Sự trùng hợp giữa những điều tưởng tượng của tôi với những suy nghĩ mà trên thực tế quả đúng là suy nghĩ của bạn tôi, đã làm nảy sinh trong tôi ý muốn được tưởng tượng lại câu chuyện của anh. Tôi hỏi Ouria về việc những ngày cuối cùng trong đời anh đã diễn ra như thế nào, những ngày mà anh cảm thấy sự lôi kéo của hư vô đang tới gần. Tôi ngạc nhiên khi thấy cô kể lại rằng thời gian ấy diễn ra thật đơn điệu và gần như yên bình. Người ta đánh thức anh dậy vào lúc tám giờ như tất cả các bệnh nhân khác để ăn sáng. Anh ăn uống uể oải, sau đó vừa uống cà phê vừa hút thuốc lá, anh ngồi nhìn qua những cành cây đen thẫm ngắm bầu trời tái xanh bên trên những tòa biệt thự và những đống lá khô, nghe nhạc mà trong những bản nhạc này, ít nhất cô cũng biết tên hai bản, bởi vì khi ra đi anh đã để lại tập đĩa hát cho cô, đó là bản Cosi fan tutte và bản sonate viết cho piano và viôlông của César Franck. Sau đó anh lên gác để tắm, đó là tầng gác kín, gọi là kín bởi vì người ta không thể vào đây được nếu không có chìa khóa đặc biệt, mà chìa khóa thì chỉ có các bác sĩ và y tá mới được giữ: thế là anh phải bấm chuông và đứng đợi ở đầu cầu thang, với khăn tắm và xà phòng trên tay. Đây là giờ phút tẩy trần dành cho nước, dòng nước chảy trên cơ thể mệt mỏi, hơi phị ra bởi trạng thái không hoạt động do tác dụng của thuốc, rửa sạch đi mồ hôi cùng những cơn ác mộng hồi đêm, đây là giờ phút dành cho nước và ánh sáng, ánh sáng đang dâng lên như một dòng nháng dọc theo những thân cây đen sẫm, nó có màu tím nhợt và thường là bị tuyết bao phủ, nhưng đôi khi nó cũng được chiếu rọi bởi những tia chớp màu xanh hoặc vàng. Ourie bảo với tôi rằng đó là lúc A. cảm thấy gần như là hạnh phúc, gần như được tái sinh giống như dòng nước vẫn chảy mãi không ngừng, như những thân cây đang chuẩn bị nẩy lộc, như một ngày không ngừng chiếu sáng: anh hạnh phúc bởi niềm vui đầu tiên được gắn liền với các vì tinh tú, không phụ thuộc vào bất cứ cái gì là của con người, niềm vui mà chỉ cần cứ để cho nó đến chứ không phải nghĩ ngợi điều gì, không phải đón nhận bất cứ điều gì ngoài cái trạng thái lâng lâng bao la và êm ái này. Đó cũng là lúc anh cho chim sẻ ăn những mẩu bơ cắt nhỏ đặt trên thành ban công. Và sự thân quen mà dần dần anh có được với những sinh linh nhẹ bỗng ấy, những sinh linh gần như không có trọng lượng, trông giống những mũi tên có cánh lẹ làng bay vút đi không để lại dấu tích để lao vào cõi hiện tại vĩnh hằng, sự thân quen đó đã làm cho anh quên đi trong chốc lát nỗi kinh hoảng về cái biển cả vật chất bao la và trì trệ mà anh có cảm tưởng là mình đang bị ngập chìm và mất hút vào trong đó.

Thời gian còn lại của buổi sáng là dành cho việc truyền dịch: anh nằm dài trên giường nhìn ngắm những sự thay đổi không thể nhận ra đang tác động vào bức tranh được giới hạn trong khung cửa sổ màu xanh: ví dụ như một chiếc lá vàng tách ra khỏi thân cây lượn lờ rơi xuống đất, một con chim nhỏ bay dích dắc giữa những cành cây, một sự biến sắc từ từ vào liên tục của ánh sáng. Anh vừa nhìn ngắm những sự vật nhỏ mọn kia với một thái độ chăm chú kiên trì và chính xác nhất, vừa quan sát cả những giọt dung dịch Anafranil đang làm sủi bọt trong chiếc chai treo ngược trên đầu anh. Có lúc anh ghi chép điều gì đó vào một quyển sổ đặt trên đầu gối và khi ấy, nếu như mũi kim truyền dịch đang cắm vào mu bàn tay phải của anh, bởi bẽ các mạch ven ở cánh tay đã trở nên quá đen và quá cứng, thì người ta có thể nói rằng cái chất lỏng suy nhược kia đang chảy trực tiếp qua ngòi bút của anh để hiện lên thành những dòng chữ viết trên trang giấy. Nhưng thường là những lúc ấy anh đọc sách, anh đọc cho đến khi ngủ thiếp đi.

