- Này, bác Chắt kế đã mang trên tỉnh về một cái bản đồ xây dựng lại làng ta! Mọi người đều ở chung!

Sáng hôm ấy, Bá chưa lùa trâu thẳng xuống đồng, mà chờ tôi ở cổng. Khi tôi dắt trâu ra, mặt Bá rạng rỡ hẳn lên, báo cho tôi biết cái tin đó.

Sao việc gì Bá cũng biết trước tôi? Không nên được, tôi reo lên:

- Thế thì sướng quá! Chúng mình sắp được ở chung rồi! Bá giơ tay, nhọn mồm:

- Xuyt... xuýt... Còn bí mật! Việc gì cũng thế, lộ ra là dễ mất đầu như chơi!

Trưa... rồi chiều... rồi tối... rồi ngày hôm sau... cái việc mà Bá cho là “bí mật” đó đã loan truyền khắp nơi. Đi tới đâu người ta cũng đồn khác về “cái bản đồ xây dựng lại làng ta, mọi người đều ở chung”.

Nghe nói năm 1927, bác Chắt kế vừa thành lập chi bộ Thanh Niên Cách Mạng Đồng Chí Hội làng Hậu Luật, người ta đã phác thảo một bản đồ ở chung ăn chung. Thời kỳ Mặt Trận Dân Chủ, những người cộng sản trong làng cũng xúm nhau ngồi dưới chân núi Hai Vai vẽ bản đồ ở chung ăn chung. Hai lần đều không thực hiện được. Hai lần đều là chuyện hão và lý tưởng thì xa vời vợi. Sau khi phong trào Mặt Trận Dân Chủ bị tan rã, mô hình chủ nghĩa cộng sản được phục hồi ở trại cày Thọ Lộc.

Đây là một trại cày nổi tiếng, được ghi vào hương sử.

Thọ Lộc ở miền núi Nghệ An, thuộc tổng Cự Lâm, huyện Nghĩa Đàn - vùng ma thiêng nước độc, rừng hoang um tùm, nhà sàn thưa thớt. Cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh bị khủng bố ác liệt, nhiều cơ sở Đảng không còn nữa. Bác Chắt Kể thành lập tỉnh ủy lâm thời tại làng mình, đồng thời tổ chức trại cày Thọ Lộc để vừa giữ được bí mật vừa làm nơi bắt mối liên lạc với các đảng viên. Qua bao nhiêu thăng trầm, trại cày chỉ còn lại những người nghèo cố bám đất để làm ăn sinh sống. Nhưng ngọn lửa hy vọng trong lòng họ vẫn bập bùng. Họ liên hệ với những nghĩa quân thời kỳ Cần Vương cũng mở trại cây trên đó. Sau khi cụ Nghề Ôn qua đời, số nghĩa quân này không chịu về làng làm tay sai cho giặc, rủ nhau ở lại cày mây cuốc gió, sống cuộc đời phóng túng. Các chiến sĩ Xô Viết bắt mối được với các chiến sĩ Cần Vương, ngọn lửa hy vọng càng được khêu lên - dầu chỉ là niềm hy vọng xa xôi, không rõ nét.

Bao lần lập lên rồi tan rã, trại cày Thọ Lộc được sống lại một cách cường tráng vào những năm 1940-41. Trại viên gồm toàn những người nghèo, không có một tấc đất cắm dùi. Lúc đầu nhiều người hăng hái tham gia, trong đó có cả mẹ bác Chắt Kế. Nhưng rồi lần lượt bị sốt rét, trọc đầu, da vàng ủng, trại viên ít dần. Cuối cùng chỉ còn lại những người khỏe mạnh, tính khí táo tợn - trai ở trại gái hàng cơm! Hầu hết trong số họ không biết chữ, nhưng họ vẫn tự hào mình là người cách mạng.

