Nói năng, dường như là việc ai ai cũng biết làm.

Đã là người thì biết nói, và cũng nên nói. Động vật không biết nói, chúng chỉ biết "kêu". Biết kêu dĩ nhiên cũng chẳng dễ dàng gì, bởi còn có những loài ngay cả kêu cũng không biết. Biết kêu cũng chẳng hề đơn giản, vì tiếng kêu có thể truyền đạt thông tin, giãi bày vấn đề, biểu đạt thái độ, chẳng hạn như "sói đến rồi" hoặc "ta muốn ngươi" đại loại thế. Đặc biệt là khi đụng độ thiên địch hay lúc động dục tìm bạn tình, cầm thú kêu gào vô cùng hăng hái. Một vị lão hòa thượng từng có thơ rằng: "Xuân khiếu miêu nhi miêu khiếu xuân, thính tha việt khiếu việt tinh thần. Lão tăng dã hữu miêu nhi ý, bất cảm nhân tiền khiếu nhất thanh." (Mùa xuân mèo gào mèo gào xuân, nghe nó càng gào càng phấn chấn. Lão tăng cũng có lòng như mèo, trước mặt người đời chẳng dám kêu.) Biết kêu, có thể kêu, dám kêu, có thể không kiêng nể gì mà cất cao giọng gào to, chẳng phải là rất hạnh phúc sao?

Biết nói năng, lại càng hạnh phúc hơn nữa.

Biết nói thì sao lại hạnh phúc? Bởi vì bạn có thể biểu đạt những ý tứ và cảm xúc mà chỉ dựa vào tiếng kêu thôi thì không sao diễn tả nổi. Chẳng hạn như "Thử vấn nhàn tình đô kỷ hứa? Nhất xuyên yên thảo, mãn thành phong tự, mai tử hoàng thời vũ" (Ướm hỏi sầu vương chừng mấy độ? Một dải cỏ mờ, gió bay tơ liễu, mưa giăng lúc mơ vàng), diễn đạt chuẩn xác, tinh tế biết dường nào? Nhược bằng không biết nói, đại khái cũng chỉ có thể ậm ừ gừ gừ, thế thì chán ngắt biết bao? Thậm chí bạn còn có thể dùng những cách khác nhau để biểu đạt cùng một ý. Trong tác phẩm "Dấm Chua CITY" của Chu Đức Dung có một đoạn thế này: Một gã nọ theo đuổi một cô gái, hỏi "Anh có thể lên giường của em được không?". Cô gái nổi giận. Gã liền đổi giọng bảo: "Thế sáng mai anh từ trên giường của em bước xuống có được không?" Như vậy thì thú vị hơn nhiều rồi. Nhưng nếu là loài mèo, thì chỉ có thể kiên trì gào mãi không dứt: Ta muốn! Ta muốn! Ta muốn!

Niềm hạnh phúc này cũng chẳng phải ai ai cũng tùy tiện có được. Theo lời kể trong Kinh Thánh, Thượng đế thiên vị, đã đem niềm hạnh phúc này ban cho loài người. Ngài chỉ cho con người biết nói, lại còn để con người đặt tên cho vạn vật. Nói cách khác, Ngài đã ban cho con người "quyền đặt tên". Cho nên, người phương Tây tin vào Thượng đế bèn cho rằng nói năng là "nhân quyền trời ban" của con người. Bạn có thể không đồng ý với ý kiến của một người nào đó, nhưng bạn không thể cấm người ta nói, ngược lại, khi quyền được nói của người đó bị tước đoạt, bạn còn nên đứng lên bảo vệ nó. Thế nên triết gia phương Tây mới có câu: Tôi kiên quyết phản đối ý kiến của bạn, nhưng tôi thà hy sinh tính mạng cũng phải bảo vệ quyền được nói ra ý kiến đó của bạn.

Thế nhưng, nghe nói vị Thượng đế thiên vị này cũng rất hẹp hòi. Ngài nghe tin con người muốn xây một ngọn tháp thông thiên, từ mặt đất thông thẳng lên thiên đường, bèn ngấm ngầm giở trò, bắt người ở các vùng đất khác nhau nói những thứ tiếng khác nhau. Thế là ngôn ngữ bất đồng, đôi bên không thể giao lưu, lòng người cũng tan rã, việc xây dựng tháp thông thiên hiển nhiên trở thành chuyện xa vời vô hạn định.

