Ảnh hưởng trước khi sinh. Những bài học tôn giáo đầu đời. Vai trò của người cao tuổi. Phụ nữ, hôn nhân và gia đình. Lòng trung thành, lòng hiếu khách và tình bằng hữu.
Người da đỏ Mỹ là những cá nhân chủ nghĩa trong tôn giáo cũng như trong chiến tranh. Họ không có quân đội quốc gia, cũng chẳng có giáo hội tổ chức. Không có một vị linh mục nào đứng ra nhận trách nhiệm thay cho linh hồn của người khác. Chúng tôi tin rằng, đó là bổn phận tối thượng của bậc cha mẹ. Chỉ có họ mới được phép đòi hỏi một phần chức vị và chức năng của người linh mục, bởi lẽ chính năng lực sáng tạo và bảo bọc của họ mới là thứ tiệm cận với chức năng thiêng liêng của đấng Thần linh.
Người da đỏ vốn là những người mộ đạo từ trong bụng mẹ. Từ thời khắc người mẹ nhận biết mình đã thụ thai cho đến khi đứa trẻ tròn hai tuổi—thời gian thông thường của việc cho con bú—chúng tôi tin rằng ảnh hưởng tâm linh của người mẹ là quan trọng nhất. Thái độ và những suy ngẫm thầm kín của bà phải nhằm mục đích gieo vào tâm hồn non nớt của đứa trẻ chưa chào đời tình yêu dành cho “Đấng Bí Ẩn Vĩ Đại” và ý thức về tình huynh đệ với vạn vật. Sự tĩnh lặng và tách biệt là quy luật cuộc đời đối với người mẹ đang mang thai. Bà lang thang cầu nguyện trong sự tĩnh mịch của những cánh rừng già, hay trên bầu ngực của những đồng cỏ chưa từng in dấu chân người, và trong tâm trí đầy thi vị của bà, sự chào đời sắp tới của đứa con là điềm báo về sự xuất hiện của một bậc kỳ tài—một anh hùng, hoặc người mẹ của những anh hùng—một ý niệm được thai nghén trong lồng ngực tinh khôi của thiên nhiên nguyên thủy, và được mơ tưởng trong một không gian tĩnh lặng chỉ bị phá vỡ bởi tiếng thở dài của hàng thông hay dàn nhạc rung động từ một thác nước đằng xa.
Và khi ngày trọng đại nhất trong đời bà hé rạng—ngày mà một sinh linh mới sẽ chào đời, sinh linh mà phép màu tạo hóa đã ký thác cho bà—bà không tìm kiếm sự trợ giúp của con người. Bà đã được rèn luyện và chuẩn bị cả về thể xác lẫn tinh thần cho bổn phận thiêng liêng nhất này từ thuở nào không hay. Thử thách này tốt nhất nên được đối mặt một mình, nơi không có ánh mắt tò mò hay thương hại nào làm bà lúng túng; nơi vạn vật đều thầm thì với tâm hồn bà: “Đó là tình yêu! Đó là tình yêu! Sự trọn vẹn của cuộc đời!” Khi một thanh âm thiêng liêng vọng đến từ sự tĩnh lặng, và đôi mắt của đứa trẻ mở ra nhìn bà giữa chốn hoang dã, bà biết trong niềm hân hoan rằng mình đã làm tròn vai trò trong bản trường ca vĩ đại của tạo hóa!
Chẳng bao lâu sau, bà trở về trại, mang theo gói bọc bí ẩn, thiêng liêng và đáng yêu nhất! Bà cảm nhận hơi ấm nồng nàn của nó và nghe tiếng thở nhè nhẹ. Nó vẫn là một phần của chính bà, vì cả hai cùng chung một dòng sữa mẹ, và không ánh mắt nào của người tình có thể ngọt ngào hơn cái nhìn sâu thẳm, đầy tin cậy của đứa trẻ.
Bà tiếp tục những bài học tâm linh, lúc đầu chỉ là lặng lẽ—một cử chỉ đơn giản chỉ ngón tay về phía thiên nhiên; sau đó là những bài ca thầm thì, như tiếng chim hót vào mỗi buổi sáng chiều. Đối với bà và đứa trẻ, loài chim là những con người thực thụ, sống rất gần với “Đấng Bí Ẩn Vĩ Đại”; những hàng cây xào xạc thở hơi thở của Ngài; những dòng nước chảy ca ngợi ân đức của Ngài.
Nếu đứa trẻ chẳng may quấy khóc, người mẹ sẽ giơ tay lên. “Suỵt! Suỵt!” bà dịu dàng dỗ dành, “các linh hồn sẽ bị quấy rầy đấy!” Bà bảo con hãy im lặng và lắng nghe—lắng nghe tiếng nói bạc màu của cây dương, hay tiếng chũm chọe va vào nhau của cây bạch dương; và vào ban đêm, bà chỉ cho con thấy con đường rực sáng trên bầu trời, xuyên qua dải thiên hà huy hoàng của thiên nhiên để dẫn đến Thượng Đế của thiên nhiên. Sự tĩnh lặng, tình yêu, lòng tôn kính—đó là bộ ba bài học đầu tiên; và sau này bà bổ sung thêm sự hào phóng, lòng dũng cảm và đức hạnh.
