Một nông trang rộng lớn như vậy mà chẳng thấy bóng người, quả thực vô cùng quỷ dị.

Ba người đi dạo đủ một khắc, khiến Phạm lão gia và Giả tướng gia mệt đến mức trán đã lấm tấm mồ hôi. Cuối cùng, tại tông từ của thôn, họ trông thấy một bà lão đang dẫn theo sáu bảy đứa trẻ, đứa lớn nhất cũng chỉ tầm hai ba tuổi.

"Lão nhân gia, người trong thôn đâu cả rồi?"

Bà lão hiển nhiên chưa từng trải sự đời, nếu không phải phía sau Đường Dịch còn có hai vị lão nhân gia đi cùng khiến bà yên tâm hơn, thì nói không chừng bà đã đóng cửa đuổi khách rồi.

Nhưng dù vậy, bà lão vẫn theo bản năng gom lũ trẻ về bên cạnh mình.

"Các vị là..."

Đường Dịch sợ làm bà lão kinh hoảng, vội vàng giải thích: "Ba người già trẻ chúng tôi tình cờ đi ngang qua đây, thấy trong thôn không một bóng người, lấy làm lạ nên mới mạo muội hỏi một tiếng."

"Ồ." Bà lão lúc này mới buông lỏng cảnh giác.

"Người trong trang đều đi trấn trên làm thuê cả rồi."

"Làm thuê?" Phạm Trọng Yêm không khỏi nhíu mày.

Tiên đế hoàng lăng khởi công, huy động hơn bảy vạn nhân công, quả thực quy mô vô cùng lớn. Thế nhưng, triều đình sợ gây nhiễu loạn dân chúng, đã đặc biệt dặn dò quan đốc xây, ngoài việc tuyển thợ lành nghề từ dân gian, còn lại mọi lao dịch đều do binh dũng cấm quân và sương quân đảm nhận, tuyệt đối không được làm phiền tới bách tính.

Sao người cả trang này vẫn đi làm thuê hết cả?

Trong mắt Phạm lão gia, nơi này gần hoàng lăng, cái gọi là làm thuê, chắc chắn là đi tu sửa lăng mộ.

"Lý Hiếu Quang này!" Phạm lão gia lập tức không vui. "Càng ngày càng to gan!"

Giả tướng gia lại không quá tán đồng lời Phạm lão gia. "Tháng bảy đã xong lăng, vốn dĩ rất gấp gáp, Lý Hiếu Quang vì tiến độ công trình mà đi đường tắt cũng là lẽ thường."

"Vả lại..."

Giả tướng gia thong thả nói, "Vị lão nhân gia này chẳng phải đã nói rồi sao? Là làm thuê, chứ không phải đi phu dịch."

"Chúng ta cũng đâu phải không trả tiền công, ngươi vội cái gì chứ?"

Đường Dịch đứng một bên thầm gật đầu, hiện giờ triều đình không thiếu tiền, tiền lương cho thợ xây lăng mộ cũng không hề thấp.

Thực ra, Đường Dịch cảm thấy lần này Phạm lão gia có chút làm quá, cái quy củ tổ tông chết tiệt của Đại Tống này, chính là việc xây lăng sau khi chết. Thừa nhận rằng quy củ này tránh được sự xa hoa lãng phí, bảy tháng trời xây kiểu gì thì tốn được bao nhiêu tiền chứ?

Thế nhưng, thời gian thi công quá ngắn cũng quả thực làm tăng độ khó khi xây lăng, không lấy nhân công từ dân gian thì gần như là không thể.

Trong lòng nghĩ vậy nhưng Đường Dịch không phụ họa theo, mà xoay người ôn hòa hỏi bà lão: "Lão nhân gia, người có biết phía bên xây lăng trả tiền công mỗi tháng bao nhiêu không?"

Bà lão vẫn còn thấy lạ, hai ông già này trông có vẻ hiền lành, sao mà nói cãi nhau là cãi nhau được chứ?

Nghe Đường Dịch hỏi, bà vội vàng đáp.

"Ồ, người của quan phủ quả thực có tới chiêu mộ, tiền công đưa ra cũng... cũng tạm được."

"Mỗi ngày bảy mươi văn, một tháng cộng lại, mỗi người có thể nhận được hơn hai quan tiền."

"Thấy chưa, hơn hai quan đấy." Giả Xương Triều khó khăn lắm mới bắt bẻ được Phạm lão gia một câu, lập tức đắc ý.