Ở vùng này có Hoe Nhiên là tên đầu trộm đuôi cướp. Hắn dám vào các bản và vào cả trại cây ăn trộm trâu lùa về chợ miền xuôi bán. Dân bàn nhiều lần dùng phù phép để bắt, nhưng hắn đều thoát được. Mọi người đều nghĩ rằng hắn là ma quỷ. Nông dân trại cày đã bố trí một số thanh niên lực lưỡng đuổi bắt và đâm thủng bụng Hoe Nhiên ngay giữa chợ. Tin đó truyền đi rất nhanh, nhân dân các bản đồn ầm lên rằng: “Cộng sản tài thật! Cộng sản đánh được cả ma quỷ!”

Đó là chiến công đầu tiên của nông dân trại Thọ Lộc. Uy tín của trại cày càng tăng lên. Dân bản càng tin yêu, thỉnh thoảng

mang lợn hoặc trâu, nai, bỏ cúng cho trại. Những người trong trại càng tự hào, càng ra sức củng cố trại mỗi ngày một bề thế hon.

Toàn trại chỉ có một số ít người có gia đình, còn hầu hết là thanh niên. Họ ở chung, ăn chung, tài sản chung, tạo ra một mô hình ấu trĩ về xã hội cộng sản....

“...Thọ Lộc hồi trước làm được thì bây giờ ta cũng làm được. Ta nắm được chính quyền rồi, ta lại không tổ chức được làng cộng sản giỏi hơn Thọ Lộc à?...” cả làng Hậu Luật háo hức bàn luận về một tương lai đầy lãng mạn: tổ chức làng cộng sản!

Quy hoạch xây dựng đại khái như thế này: tách bạch từng khu ở riêng theo lứa tuổi và giới tính - cụ ông, cụ bà, nam thanh niên, nữ thanh niên, thiếu niên, nhi đồng.

Lũ mục đồng chúng tôi đang thả trâu ở đồng Lao, ùa nhau chạy tới xem mấy ông lãnh đạo đang đứng trên cồn đất chi trỏ bốn phương và bàn với nhau những điều rất hệ trọng; dãy nhà của lão ông xây ở Đập Tràn, dãy nhà của lão bà xây ở Mo Nạng, dãy nhà của nam thanh niên xây ở Giếng Triều, dãy nhà của thiếu nhi xây ở Cồn Rùa...

Mấy đứa chúng tôi sướng quá, quay lại nói với nhau: “Chúng mình được ở Cồn Rùa, gần trường học, chỉ cần nghe trống đánh là rủ nhau đi học. Không bao giờ sợ trễ giờ học...”

Tối hôm ấy, giấc ngủ của tôi cứ bồng bềnh như nằm trong mây. Viễn cảnh huy hoàng chờn vờn trước mặt như ráng hồng bình minh. Mình được ở chung với thằng Bá, thằng Bàng, thằng Viễn, thằng Dần... Bao giờ cũng ở bên cạnh nhau, không cần phải gọi nhau mỗi sảng lùa trâu ra đồng. Khi có cái bánh, gói kẹo, không phải tìm nhau để chia sẻ, mà trái lại, cùng ngồi ăn chung một mâm, cùng ngủ với nhau một giường, cùng học với nhau một bàn. Thế giới đại đồng đẹp như giấc mơ thần tiên biến hóa muôn màu sắc quyến rũ. Tưởng chừng giơ tay với, trái chín của thế giới đại đồng đã nằm ngọt ngào trong năm ngón tay mềm mại của tuổi thơ...

Những năm tháng này, sao cuộc đời đẹp đến thế. Gặp gỡ ngoài đường, mọi người đon đả chào nhau bằng “đồng chí”. Đêm mùa hè nóng bức, không phải cài cửa trước khi ngủ, chăng sợ ai lẻn vào ăn cắp gạo ăn cắp áo quần.

Bác tuần Chư trước kia là một hình ảnh ghê sợ đối với chúng tôi. Trâu thả rong mon men đến ruộng lúa, chưa kịp ăn khóm lúa nào, bác dùng roi quất tôi chảy máu. Nếu cãi lại một câu thì bác quất thêm ba, bốn roi. Cho nên mỗi lần bị bác đánh chỉ có cách là im thin thít. Thế mà dạo này bác trở nên hiền khô. Buổi trưa, đi tuần đồng, mở cơm mo ra ăn, bác gọi chúng tôi đến cùng ăn cho vui.