Buổi chiều thì bạn bè đến thăm anh. Tôi sung sướng được biết rằng A. hoàn toàn không hề là người bị bỏ rơi mà còn là người được thăm viếng nhiều nhất trong số tất cả các bệnh nhân. Anh đi bách bộ trên những lối đi dạo trong công viên cùng với những vị khách là đàn ông hoặc đàn bà, những lúc ấy anh vẫn mặc đồ đen, lưng hơi gù, hai tay đút túi, vẫn giữ cho điếu thuốc lá cháy màu đỏ nhạt, đôi khi anh dừng lại ghi chép vào một cuốn sổ nhỏ những điều gì đó về vỏ cây hoặc về sự thối rữa của lá khô hay là về những đám mây và đàn chim đang bay trên trời, theo những gì Ouria kể lại. Đôi khi tuyết rơi hoặc mưa bụi, hoặc có một đám sương mù đóng băng làm cho những màng nước đọng lại giữa những cành cây trông như những chiếc khăn trải bàn màu sữa, những điều đó không ngăn cản anh đi dạo. Đến chiều tối, anh tiễn khách ra cổng và đứng lại đó khá lâu nhìn theo khách đang xa dần trên con đường dẫn ra ga, những lúc khách ngoái lại nhìn thì anh giơ tay làm hiệu chào từ biệt, như ngày nào anh vẫn gửi những chiếc hôn gió cho người bạn gái lúc chia tay, những khi ấy anh cố chạy trên sân ga theo nhịp tàu chạy đang đưa nàng ra đi, hoặc dõi ánh mắt theo nàng xuống cầu thang vào buổi sáng, cho đến khi nàng khuất hẳn. Trong lúc đợi Ouria, tôi đã ngắm nhìn tòa biệt thự được dùng làm bệnh viện này và biết rằng, cùng với tất cả những ô cửa sổ màu lam đang rực sáng sau hàng rào màu đen của những thân cây trang trí pha lê, tòa biệt thự trông giống như một cung điện nhỏ ở thành Petersbourg mà bạn tôi đang bước tới trước cửa trong cảnh ban đêm lấp lánh ánh đèn, và tôi không biết cái gì đã làm tôi tưởng tượng như vậy, nếu không phải là thói quen mà tôi đã nhiễm phải từ những ngày đầu từ Châu Phi trở về, đó là thói quen hòa mình vào những suy nghĩ giả định của anh, cũng như cả sự quen thân của tôi đối với anh, nhưng tôi tin chắc rằng khi những bước chân của anh bước xào xạo trên những bậc cầu thang chay vòng hai bên được chiếu sáng bằng hai bức tượng cầm đuốc, thì đầu óc mơ mộng của anh vẽ ra trước mắt anh đôi mắt xám của một nàng Anna Karênina đang đứng đợi ở tiền sảnh, dưới dãy đèn nêông từ lâu đã thay cho chiếc đèn chùm lung linh ánh nến, ngay trước cửa phòng của bác sĩ trưởng tâm thần.