Nói năng, quả thực quan trọng biết bao!

Thực ra, dẫu không có trò vặt này của Thượng đế, thì chuyện ăn nói cũng là thứ bắt buộc phải học tập và nghiên cứu, bởi vì một người chỉ biết nói thôi thì chưa đủ, mà còn phải nói cho rõ ràng, nói cho đúng đắn, nói cho chuẩn xác, nói cho êm tai. Việc này cần phải học tập, phải nghiên cứu, và nói năng cũng trở thành một môn học vấn, gọi là "ngôn ngữ học". Cụ thể mà nói, lại có ngữ âm học, ngữ pháp học, từ vựng học, tu từ học, phương ngôn học vân vân. Phương ngôn học là nghiên cứu xem người ở các vùng miền khác nhau ăn nói ra sao. Có điều, nghiên cứu cách ăn nói của người nước ngoài thì không gọi là "phương ngôn học" nữa (hồi đầu người ta cũng gọi tiếng nước ngoài là phương ngôn), mà phải gọi là "ngôn ngữ và văn học nước ngoài".

Người thuộc các quốc gia khác nhau thì nói năng không giống nhau. Không chỉ ngữ âm khác biệt, mà ngữ pháp, từ vựng, cảm thức ngôn ngữ đều chẳng tương đồng. Trong khá nhiều ngôn ngữ ở châu Âu, danh từ có giống đực giống cái, điều này trong mắt người phương Đông quả là không thể tưởng tượng nổi. Chẳng hạn như "áo gi-lê", trong tiếng Đức là giống cái, nhưng trong tiếng Pháp lại là giống đực, thật đáng buồn cười. Chẳng lẽ cái thứ áo gi-lê này, ở Đức phụ nữ mặc được mà đàn ông không mặc được, còn ở Pháp thì đàn ông mặc được mà phụ nữ lại không mặc được sao? Lại còn, rõ ràng là áo sơ mi của đàn ông mặc, trong tiếng Pháp lại thuộc giống cái, há chẳng phải ngụ ý đàn ông đang khoác phụ nữ lên người đó sao? Xem ra lại vô cùng dịu dàng, lãng mạn và săn sóc đấy chứ! Tương tự như vậy, người nước ngoài nhìn chúng ta cũng thấy thật phiền toái, nào là bác gái, thím, mợ, cô, dì, bảy cô tám dì, làm chi mà rắc rối thế? Một chữ "aunt" chẳng phải là giải quyết xong hết rồi sao? Ha! Họ đâu có biết, dẫu là bác gái, thím, mợ, ở chỗ chúng ta, còn phân ra bác ruột, bác họ nội, bác họ ngoại, mợ ruột, mợ họ nội, mợ họ ngoại, thím ruột, thím họ nội, thím họ ngoại nữa đấy! Nếu tính thêm cả bà con kết nghĩa, thì còn có bác gái nuôi, mợ nuôi, thím nuôi. Chút phân chia cô cô dì dì đã thấm tháp vào đâu!

Dẫu cùng là người trong một nước, lời ăn tiếng nói vẫn có vô vàn điều huyền cơ. Chẳng hạn như nam nữ chuyện trò yêu đương, cách nói đã chẳng giống nhau. Đàn ông phần lớn sẽ nói "anh yêu em", phụ nữ lại thích nói "em ghét anh"; đàn ông phần lớn sẽ nói "em thật tốt", phụ nữ lại thích nói "anh thật xấu xa". (Thế nên ngạn ngữ mới có câu: "Đàn ông không hư, đàn bà không yêu.") Ở một quốc gia nọ xảy ra một vụ "cưỡng bức khi hẹn hò", bằng chứng mà bên nữ đưa ra để cáo buộc bên nam, chính là trước đó cô ta đã nói "NO". Gã đàn ông nọ vô cùng ấm ức lầm bầm trước tòa: "NO, NO! Thưa thẩm phán, ngài biết đấy, bọn họ xưa nay lúc nào chẳng nói NO!"

