Hôm nay có cuộc biểu tình rất to ở huyện. Dân chúng tất cả các làng nườm nượp kéo nhau xuống ngã ba Diễn Châu để nghe Việt Minh tuyên bố giành chính quyền.

Từ tinh mơ, dân làng tôi đã tập trung rất đông ở bãi cỏ đầu thôn. Mẹ tôi cùng mấy bà hàng xóm thức dậy từ gà gáy canh hai để nấu cơm. Khi tôi tỉnh dậy đã thấy hàng chục nắm cơm gói sẵn vào lá chuối. Mẹ dặn tôi: “Trưa nay bố mẹ không về kịp thì con ăn cơm mẹ để sẵn trong nồi”. Thế rồi mẹ nhanh nhẹn xếp những nắm cơm đó vào hai thúng gánh ra đầu làng để phân phát cho những người đi biểu tình.

Tôi chạy theo mẹ, đôi chân nhẹ nhàng như bay trong mây. Người đâu mà đông đến thế. Cả bãi cỏ chật ních những đàn ông, đàn bà, cụ già, con trẻ. Ngày hội rước kiệu cũng không đông vui như thế này. Ông Lời mù mắt từ nhỏ cũng lập cập chống gậy, vừa đi vừa nói: “Tôi không được nhìn thấy, tôi nghe bằng hai tai đủ sướng cái đời tôi. Đuổi được Tây được Nhật, cách mạng thành công, tôi chết cũng thỏa trong lòng”.

Vừa hừng sáng. Các làng miệt trên đã lũ lũ kéo đi như kiển cỏ dọc đường số Bảy. Mấy chục người ăn mày ở chợ Mới cũng tập họp thành đoàn. Suốt hàng năm, sáu tháng trời, những người này từ các tỉnh ngoài Bắc vào đây tha phương cầu thực, ngày đi ăn xin, đêm về ngủ lều chợ. Thỉnh thoảng lại có một người chết, tuần định bó rơm khiêng lên chốn ở nghĩa địa. Nghe tin Việt Minh đã đánh đuổi được Tây được Nhật, họ sướng lắm, họ dắt díu bế con bế cháu đi tham gia cướp huyện.

- Tất cả mọi người nghiêm chỉnh tuân theo mệnh lệnh của tôi! Phía đầu bãi cỏ tiếng anh Uẩn vang lên. Anh dõng dạc nói tiếp - Đội ngũ đã phân công, ai nấy chấp hành theo kỷ luật sắt!

Khắp bãi cỏ, tiếng người chạy sàn sạt tập hợp theo từng đội hình: Các cụ ông, các cụ bà, nam thanh niên, nữ thanh niên. Chị tôi đi đầu bịt khăn mỏ quạ, lưng thắt khăn hoa lý, cầm con dao dơ lên, hô: “Chị em chú ý, tập họp!” Mấy chục cô gái sắp hàng dài sau lưng chị. Tôi bỗng thấy nóng ran cả người. Bây giờ tôi mới biết: Chị được làm trung đội trưởng nữ tự vệ. Hằng ngày chị hiền lành thế, chị đi cấy đồng sâu, đi hát ví phường vải, mà bây giờ chị trở thành “người chỉ huy” trông rất oai vệ.

Cha tôi đầu thắt khăn trắng đại tang, đứng vào hàng ngũ phụ lão. Theo phong tục từ lâu đời, ai đang có tang thì không được dự các cuộc hội hè đình đám. Nhưng hôm nay là ngày Việt Minh cướp chính quyền, ngày hội nghìn năm có một, phải gạt bỏ mọi phong tục cổ hủ, cha vẫn đi biểu tình.

Mẹ tôi cũng vậy, đầu thắt khăn tang, mặc váy mới và áo nâu mới, Ngang lưng giắt lưỡi liềm. Chân đất. Đứng trong hàng ngũ im như tượng.

Sau tiếng hô “đi đều... bước!” của anh Uẩn tổng chỉ huy, đám người chuyển động, rồi kéo dài ra theo đường thôn lên đường quốc lộ. Đoàn này nối với đoàn kia, dài dằng dặc, cuồn cuộn sóng. Màu cờ đỏ rừng rực tạo thành đường viền chân trời lúc nắng mọc. Vũ khí cuốn theo dòng người là lấp loáng dao phay, mác lào, ngổn ngang đòn xóc, đòn càn. Bụi bay lên mờ mờ như đám khói cháy lan dần về phía thành phủ.

Tôi đứng cạnh thằng Bá cùng với mấy đứa bạn, hút mắt nhìn theo dòng người. Ghé tai Bá, tôi hỏi nhỏ: “Sao không thấy bác Chắt Kế?”. Bà giải thích ra vẻ thành thạo: “Mày đần lắm! Bác Chắt Kế làm to, ngồi sẵn trên huyện rồi, chỉ huy toàn huyện chứ có phải chỉ huy riêng làng ta đâu!” Ra thế kia à! Tưởng là bác lãnh đạo làng ta đã là ghê gớm rồi, không ngờ bác lại còn lãnh đạo cao hơn.