Những đêm trăng sáng, chúng tôi thường xuống đồng đặt đó, đặt lừ, bắt cá, tôm, cua. Đứa này thường ăn trộm cá đứa kia. Có lần đánh nhau chảy máu đầu. Cho nên, để khỏi bị mất cắp, cứ phải trải manh chiếu nằm bên cạnh đó, cạnh lừ suốt đêm. Riêng bác tuần Chư không canh gì cả. Bác nghĩ ra một cái mẹo rất ác: Tải gai bồ kết xung quanh chỗ đặt đó, đặt lừ, hễ đứa nào lẻn đến, dẫm phải gai sẽ rất nguy hiểm; hoặc bác bó gai ngay vào đó, vào lừ, đứa nào láu táu ăn trộm cá sẽ bị gai đâm chảy máu tay. Thế là bác cứ ngủ li bì, sáng mai đàng hoàng mang cá về... Đấy là chuyện xảy ra cách đây ít lâu. Còn bây giờ thì khác rồi. Chẳng ai nỡ ăn trộm cá của ai. Chúng tôi cứ đặt đó, đặt lừ dưới đông suốt đêm, tha hồ rủ nhau tụ họp để tập hát tập múa. Bác tuần Chư cũng không cần chơi cái trò ác rải gai bồ kết nữa. Thậm chí có lần thấy tôi được ít cá, bác cho tôi cá và nói: “Cháu mang thêm về cho mẹ cháu. Tôi nghiệp, mẹ cháu lo công việc xã hội phải đi suốt ngày...”. Tôi rơm rớm nước mắt.

Tối nào lũ trẻ chúng tôi cũng ngủ chung với nhau. Được ngủ chung là niềm vui lớn mà cách mạng ban phát cho tuổi thơ.

Nhập nhoạng hoàng hôn. Ăn cơm xong. Đứa này sang nhà đứa kia, đi gọi nhau khắp làng, đến một địa điểm nào đó để tập hát. Tiếng hát vang lên từ đêm này qua đêm khác, vang lên từ xóm này qua xóm khác. Lời ca tiếng hát trở thành biểu tượng lạc quan của cách mạng. Tập hát chán, lại chơi các trò chơi cướp cờ, tìm thư bí mật, tập trận giả.

Thường là quá nửa đêm mới ngủ. Gặp đâu ngủ đó. Đêm hè thì nằm ngủ trên bờ giếng, trên bãi cỏ đầu thôn. Có hôm sương xuống thấm ướt cả quần áo. Đêm đông thì chen chúc nhau ngủ trong ổ rơm tại nhà một đứa nào đó. Nếu nằm ổ rơm không đủ, trải chiếu nằm khắp nhà, khắp thềm, chẳng có chăn màn, ôm nhau ngủ ngon lành đến tận sáng. Lắm hôm bị muỗi đốt lấm tấm đỏ khắp chân tay, mặt mày. .

Tôi là một thằng bé nhút nhát hơn những đứa trẻ khác trong xóm. Mẹ không cho xuống đồng sâu một mình, không cho đi chơi đêm, không cho ngủ qua đêm bất kỳ ở nhà ai. Nhưng dạo này mẹ tỏ ra dễ tính đối với tôi. Thỉnh thoảng mẹ chỉ dặn: “Đừng ngủ ngoài sương nhiều, dễ ốm đau”. Hôm nào tôi đi chơi về muộn, không ăn cơm nhà, là mẹ ngầm hiểu tôi đã ăn cơm nhà thằng Bá, thằng Dần, hoặc thằng Bàng gì đó. Cũng như nhiều hôm, bọn chúng nó đến chơi ở nhà tôi, mẹ bảo ăn cơm, chúng nó ngồi ăn một cách tự nhiên. Tôi có cảm giác tất cả mọi thứ đều là của chung rồi: nhà chung, cơm chung, ở đâu cũng được, ăn đâu cũng được.