Hơn hai quan đặt ở kinh thành chỉ được coi là thu nhập bình thường, nhưng ở chốn thâm sơn cùng cốc này lại là một số tiền không nhỏ.

Phạm lão gia sao chịu phục?

"Nhưng Lý Hiếu Quang cũng đâu thể vơ vét bừa bãi như vậy được?"

Trang này chỉ còn lại một bà lão trông trẻ con, điều đó nói lên điều gì? Nghĩa là từ các cụ già mấy chục tuổi cho đến đám thiếu nam thiếu nữ mười mấy tuổi đều đi làm thuê cả rồi.

Việc xây lăng đâu có việc nào nhẹ nhàng? Già trẻ đi hết, đến nơi thì làm được gì?

"Đây chẳng phải là vơ vét bừa bãi sao?"

Còn Đường Dịch đứng một bên lại có suy nghĩ khác, vì hơn hai quan một tháng... con số này không đúng.

Ngay từ khi bắt đầu xây lăng, Đường Dịch đã biết, để kịp tiến độ thì việc thuê nhân công từ dân gian là không thể tránh khỏi.

Vì vậy, tiền lương tháng của dân phu này không những được Đường Dịch tự mình phê duyệt, mà mỗi tháng phải trả bao nhiêu tiền cũng do chính tay hắn định ra.

Hắn nhớ rất rõ, con số hắn định ra ban đầu là: mỗi người mỗi tháng một quan năm trăm văn!

Đúng vậy, còn ít hơn hai quan.

Chẳng có lý do gì cả, việc này Đường Dịch không cần thiết phải hào phóng, cho nên đây là mức lương dựa trên tình hình thực tế tại nơi xây hoàng lăng.

Điều hắn tò mò là, sao đến tay Lý Hiếu Quang, không những không ăn bớt mà ngược lại còn tăng lên không ít?

Kết hợp với lời bà lão nói, cùng với thực trạng già trẻ đều đi làm hết cả này, Đường Dịch suy đoán, Lý Hiếu Quang chẳng lẽ...

Thằng nhóc này không phải muốn bịa chuyện để tham ô một khoản lớn đấy chứ?

Nhưng nghĩ lại cũng thấy không đúng!

Không phải cách tham ô này, vả lại, mấy lần Lý Hiếu Quang dâng tấu lên triều đình đều chỉ nhắc đến việc tiến độ quá gấp, chưa bao giờ nói tiền không đủ dùng.

Hắn dò hỏi bà lão: "Lão nhân gia, việc tu sửa lăng mộ đến chiêu mộ người, trước giờ đều là giá này sao?"

Đường Dịch trong lòng không chắc, thầm nghĩ, có thể là do linh giá của Tiên đế đã tới Vĩnh Chiêu Lăng, Lý Hiếu Quang sợ đến hạn không hoàn thành được, nên tạm thời tăng giá, tạm thời chiêu mộ người cũng nên.

Quả nhiên, tán gẫu nửa ngày trời, bà lão đã hoàn toàn buông lỏng cảnh giác, tính tình chất phác của người phụ nữ nông thôn cũng bộc lộ ra.

Bà xua tay: "Tất nhiên là không."

"Lúc mới đầu, người của quan phủ keo kiệt lắm, mỗi tháng chỉ cho một quan năm trăm tiền."

"Chỉ với chút tiền ấy, ai tình nguyện đi làm cái việc cực nhọc đó chứ? Nếu không phải vì nể mặt xây lăng cho Tiên đế, thì quan phủ một người cũng chẳng chiêu mộ nổi, chẳng ai buồn làm cả."

"Sau này thực sự chiêu mộ được quá ít người, mới từng chút từng chút tăng lên."

"Thế mà vẫn chẳng có mấy người tới bên hoàng lăng kiếm sống đâu."

"Hả?"

"......."

Câu trả lời này khiến Đường Dịch kinh ngạc, ngay cả Phạm sư phụ và Giả tướng gia cũng ngơ ngác.

Tình hình gì đây? Một quan năm trăm tiền đáng lẽ đã không ít, nghe ý này thì hai quan hơn người ta cũng chẳng thèm để vào mắt.

"Thế thì..." Phạm lão gia ngơ ngác nhìn nông trang trống rỗng. "Người đi đâu cả rồi?"