Thế là khi ấy, sau bữa ăn tối đạm bạc được dọn trong những chiếc gamen bằng thiếc, được rưới thêm nước ở vòi, bắt đầu giờ khủng khiếp của đêm đen mà trong thời gian đó, trước khi người ta đến quấy rầy anh bằng những viên thuốc ngủ vào lúc mười một giờ, A. cố gắng tìm lại tình thân quen mà trước kia anh đã có với các ngôn từ. Nhưng, anh bảo Ouria, chính bản thân ngôn từ đã từ bỏ anh. Từ thời niên thiếu đến giờ anh đã quen sống với chúng, quen vật lộn với chúng, lần lượt nắm tóc chúng và bắt chúng phải tuân theo cái hình thức mà anh chọn, hoặc là anh bị chúng quật ngã và khuất phục; nhưng giờ đây hai bàn tay anh, những cơ bắp của anh, thân thể anh, tất cả không còn gặp phải cái gì để đương đầu nữa, anh bị vướng víu với sức khỏe của chính mình làm anh ngã lăn ra đất mà chỉ ôm ghì được không khí. Ở đây tôi cố ý sử dụng lối so sánh với thuật quyền anh, bởi vì tôi tin rằng từ ngữ cũng là công việc của thể xác: chính là bằng trọng lượng của ngực, của vai, của hông, chính là với sự nhanh chân nhanh tay, với sự mềm mại thần kinh của cổ chân, của cổ tay, của cổ, chính là với điều nghiêm trọng và vô cùng vui sướng do tình dục bổ sung thêm cho toàn bộ cỗ máy kia, chính là bằng tất cả những cái đó mà người ta thử thách các từ ngữ bằng cách vật lộn với chúng. Như vậy là: những kẻ yếu sẽ phải nhường nhịn. Nhưng từ ngữ không còn đáp lại tiếng gọi của anh nữa, chúng không còn lao vào trận đánh nữa, không còn đáp lại sự thách thức nữa, bỏ mặc anh trong trạng thái cô đơn hoàn toàn hiu quạnh. Viết một câu tối thiểu mà không phải chỉ là sự ghi nhận đơn giản đã trở thành một cực hình đối với anh, và rồi thế là anh cứ ngồi hàng giờ ngơ ngác trước tờ giấy trắng, bàn tay run rẩy, bị chặn lại tại một điểm mà đáng ra dòng ngôn từ của anh đã phải vượt qua, trước đây nó đã vượt qua được: giống như một dòng nước óng ánh – Ouria bảo với tôi như vậy, cô lại sử dụng lối ẩn dụ đồng quê – mà trong luồng ánh sáng của nó anh đã chỉ cần thò tay xuống để bắt lên, tay bóp vào mang, những con cá đẹp có màu ban đêm hoặc màu ánh trăng hay màu cầu vồng: nhưng từ nay trở đi, nơi đây chỉ là vũng nước tù và những ngón tay lo âu của anh chỉ còn vớt được những vật phế thải đã bị phân hủy.

Tóc anh rụng nhiều lắm, Ouria vẫn kể với tôi trong cái quán bia mà bên ngoài cửa sổ tuyết đã bắt đầu rơi trên ngã tư. Ơn trời và tại một nơi khác nữa, những bông tuyết phản chiếu ánh sáng nhợt nhạt chậm rãi xoay tròng rơi xuống che mờ bề mặt của những mặt tiền của các tòa nhà, làm giảm bớt những góc cạnh của cành cây, bao phủ lên các vỉa hè mà tại đó có những con chó bông đang đứng đái, đó là những con chó của cái quý bà mặc áo lông thú.

Và theo cô, anh buồn rầu nói đùa rằng chuyện đó như thể mỗi lần lại có hàng trăm sợi dây, vài trăm phích điện và vài trăm dây nối bị giật ra khỏi bộ não anh, chúng là một bó các mối liên kết mà thông qua chúng những kỉ niệm và những mối xúc động được chuyên chở cùng với từ ngữ, đó là những kỉ niệm về một cái nốt ruồi, về cái dáng hơi quá nhọn của đôi vai, về màu sắc của con mắt, về đôi hông hẹp, núm vú tròn, chiếc răng khểnh và đầu lưỡi nhọn nhú ra giữa đôi môi, về những tiếng thở dài và những tiếng kêu la, về đám lông xoăn của bộ phận sinh dục, về một cách cởi quần áo, về cơn mệt mỏi hạnh phúc sau cuộc làm tình, hai cơ thể xoắn vào nhau, tiếng nói bị vỡ ra, và còn nhiều chuyện khác nữa mà bất chấp tất cả chúng vẫn còn là chuyện bí mật nghèo nàn của họ, tất cả những cái có khả năng làm cho chuyện lạ thường trở thành tuyệt đẹp, tất cả những cái có thể đào sâu thêm sự sâu sắc rạng rỡ của cuộc sống.