Tối hôm ấy, mưa to gió lớn. Đợi mãi, trời vẫn không tanh ráo, tôi nằm thiu thiu ngủ. Nửa đêm, tỉnh dậy, vẫn mưa gió ào ào, tôi bồn chồn nhở bạn. Chúng nó có ngủ chung với nhau đêm nay không? Nếu ngủ thì ngủ tại nhà ai? Bây giờ nằm ở nhà một

mình, không có bạn thì ngủ làm sao được! Không ngần ngại, tôi đội nón, xắn quần, chạy một mạch đến nhà thằng Bá. Vừa ra khỏi ngõ, gặp mẹ tôi đi học về, mẹ hỏi: “Con đi đâu mà đi vào lúc này?”, tôi vừa chạy vừa trả lời vội vàng: “Con ngủ quên ở nhà, con phải đi ngủ chung đây!”. Ra đến cây đa xóm Bắc, mấy chú dân quân hô: “Ai? Đứng lại!”. Tôi vẫn cứ vừa chạy vừa trả lời: “Cháu đây mà! Cháu ngủ quên ở nhà, cháu phải đi ngủ chung đây!” Tôi nghe một giọng nói rất đôn hậu: “Thằng Trực con bà Đoan, chắc nó chạy đến ngủ nhà thằng Bá.”.

Vào tới nhà Bá, cửa để trống hoang trống huếch, tôi lặng lẽ bước qua ngạch cửa. Ồ, chúng nó đã nằm chen chúc nhau chật kín cả hai gian. Tôi chẳng rửa chân gì cả, lấy chổi xể lau qua cho sạch bùn, rồi nằm len vào giữa. Giấc ngủ chung với bạn bè nồng ấm làm sao?

Tôi được vào đội Nhi Đồng Cứu Vong! Còn niềm vui nào lớn hơn? Gặp đứa trẻ nào trong xóm tôi cũng khoe: “Tao đã được vào đội Nhi Đồng Cứu Vong!” Lúc đầu, ban lãnh đạo thôn chọn chừng hai chục đứa để thành lập Đội - tôi là một trong vài chục đứa được vinh dự ấy.

Cái thời phong kiến, thực dân, làng tôi và nhiều làng khác có hội Mục Đông. Đứa trẻ chăn trâu, chăn bò nào muôn vào Hội phải nộp từ một cân thóc trở lên tùy theo nhà giàu nhà nghèo, để gây quỹ Hội. Làng còn cho ba sào ruộng. Hội Mục Đồng tự nó ngồi ăn một cách tự nhiên. Tôi có cảm giác tất cả mọi thứ đều là của chung rồi: nhà chung, cơm chung, ở đâu cũng được, ăn đâu cũng được.

Tối hôm ấy, mưa to gió lớn. Đợi mãi, trời vẫn không tanh ráo, tôi nằm thiu thiu ngủ. Nửa đêm, tỉnh dậy, vẫn mưa gió ào ào, tôi bồn chồn nhở bạn. Chúng nó có ngủ chung với nhau đêm nay không? Nếu ngủ thì ngủ tại nhà ai? Bây giờ nằm ở nhà một

mình, không có bạn thì ngủ làm sao được! Không ngần ngại, tôi đội nón, xắn quần, chạy một mạch đến nhà thằng Bá. Vừa ra khỏi ngõ, gặp mẹ tôi đi học về, mẹ hỏi: “Con đi đâu mà đi vào lúc này?”, tôi vừa chạy vừa trả lời vội vàng: “Con ngủ quên ở nhà, con phải đi ngủ chung đây!”. Ra đến cây đa xóm Bắc, mấy chú dân quân hô: “Ai? Đứng lại!”. Tôi vẫn cứ vừa chạy vừa trả lời: “Cháu đây mà! Cháu ngủ quên ở nhà, cháu phải đi ngủ chung đây!” Tôi nghe một giọng nói rất đôn hậu: “Thằng Trực con bà Đoan, chắc nó chạy đến ngủ nhà thằng Bá.”.

Vào tới nhà Bá, cửa để trống hoang trống huếch, tôi lặng lẽ bước qua ngạch cửa. Ồ, chúng nó đã nằm chen chúc nhau chật kín cả hai gian. Tôi chẳng rửa chân gì cả, lấy chổi xể lau qua cho sạch bùn, rồi nằm len vào giữa. Giấc ngủ chung với bạn bè nồng ấm làm sao?