Không thích đi, thế sao còn lại mỗi bà lão là bà đây trông trang?

"Đi trấn trên làm thuê rồi?"

Bà lão trả lời vô cùng dứt khoát, câu tiếp theo suýt nữa khiến ba người nghẹn họng.

"Trấn trên chỉ cần một xưởng dệt len bất kỳ cũng trả tới hơn ba quan một tháng, hơn nữa việc đạp xe dệt thì người già, trẻ nhỏ đều làm được, tốt hơn đi hoàng lăng nhiều!"

"......"

Ba người hóa đá tại chỗ.

Phạm lão gia và Giả tướng gia theo bản năng hướng ánh mắt về phía Đường Dịch, bận rộn cả nửa ngày, hóa ra là sản nghiệp của tên nhóc ngươi cướp người đi hết rồi à?

Đường Dịch cũng ngơ ngác, nhìn hai ánh mắt sắc như dao kia, lộ ra vẻ vô cùng oan ức...

"Thật không trách con được, đều khoán ra ngoài rồi mà!"

---❊ ❖ ❊---

---❊ ❖ ❊---

Trên đường quay về, cả ba đều trầm mặc không nói.

Phạm lão gia một trận đau lòng, Tiên đế cả đời nhân đức, xây lăng cho ngài lại không bằng “việc làm ăn” của một đám phú hộ nơi thôn dã, điều này khó tránh khỏi khiến Phạm lão gia cảm thấy bất bình thay cho Tiên đế.

Còn Giả tướng gia cũng nhíu mày, không đoán ra được trong lòng đang nghĩ gì.

Còn Đường Dịch... thì càng trăm vị rối bời.

Một mặt, hắn cũng như Phạm sư phụ, cảm thấy bất bình thay cho Triệu Trinh.

Mặt khác, hắn biết, kẻ gây ra tất cả những chuyện này, chính là bản thân hắn.

Đại Tống đang lột xác, kiểu lột xác bắt đầu từ tận gốc rễ này, cho tới tận hôm nay tận mắt chứng kiến, hắn mới chợt nhận ra nó đã bắt đầu rồi.

"Tử Hạo..." Giả Xương Triều bỗng lên tiếng.

"Ngươi cũng không cần tự trách quá mức, nghiệp dệt len ngươi giao cho lão phu, nhưng lão phu và nhà họ Cô lại không kiểm soát tốt a!"

Giả tướng gia hiếm khi an ủi người khác, nào ngờ Đường Dịch lại lắc đầu.

"Con không tự trách, chỉ là tâm tình hơi phức tạp mà thôi..."

"Ồ?" Không chỉ lão Giả, ngay cả Phạm Trọng Yêm cũng nghi hoặc.

Thu dọn tâm trạng, "Nói nghe xem."

Đường Dịch cười nhạt, "Ít nhất từ phía bách tính mà nói thì đây là chuyện tốt."

"Một là họ có ruộng để cấy cày, trên cơ sở đảm bảo sinh tồn cơ bản, lại có thể làm thuê lúc nông nhàn, tăng thu nhập gia đình lên đáng kể."

"Kiểu dân tình mới kết hợp giữa công và nông này, nói dân dã một chút, là khiến bách tính thực sự trở nên giàu có, trở nên có tiền."

"Nói cao siêu một chút, chính là tăng cường khả năng chống chọi với thiên tai của nông dân!"

"......"

Phạm Trọng Yêm và Giả Xương Triều im lặng, suy ngẫm lời Đường Dịch. Tăng cường khả năng chống chọi thiên tai của nông hộ, từ ngữ tuy mới lạ, nhưng đối với hai người họ đã nghe tới nhàm tai, đây là câu nói Đường Dịch thường xuyên treo bên miệng.

Rất dễ hiểu.

Nông dân trong tay có tiền, thì khi gặp thiên tai nhân họa sẽ không đến mức phải bán vợ đợ con, bán ruộng bán đất, nguy cơ thôn tính ruộng đất cũng nhờ đó mà giảm bớt đáng kể, quốc gia cũng vì thế mà càng ổn định hơn.

Thực ra, đối với cái thời đại lấy nông nghiệp làm trọng như Đại Tống, tăng cường khả năng chống chọi của nông dân, đồng nghĩa với việc tăng cường khả năng chống chọi của quốc gia, quả thực là chuyện tốt.