Chúng tôi rủ nhau trở về. Làng vắng tanh vắng ngắt. Nhiều nhà không đóng cửa. Hai bà ăn xin thấy chúng tôi đang ngồi nói chuyện giữa sân, vào xin nước. Tôi múc nước mời uống, bê rổ khoai mời ăn, rồi ân cần nói: “Quê bà ở ngoài Bắc xa lắm, có lẽ quê cũng cướp chính quyền rồi. Các bà về đến nhà thì sướng lắm, không phải đi ăn mày nữa...” Tay bà run run cầm củ khoai: “Có thật đuổi được Tây được Nhật rồi không cháu? Mai bà về, bà nhớ ơn cháu...” Ăn khoai xong, hai bà lại mang bị cầm gậy ra đi. Đến nhà nào thấy cửa bỏ ngỏ mà vắng người, hai bà liền quay ra, chứ không lấm la lấm lét vào ăn cắp của cải như những người ăn xin trước đây.

Mẹ tôi vất vả hơn trước, tất tươi hơn trước. Hết việc đồng áng lại lo việc nhà. Hết việc nhà lại lo việc hội họp. Chẳng mây lúc mẹ được ngơi chân tay. Cán bộ thôn, xã và cả cán bộ cấp trên nữa thường xuyên vào nhà tôi, lúc một vài người, lúc dăm bảy người. Có lần vào nghi một chốc rồi đi. Có lần vào làm việc rồi ngủ lại đêm. Hầu như ngày nào cũng có khách ăn cơm trong nhà tôi. Đang làm ngoài đồng, hễ tôi ra báo tin nhà mình có khách là mẹ về ngay. Thỉnh thoảng mẹ tham dự vào cuộc họp với các ông cán bộ. Nhưng công việc chính của mẹ là nấu cơm cho cán bộ ăn, lấy gạo nhà, thức ăn nhà, chẳng ai bận tâm đóng góp tiền nong. Thế mà chẳng bao giờ mẹ kêu thiếu gạo thiếu tiền. Thật ra cán bộ ăn uống cũng xuềnh xoàng, lỡ may hết gạo thì ăn khai với cà cũng xong.

Bác Chắt Kế dạo này làm việc đầu trên tỉnh, ít về làng. Lần nào về là thế nào cũng vào nhà tôi và thường ở lại ăn cơm với một vài ông cán bộ. Tôi lại ra khoe với bọn trẻ trong xóm: “Bác Chắt Kế ăn cơm ở nhà tao”. Chúng nó khoe lại: “Bác Chốt Kế cũng vào nhà tao chơi”. Hầu như đứa nào cũng được bác vào chơi. Nhưng tôi vẫn thấy có chút tự hào riêng là bác chi ăn cơm nhà mình chứ rất ít khi ăn cơm ở nhà ai.

Mẹ tôi tháo vát, phục dịch không bao giờ mệt mỏi. Chẳng mấy tối mà mẹ không đi họp. Có hôm họp đến quá nửa đêm mới về. Sáng hôm sau vẫn dậy từ gà gáy để lo cơm nước cho mọi người trong nhà ăn đi làm đồng.

Một hôm, mẹ bảo tôi lấy mấy tờ giấy đóng quyển vở để mẹ đi học bình dân học vụ. Tôi tò mò đến mấy lớp học ban đêm trong làng, không thấy mẹ. Nghe nói mẹ học tại một “lớp bình dân học vụ đặc biệt”. Đêm nào mẹ cũng thức khuya ngồi học một mình dưới bếp, viết chữ nghuệch ngoạc lên khắp nền nhà, nồi, thành vại, thành chum. Năm mươi tuổi rồi, mẹ mới bắt đầu học abc, mà sao lại học say mê đến thế. Chừng sau một năm mẹ đã cầm tờ báo vừa đánh vần vừa đọc lẩm nhẩm.

Tôi nghe lõm bõm người lớn nói chuyện với nhau: “Bà Đoan - tức mẹ tôi - là người của đoàn thể, bà ấy vừa mới được kết nạp vào đoàn thể”. Tôi chưa hiểu đoàn thể là gì, nhưng cũng mang máng biết được rằng đó là một tổ chức do bác Chắt kế lập ra để làm gương mẫu cho mọi người trong làng.

Hôm ấy, dân mấy làng Hậu Luật, Vân Tập, Thanh Lý, Xuân Viên tập họp để nghe tuyên bố thành lập xã Đồng Tâm. Mẹ tôi trang phục hoàn toàn khác hẳn, không ăn bận bình thường như trước nữa: mặc quần đùi, cắt tóc ngắn, đi dép cao su trắng nhãn “Con Hổ”.