Thời xa xưa, những người mẹ của chúng tôi luôn nhất tâm với niềm tin được giao phó; và như một vị thủ lĩnh lừng danh của dân tộc chúng tôi từng nói: “Đàn ông có thể sát hại lẫn nhau, nhưng họ không bao giờ có thể chiến thắng người phụ nữ, bởi trong sự tĩnh lặng nơi lòng bà là đứa trẻ! Anh có thể tiêu diệt nó hết lần này đến lần khác, nhưng nó vẫn sẽ bước ra từ chính cái lòng nhân hậu đó—một món quà của Đấng Đại Thiện cho nhân loại, mà người đàn ông chỉ là kẻ đồng lõa!”
Người mẹ hoang dã này không chỉ có kinh nghiệm từ mẹ và bà của mình, hay những quy tắc được chấp nhận của bộ lạc để làm kim chỉ nam, mà bà còn khiêm nhường học hỏi từ loài kiến, ong, nhện, hải ly và lửng. Bà nghiên cứu đời sống gia đình của loài chim, thật tinh tế trong cảm xúc mãnh liệt và lòng tận tụy kiên nhẫn, cho đến khi chính bà cảm nhận được trái tim người mẹ vạn năng đang đập trong lồng ngực mình. Đến thời điểm thích hợp, đứa trẻ sẽ tự nguyện chắp tay cầu nguyện, và nói về các Quyền năng với lòng tôn kính. Nó nghĩ rằng mình là anh em cùng huyết thống với mọi sinh linh, và ngọn gió bão đối với nó chính là sứ giả của “Đấng Bí Ẩn Vĩ Đại”.
Vào khoảng tám tuổi, nếu là con trai, người mẹ sẽ giao con cho cha để được rèn luyện theo kiểu Sparta hơn. Nếu là con gái, kể từ đó cô bé sẽ được bà nội ngoại chăm nom, vì người bà được coi là người bảo hộ trang nghiêm nhất cho các thiếu nữ. Thật vậy, công việc đặc trưng của cả ông và bà là làm cho thế hệ trẻ làm quen với truyền thống và tín ngưỡng của dân tộc. Họ là những người được dành riêng để kể lại những câu chuyện cổ xưa đầy tôn kính với sự trang trọng và uy quyền, nhằm dẫn lối cho con cháu tiếp nhận di sản là trí tuệ và kinh nghiệm đúc kết của cả giống nòi. Người già tận hiến cho việc giáo dục thế hệ trẻ với tư cách là thầy cô và người cố vấn, và ngược lại, thế hệ trẻ cũng dành cho họ sự yêu thương và lòng tôn kính.
Tuổi già của chúng tôi ở một vài khía cạnh chính là giai đoạn hạnh phúc nhất của cuộc đời. Những năm tháng xế chiều mang lại sự tự do lớn lao, không chỉ thoát khỏi gánh nặng của những công việc tay chân nguy hiểm, mà còn thoát khỏi những hạn chế của phong tục và nghi thức vốn được tất cả mọi người tuân thủ nghiêm ngặt. Không ai từng tiếp xúc với người da đỏ tại nhà của họ mà có thể phủ nhận rằng chúng tôi là một dân tộc lịch thiệp. Theo quy luật, chiến binh gieo rắc nỗi kinh hoàng lớn nhất trong lòng kẻ thù lại là người có sự dịu dàng mẫu mực và phong thái tinh tế gần như nữ tính khi ở bên gia đình và bạn bè. Một giọng nói trầm, nhẹ nhàng được coi là một phẩm chất tuyệt vời ở đàn ông cũng như phụ nữ! Thật vậy, sự gần gũi bắt buộc của cuộc sống trong lều trại sẽ sớm trở nên không thể dung hòa, nếu không nhờ những sự dè dặt và tinh tế tự nhiên này, sự tôn trọng không lay chuyển đối với vị trí và tài sản được thiết lập của mỗi thành viên khác trong gia đình, cũng như thói quen tĩnh lặng, trật tự và phép tắc này.
Người dân chúng tôi, dù có khả năng cảm nhận sâu sắc và bền bỉ, chưa bao giờ thể hiện tình cảm một cách phô trương, nhất là khi có khách hoặc người lạ. Chỉ có những bậc cao niên, những người đã đi qua chặng đường dài và được miễn trừ khỏi các quy tắc thông thường, mới được phép có những cử chỉ thân mật đùa cợt với con cháu, đôi khi nói thẳng thắn đến mức gay gắt và quở trách, điều mà những người khác phải kiềm chế tuyệt đối. Tóm lại, các cụ già được đặc quyền nói bất cứ điều gì mình muốn và theo cách mình muốn mà không bị phản bác, trong khi những khó khăn và sự yếu nhược về thể chất mà họ phải gánh chịu theo lẽ tự nhiên đều được xoa dịu tối đa bằng sự quan tâm và chăm sóc của mọi người.