"Còn nữa." Đường Dịch tiếp tục. "Trước kia nông hộ xuân thu hai mùa xuống đồng làm ruộng, hè nhàn đông nghỉ, tính ra một năm chỉ làm việc nửa năm."

"Ngày nay nghề dệt len, vận tải, những ngành nghề cần thâm dụng lao động này dần hưng khởi, lấp đầy nhu cầu lao vụ mùa hè mùa đông, khiến nông hộ quanh năm suốt tháng đều có việc làm, đều có thu nhập, đây chẳng phải là chuyện tốt sao?"

Nhìn hai vị lão tể tướng, "Đừng xem thường năng lượng ẩn chứa trong đó, nó tương đương với việc kích hoạt tiềm năng dân gian, tận dụng nguồn lao động dư thừa."

Hai ông già nghe mà liên tục gật đầu, cũng chẳng còn xoắn xuýt chuyện thà đi làm thuê cho thợ dệt chứ không đi xây lăng cho Tiên đế nữa.

Phạm Trọng Yêm thấy Đường Dịch mày nhíu chặt, tuy nói là chuyện tốt nhưng chẳng có chút vẻ vui mừng nào.

"Đã là chuyện tốt, Đại Lang còn điều gì lo lắng?"

"Có..." Đường Dịch nhíu mày thành chữ Xuyên, chậm rãi gật đầu.

"Hơn nữa, không phải lo lắng bình thường, mà là lo lắng rất lớn."

"Ồ? Lo lắng chuyện gì?"

"Chậm rồi!" Đường Dịch thốt ra hai chữ, nhìn về phía Phạm sư phụ. "Chúng ta chậm rồi, triều đình chậm rồi!"

"Hơn nữa, chậm không chỉ một nhịp..."

"Nếu không sớm chuẩn bị, sẽ xảy ra đại loạn."

"Nói nghe xem." Phạm Trọng Yêm giật mình.

Đường Dịch nói: "Cứ lấy chuyện hôm nay mà nói đi."

"Triều đình thế mà không biết môi trường sử dụng lao động ở địa phương, vẫn ôm tư duy cũ để chiêu mộ nhân công."

"Kết quả thì sao? Những hộ dệt kia phản ứng nhanh hơn triều đình, giành người dữ dội hơn, đây mới là mấu chốt của vấn đề!"

Đường Dịch sắc mặt nghiêm trọng, "Con người đều tư lợi, đều ham lợi."

"Hộ dệt có thể đưa ra cái giá tốt hơn, dân phu không đi xây lăng mà đi kiếm nhiều tiền hơn, điều này cũng không có gì đáng trách."

"Mấu chốt là cái gọi là triều đình của chúng ta lại không hề biết điều này, lại đến tận hôm nay vẫn chưa phản ứng lại... cứ tiếp tục như vậy, sẽ xảy ra vấn đề lớn, là sẽ diệt triều đấy!"

---❊ ❖ ❊---

"Không... không đến mức đó chứ?"

Trong mắt hai người, Đường Dịch quả thực đang nói lời dọa người, nghiêm trọng đến vậy sao?

Giả Xương Triều nói: "Chỉ là không thông suốt với dân, sau này chú ý nhiều hơn là được, Tử Hạo nói nặng lời rồi!"

"Hoàn toàn không nặng lời." Đường Dịch cực kỳ nghiêm túc.

"Không chỉ là vấn đề hôm nay, Dịch hiện tại có thể hình dung ra một chuỗi dài cho Tể tướng, những vấn đề chúng ta hiện tại không chú ý, nhưng tương lai nhất định sẽ bùng phát."

Không đợi lão Giả phản ứng, Đường Dịch đã bắt đầu đếm từng cái, đây cũng là những vấn đề đột nhiên nảy ra trong đầu hắn khi vừa kinh sợ xong.

"Ví dụ như sản lượng lương thực."

"Ngày nay sản lượng lương thực tăng vọt, trong mắt triều đình là trăm điều lợi không một điều hại."

"Nhưng giá lương thực thì sao? Đột nhiên xuất hiện nhiều lương thực thế này, nếu triều đình không quản lý, giá lương thực sẽ rớt xuống mức nào?"

"Đây là sự biến động giá lương thực của cả Đại Tống đấy! Liệu có loạn không? Sẽ xảy ra loạn gì? Giả tướng gia đã nghĩ tới chưa?"

"Cái này..."