Người xưa và người nay nói năng cũng không giống nhau. Người xưa ăn nói chi hồ giả dã, người nay đâu còn nói như thế nữa. Nếu người phục vụ trong quán ăn vừa bước lên cũng giống hệt như tiểu nhị ở Quân Tử Quốc trong truyện "Kính Hoa Duyên", mở miệng liền hỏi: "Cần rượu một bầu chăng? Cần thức ăn một đĩa chăng?", ắt hẳn sẽ dọa bạn giật nảy mình. Trong tiểu phẩm "Đóng Gói Như Thế" do Triệu Lệ Dung và Củng Hán Lâm cùng diễn, Củng Hán Lâm và mấy cô nàng dưới trướng vừa gặp mặt đã vung tay nhún vai, hết "May" lại "hừm", chẳng phải cũng khiến bà lão giật nảy mình đó sao?

Lại còn liên quan đến mối quan hệ và thân phận nữa. Hồi ba mươi mốt của "Hồng Lâu Mộng" viết về cảnh Tình Văn cùng Bảo Ngọc giận dỗi cãi cọ, Tập Nhân nén giận đến khuyên can, bảo: "Cô em tốt ơi, em ra ngoài dạo chơi một lát đi, vốn dĩ là lỗi của chúng chị". Ai ngờ lại chọc trúng cơn ghen của Tình Văn, nàng cười nhạt mấy tiếng bảo: "Tôi lại chẳng biết, 'chúng chị' là ai cơ chứ? ... Danh chính ngôn thuận, ngay cả một bậc cô nương còn chưa với tới, cũng chỉ ngang hàng với tôi mà thôi, từ đâu ra mà dám xưng là 'chúng chị' rồi!" Hóa ra Tập Nhân tuy cùng là nha hoàn như Tình Văn, nhưng Tập Nhân và Bảo Ngọc đã từng "chuyện ấy" rồi. Có "quan hệ", bèn quên mất "thân phận", kết quả là bị Tình Văn mắng té tát một trận nên thân.

Sau cùng là tính nghệ thuật. Từ khi con người biết nói năng, dần dà đã có sự phân biệt giữa nói hay và nói dở, nói duyên dáng và nói vô duyên, nói khéo léo và nói thô thiển, tức là, ăn nói đã trở thành một môn nghệ thuật. Một nghệ sĩ dương cầm đến một thành phố nhỏ mở buổi hòa nhạc độc tấu, ngày biểu diễn khán giả lại lưa thưa, vị nghệ sĩ này bèn bước ra trước sân khấu cúi chào rồi nói: "Tôi nhận thấy người dân thành phố các bạn đều rất giàu có, bởi vì mỗi người trong các bạn đều mua tận hai tấm vé." Thế này chẳng phải là rất nghệ thuật sao?

Nói năng dĩ nhiên còn liên quan đến đạo đức. Bởi vì nếu một người không có đạo đức, đánh giá mà người đó nhận được thường sẽ là "quá chẳng ra làm sao" (bất tượng thoại - không giống lời người). Cái gọi là "quá chẳng ra làm sao" ấy, cũng chưa chắc đã là ăn nói thô tục bỉ ổi, hay khoác lác dối trá, ngông cuồng tự đại, ăn ốc nói mò, mà còn bao gồm đủ thứ hành vi vô đạo đức, như trộm gà bắt chó, lừa trên dối dưới, vong ân bội nghĩa, qua cầu rút ván vân vân. Nhưng có đạo đức hay không, lại cứ phải nói thành "ra làm sao hay chẳng ra làm sao" (giống lời người hay không giống lời người), đủ thấy cái "lời" ấy quan trọng đến nhường nào.

Nói năng, chẳng phải là có rất nhiều điều huyền cơ hay sao? Đã có huyền cơ, thì phải suy nghĩ, nghiền ngẫm, nghiên cứu, bàn luận, và thế là bộ sách này ra đời. Tôi tin rằng mọi người đều sẽ yêu thích bộ sách này, bởi vì chúng ta đều chẳng muốn mình biến thành kẻ "chẳng ra làm sao".