Cả xã chỉ có chừng dăm bà ăn mặc như thế. Trông rất lạ mắt. Đi đến đâu, người cũng xúm lại xem. Tôi nhìn theo mẹ, cảm thấy tự hào. Dần dần về sau, trong các ngày hội họp lớn, càng có nhiều bà cắt tóc ngắn, mặc quần đùi. Nhất là trong những ngày tập quân sự, tất cả nữ tự vệ đều cắt tóc ngắn và mặc đồ soóc. Dân kéo ra xem rất đông, bàn tán nhau: cô này mặc đẹp, cô kia mặc đẹp.

Đó là phong trào “cắt tóc thực hiện đời sống mới”. Mãi về sau, tôi mới biết mấy ông lãnh đạo đọc nhầm hai chữ “cấp tốc” thành “cắt tóc”. Vì thế, các làng khác trong huyện thì không, chỉ riêng làng tôi là có phong trào phụ nữ cắt tóc ngắn. Mà đã cắt tóc ngắn thì phải mặc áo cộc tay, quần đùi. Khi chưa kịp may quần soóc, mẹ tôi mặc quần đùi của cha dài đến đầu gối. Hằng năm, vào dịp ngày giỗ ngày tết, tôi thường theo mẹ về quê ngoại. Mẹ tôi là con cả của ông bà ngoại nên không bao giờ vắng mặt. Mỗi lần về ngoại mẹ ở từ sáng tận tối, xăm xắn tất cả mọi việc nấu nướng, cỗ bàn. Riêng năm nay, mẹ gọi tôi dậy từ khi chưa tỏ mặt người. Hai mẹ con trèo qua hòn núi, đến nhà ông bà ngoại thì trời vừa hừng sáng. Hầu như một mình mẹ làm tất cả mọi việc bếp núc. Gói nếp, mổ gà, thổi cơm gạo mới, thổi xôi... Mãi đến gần nửa buổi, các dì tôi mới về.

Tôi đã về ngoại rất nhiều lần, nhưng chưa bao giờ hồ hởi như lần này. Cách mạng rồi có khác, các di tỏ ý thương tôi hơn, ông bà ngoại cũng thương tôi hơn. Ông sai người ra vườn hái sẵn một quả mít to và dặn: “Cháu Trực chiều về thì nhớ mang về”, Dì Diện cho tôi cái mũ ca-lô, Di Mậu cho tôi đôi dép để tập thiếu sinh quân. Dì nào cũng tỏ ý kính trọng mẹ tôi. Có di đến ghé tai tôi hỏi nhỏ: “Mẹ cháu bây giờ là người của đoàn thể phải không?” Các di xúm xít xung quanh mẹ tôi, vừa sắp mâm cỗ vừa trò chuyện thân mật:

- Ả Đoan cắt tóc lại thấy trẻ như hồi con gái.

- Nghe nói tối nào ả cũng đi họp mà anh Đoan không ngăn giữ à?

- Gia đình ta có ả là giác ngộ nhất, ông bà được nhờ. Di Mậu đến cạnh mẹ, ngập ngừng hỏi:

- Em hỏi ả một điều... Á đã được vào đoàn thể rồi phải không?

Mẹ nghiêm nét mặt:

- Ai nói với dì thế? Dì đừng có bép xép mà chết.

Cúng đơm xong, mẹ tôi không ở lại tận chiều, mà về ngay. Các dì bảo mẹ ở lại để nghe mẹ kể tình hình thế giới, tình hình trong nước. Ông tôi bảo: “Nó bận để nó về. Nó bây giờ phải lo cả việc nhà cả việc xã hội...” Mẹ tôi thắt chiếc khăn lên đầu để che lấp mái tóc ngắn, rồi dắt tôi về quê nội. Vừa tới nhà, đã thấy bác Chắt Kê đang ngồi đợi. Bác nói nặng lời: “Tôi phê bình đông chí về chậm. Lần đầu đồng chí phạm kỷ luật sắt của đoàn thể”. Mẹ lúng túng, bước vào nhà. Mấy đứa bạn hàng xóm, thằng Bá, thằng Dần, thằng Bàng, thằng Viễn... kéo nhau sang chơi, xóa cái không khí khó chịu giữa bác Chất đối với mẹ. Chúng tôi bổ mít ăn, rồi chụm đầu nhau học bài tính lớp bình dân.

Bác Chắt kế nói gì với mẹ tôi nhiều lắm, có vẻ quan trọng lắm. Trước khi đứng dậy ra về, bác nhìn chúng tôi học, vui vẻ nói với mẹ tôi:

- Đời ta đang phải chịu khổ nhiều. Tụi này lớn lên được hưởng thế giới đại đồng, sướng lắm!