cơn gió làm xao động mặt nước và xóa tan những hình ảnh ấy đi. Những chiếc lá khác, hiếm hơn, sẽ vẫn còn vương lại một thời gian trên những chạc cây màu đen, chúng in lên đó những hình ảnh phập phồng mà đôi khi, theo lời ông bạn của các loài chim, người ta có thể nhận ra một cái gì đó gần giống như hình bóng của một người đang bị thiêu cháy. Vào một số buổi sáng mặt đất bị xới lộn bởi những bồn hoa sẽ phản chiếu lóng lánh những vảy xương giá. Trong những bồn nước, dọc theo thành lan can, sẽ chỉ còn lại những bông hoa cúc màu vàng và màu hoa cà. Cả công viên trông giống như một khu nghĩa địa rộng lớn. Mặt trời trắng, xuống thấp, chỉ đôi khi mới chọc thủng được tấm nệm mây. Anh sẽ vẫn có mặt ở đây để đi dạo, khăn đen quấn quanh cổ, miệng đốt thuốc lá. Theo lời ông bạn của các loài chim thì đối với một người đã quen đi dạo cùng với bạn tình, tay nắm tay hoặc vòng tay ôm eo hoặc quàng vai với vẻ che chở, thì người ta luôn luôn có thể cảm nhận ra người đó nếu người ta biết quan sát: dù là đi dạo một mình và không có dáng đi như thể hai người cùng đi bên nhau, nhưng anh ta cũng sẽ không đi như một người quen đi dạo một mình. Người ta cảm thấy bên anh vẫn có một cơ thể vô hình đi kèm, như thể anh vẫn dựa dẫm vào một bóng ma đi bên anh. Đối với những ai biết quan sát những sự việc tinh vi thì có thể thấy rằng trong khi anh giữ thẳng người thì vẫn có một nửa người của anh bị tách ra, làm cho anh mãi mãi bị mất thăng bằng. Ông ta, người bạn của chim, còn nói thêm rằng “tôi biết điều mình nói, tôi lúc nào cũng chỉ thích chim”.

Đến một hôm, lá cây sẽ được quét dọn đốt cháy, những lớp băng đầu tiên sẽ xuất hiện, người ta sẽ không còn nhìn thấy anh nữa: ngay cả trong những ngày tiếp theo.