Lão Giả mặt tái mét, bị Đường Dịch nói dọa cho sợ.

"Còn nữa."

Đường Dịch tiếp tục: "Lương thực không đáng tiền, nhưng ngành dệt len, vận tải lại đang ồ ạt hút lao động."

"Sự tương phản này sẽ khiến bao nhiêu nông hộ chuyển từ nông sang công? Sẽ có bao nhiêu ruộng đất hoàn toàn hoang phế?"

"Dù thị trường tự điều tiết, cuối cùng hai bên cân bằng, quá trình này lại phải trải qua bao nhiêu gập ghềnh?"

"Mà kết quả cuối cùng, chính là lương thực chúng ta tăng sản lại bị ruộng hoang bù trừ, Đại Tống vẫn sẽ quay về chỗ cũ!"

"......"

Giả Xương Triều im lặng, cũng không nói được gì nữa, những gì Đường Dịch vẽ ra, là tương lai, cũng là... tai họa!

"Còn nữa."

"Những hộ dệt len, dệt bông mới nổi này, theo sự đào thải của thị trường, cũng giống như đất đai các triều đại trước, đang thôn tính lẫn nhau, chúng ta có quản không? Có cần tính toán từ sớm không? Vạn nhất lại thành hình một nhóm quái vật khổng lồ, nhưng không thỏa mãn sự chế ước của triều đình thì sao?"

"Chính sách, luật pháp của chúng ta liệu có thích ứng được với thời đại ngày càng thay đổi nhanh chóng không?"

"Vạn nhất không thích ứng được thì làm sao?"

"Là chờ chết, hay là cầu biến!?"

"Chúng ta chậm rồi, quá chậm rồi!"

Một loạt lời nói của Đường Dịch, tựa như từng viên đạn hỏa thần pháo nổ tung trong ngực hai vị tể tướng.

Họ không ngờ rằng, chỉ một lời của bà lão nông trang, lại khiến Đường Dịch liên tưởng tới nhiều thứ đến vậy.

---❊ ❖ ❊---

---❊ ❖ ❊---

Đường Dịch thực sự không phải nói lời dọa người, hậu thế có vô số tấm gương đau thương đang đánh thức, đang thúc giục hắn.

Nếu hôm nay không đi chuyến này, con đường cải cách thuận buồm xuôi gió này, đã khiến hắn gần như quên mất, quyền lực hoàng gia của cả châu Âu đã bị tư bản lật đổ như thế nào.

Nhiều người nói, phong kiến hoàng quyền và tư bản có mâu thuẫn không thể điều hòa, đó là kết quả tất yếu.

Xàm ngôn!!

Trong mưu lược chính trị, chưa bao giờ có mâu thuẫn không thể điều hòa. Cái gọi là nghệ thuật thỏa hiệp lấy đâu ra khí tiết gì chứ?

Sở dĩ bị lật đổ, là vì họ cũng giống như Đường Dịch hiện tại, phản ứng chậm rồi. Đến khi muốn cầu biến, thì đã thua sạch mọi quân bài.

Khác biệt là, hoàng quyền châu Âu là mò đá qua sông, không có tiền lệ.

Còn Đường Dịch thì ngược lại, có người châu Âu hậu thế đi trước làm gương, có thể cầu biến từ sớm.

---❊ ❖ ❊---

Giờ khắc này, Phạm Trọng Yêm cũng đầy lo âu, "Vậy theo ý Đại Lang, nên đuổi kịp như thế nào?"

Đối với Phạm Trọng Yêm và Giả Xương Triều, đây là một lĩnh vực hoàn toàn mới, họ thực sự hơi mù mờ.

Đường Dịch dừng lại, trầm ngâm hồi lâu.

"Không những phải đuổi kịp, mà còn phải vượt trước!!"

"Cho nên......"

"Chúng ta cần......"

"Điều tiết vĩ mô!"

"Quy hoạch xã hội!"

---❊ ❖ ❊---

Được rồi, vì vội quá, nên mấy từ ngữ hậu thế đều phun ra hết.

Đường Dịch thầm nghĩ, mình sao lại thông minh thế cơ chứ...

Cũng may hậu thế sinh ra ở Hoa Hạ, chỉ cần đổi sang quốc gia khác, tuyệt đối không có nhiều kinh nghiệm cải cách sẵn có để hắn mặc sức đạo nhái như vậy.