Tôi được vào đội Nhi Đồng Cứu Vong! Còn niềm vui nào lớn hơn? Gặp đứa trẻ nào trong xóm tôi cũng khoe: “Tao đã được vào đội Nhi Đồng Cứu Vong!” Lúc đầu, ban lãnh đạo thôn chọn chừng hai chục đứa để thành lập Đội - tôi là một trong vài chục đứa được vinh dự ấy.

Cái thời phong kiến, thực dân, làng tôi và nhiều làng khác có hội Mục Đông. Đứa trẻ chăn trâu, chăn bò nào muôn vào Hội phải nộp từ một cân thóc trở lên tùy theo nhà giàu nhà nghèo, để gây quỹ Hội. Làng còn cho ba sào ruộng. Hội Mục Đồng tự cày cấy, chăm bón và thu hoạch.

Hằng năm, sau hai vụ gặt hái, đồng điền còn bỏ không, bọn trẻ tha hồ thả rong trâu bò. Hội tổ chức đắp cồn Mục Đồng tức là cồn thờ Thần Nông. Giữa cánh đồng trũng, cồn đất được đắp cao che rợp bóng cây đa. Mỗi năm hai lần đắp, cồn cao dần như một ngọn đồi. Sau khi đắp xong, Hội mua chuối hương để cúng Thần, tổ chức một bữa ăn chung. Thế là làng bắt đầu vào vụ cày cấy.

Tôi hỏi mẹ tôi: “Có đội Nhi Đồng Cứu Vong thì có còn hội Mục Đồng cúng Thần Nông nữa không?” Mẹ trả lời: “Cúng Thần Nông là chuyện mê tín nhảm nhí, còn đội Nhi Đồng Cứu Vong là Đội cách mạng”. Tôi thoáng một chút buồn: hội Mục Đồng vui thế mà bây giờ không còn nữa...

Công việc đầu tiên của đội Nhi Đồng là phá cồn Mục Đồng. Suốt hàng tuần lễ, chúng tôi rầm rập vác cuốc vác xẻng đi san cồn đất. Không dễ dàng một chút nào khi đẫn ngã một cây đa to sù sụ. Tổ chim bị vỡ, trứng rơi xuống nhầy nhụa lòng đỏ lẫn lòng trắng. Trong lùm cỏ rậm cũng có những tổ trứng chim xinh xắn của lũ cà cà, vịt trời. Thậm chí trong lòng đất có cả trứng chim đa đa... Tất cả chúng tôi như một đội quân đi làm nhiệm vụ tiêu thổ kháng chiến - Xông vào, cuốc! Xông vào, đào! Xông vào, phá! Đào phá, cuốc xới không tiếc tay. Chuột chạy tứ tung. Chim bay tung tóe. Có đứa vô tình cuốc phải một tổ chim, trứng vỡ ra, con chim non bé xíu, ngọ nguậy. Tôi chạy đến, ứa nước mắt nâng những chú chim nhỏ trong lòng bàn tay: có chú còn đỏ hỏn, có chú vừa mọc lông... Thôi vĩnh biệt nhé, vĩnh biệt cồn đất thân thuộc của tuổi chăn trâu, vĩnh biệt tán đa mát rượi những trưa hè tuổi thơ, vĩnh biệt đàn chim yêu quý! Cây đa đổ xuống... ầm! Vòm trời trống quang. Một vầng xanh mãi mãi chết đi cùng với thời bé dại hồn nhiên.

Sau chiến tích chặt đổ cây đa và phá cồn Mục Đồng, chúng tôi xông vào những ngày vui triền miên: cắm trại, hành quân, tập

võ, tập hát. Cờ trống tưng bừng: cờ đội hình vuông, cờ tiểu đội hình tam giác. Quần áo đính đầy những phù hiệu, cấp hiệu màu xanh màu đỏ màu vàng. Đầu cạo trọc, sắp hàng dài dằng dặc, diễu hành dưới nắng hè. Bà con bỏ việc chen nhau đứng xem hai bên đường. Mắt chúng tôi nhìn thẳng, kiêu hãnh và tiến lên phía trước. Lòng nhẹ tênh tênh. Tưởng như trước mặt mình, ở ngọn núi kia, ở bãi cỏ kia, ở mái đồi thoai thoải kia đã bày sẵn thiên đường cộng sản - chúng tôi sẽ hạ trại ở đó, nổi trống, ca hát, diễn kịch, sống những ngày no ấm, vô tư.

Tổi đến là họp. Hầu như tổi nào cũng họp. Cuộc họp nào cũng giống như người lớn, có đủ các mục: báo cáo tình hình thế giới - báo cáo tình hình trong nước - báo cáo tình hình nội bộ - yêu cầu - chất vấn.

Một hôm, đang họp dở tại nơi cắm trại, trời đổ mưa. Vẫn cứ ngồi họp • họp với tinh thần cách mạng cao cả. Đứa nào đứa nấy ướt nhăn tóc tai, quần áo. Đến mục báo cáo tình hình trong nước, có bạn phát biểu: “Mấy chục người ăn mày ở chợ Mới đã về quê hết rồi. Quê họ ở ngoài Bắc cũng giành được chính quyền. Từ nay ở chợ Mới và ở khắp nước ta không còn ăn mày nữa!”. Tất cả vỗ tay hoan hô. Đến mục báo cáo tình hình nội bộ, một bạn đứng dậy nói: “Lúc chiều đồng chí Trực vào nhà ông Giai, con chó lài xô ra sủa, đồng chí Trực quát “đồng chí chó lài không được sửa”. Gọi con chó lài bằng đồng chí là phạm lỗi”. Nhiều bạn khác nhao nhao: “Gọi chó bằng đồng chí tức là phản động!” “Phải phạt đồng chí Trực”.Bác Chắt kế quàng áo mưa, bước vào bất ngờ, lên nòng súng lách cách: Thằng Trực gọi chó bằng đồng chí à! Đội viên đội Nhi Đồng Cứu Vong mà thể à? Cháu không xứng đáng là đội viên!” Tôi run bắn người, ngẩng lên nhìn mặt bác lấp lánh đôi kính cận. Bác nhìn thẳng vào tôi, tôi cúi xuống. Một bạn đứng dậy: “Thưa bác, phạt đồng chí Trực bằng cách nào?” Bác Chết Kế giơ tay: “Hừ... Gọi chó bằng đồng chí là phạm trong tội. Hử... Các cháu có biết hai tiếng đồng chí thiêng liêng như thế nào không? Hử... Phạt như thế nào là do các cháu dân chủ bàn bạc...” Có tiếng đề nghị “Bắt đồng chí Trực ngồi cùm.” Mọi người nhất loạt đồng ý. Thế là lần đầu tiên tôi bị cách mạng phạt.

Sau khi cướp chính quyền, làng có làm một cái lều nhỏ ở gốc cây đa xóm Trung, trong đó đặt cái cùm gỗ. Ai “có tội” với cách mạng thì tùy tội nặng nhẹ mà cùm một chân hoặc hai chân, cùm một ngày hoặc hai, ba ngày. Cái cùm này đã cùm mấy người phạm lỗi với cách mạng: Hai ông say rượu, nói lè nhè; một bà ăn cắp váy của hàng xóm; một ông thầy xem tướng ở chợ Mới... Bây giờ đến lượt tôi bị đưa chân vào cùm vì tôi gọi chó là “đồng chí”. Nhưng tội của tôi chỉ ở mức cùm một chân, còn chân kia vẫn cử động tự do. Tuy có xấu hổ, nhưng tôi vẫn cảm thấy tự hào rằng: “Mình không phải là thằng bé bình thường, mà là đội viên đội Nhi Đồng Cửu Long bị cùm”. Quá nửa đêm, thắng Bá lò dò đến thăm tôi. Hắn mang cho tôi một bầu nước chè xanh. Đang cơn khát cháy người, tôi ngửa cổ uống ừng ực. Bụng đã đầy no nước, tôi vẫn cổ uống cho hết bầu, sợ chốc nữa lại khát. Nước không tiêu kịp, căng đầy bọng đái. Tôi cố cắn răng nhịn, cuối cùng không nhịn được, tôi đái vung ra ướt cả cùm gỗ.