Không có nghi lễ tôn giáo nào gắn liền với hôn nhân ở chỗ chúng tôi, trong khi mối quan hệ giữa nam và nữ tự thân nó đã được coi là huyền bí và thiêng liêng. Dường như khi hôn nhân được cử hành bởi giáo hội và được linh mục ban phước, nó có thể đồng thời bị bao quanh bởi những tập tục và tư tưởng phù phiếm, hời hợt, thậm chí là dung tục. Chúng tôi tin rằng hai người yêu nhau nên kết hôn trong bí mật trước khi công khai thừa nhận sự gắn kết của họ, và nên tận hưởng khoảnh khắc thăng hoa đó chỉ với thiên nhiên. Việc hứa hôn có thể được cha mẹ bàn bạc và chấp thuận hoặc không, nhưng dù trong trường hợp nào, tập tục vẫn là đôi trẻ sẽ rời vào chốn hoang dã, ở đó vài ngày hoặc vài tuần trong sự biệt lập hoàn toàn và đôi lứa đơn độc, sau đó mới quay trở lại làng với tư cách là vợ chồng. Một cuộc trao đổi quà cáp và chiêu đãi giữa hai gia đình thường diễn ra sau đó, nhưng lễ chúc phúc cho tân hôn lại được ban tặng bởi Vị Tư Tế Tối Cao của Thượng Đế, đó chính là Mẹ Thiên Nhiên đầy tôn kính và thánh thiêng.
Gia đình không chỉ là đơn vị xã hội, mà còn là đơn vị chính quyền. Thị tộc chẳng qua chỉ là một gia đình lớn hơn, với tộc trưởng gia trưởng là người đứng đầu tự nhiên, và sự liên minh của nhiều thị tộc thông qua hôn nhân và sự kết nối tự nguyện tạo thành bộ lạc. Chính cái tên của bộ lạc chúng tôi, Dakota, có nghĩa là Dân Tộc Liên Minh. Những mối quan hệ họ hàng xa hơn cũng được công nhận đầy đủ, và không chỉ dừng lại ở hình thức: anh em họ được coi như anh chị em ruột; danh xưng “anh em họ” tạo thành một ràng buộc, và đạo đức nghiêm ngặt của chúng tôi cấm kết hôn giữa những người anh em họ ở bất kỳ cấp độ nào đã biết, hay nói cách khác là trong phạm vi thị tộc.
Hộ gia đình thực thụ bao gồm một người đàn ông với một hoặc nhiều vợ và con cái của họ, tất cả cùng chung sống hòa thuận, thường là dưới một mái nhà, mặc dù một số người có địa vị và uy tín sẽ cung cấp lều riêng cho mỗi người vợ. Thực tế, có rất ít cuộc hôn nhân đa thê ngoại trừ những người đàn ông lớn tuổi và có uy thế, và những người vợ thường là chị em của nhau, mặc dù không bắt buộc. Một cuộc hôn nhân có thể được giải thể một cách danh giá nếu có lý do chính đáng, nhưng hầu như không có sự không chung thủy hay vô đạo đức nào, dù là công khai hay bí mật.
Người ta nói rằng vị thế của phụ nữ là thước đo của nền văn minh, và vị thế của phụ nữ chúng tôi rất vững chắc. Trong họ, tiêu chuẩn đạo đức và sự thuần khiết của dòng máu chúng tôi được gìn giữ. Người vợ không lấy tên chồng hay gia nhập thị tộc của chồng, và con cái thuộc về thị tộc của người mẹ. Mọi tài sản của gia đình đều do bà nắm giữ, dòng dõi được truy nguyên theo dòng mẹ, và danh dự của gia tộc nằm trong tay bà. Sự khiêm nhường là trang sức chính của bà; do đó, những phụ nữ trẻ thường im lặng và kín đáo: nhưng một người phụ nữ đã đạt đến độ chín của tuổi tác và sự khôn ngoan, hoặc người đã thể hiện lòng dũng cảm nổi bật trong những tình huống khẩn cấp, đôi khi sẽ được mời ngồi vào hội đồng.
Như vậy, bà cai quản không tranh cãi trong phạm vi của riêng mình, và là một ngọn tháp sức mạnh đạo đức và tinh thần đối với chúng tôi, cho đến khi những người da trắng vùng biên giới xuất hiện, những binh lính và thương nhân, những kẻ đã dùng rượu mạnh để đánh gục danh dự của người đàn ông, và thông qua quyền lực của hắn đối với người chồng vô dụng, đã mua chuộc đức hạnh của vợ hoặc con gái người đó. Khi người phụ nữ gục ngã, cả chủng tộc cũng sụp đổ theo bà.
Trước khi tai họa này ập đến, bạn không thể tìm thấy nơi nào có gia đình hạnh phúc hơn gia đình do người phụ nữ da đỏ tạo dựng. Không có gì giả tạo trong con người bà, và rất ít sự thiếu chân thành trong tính cách bà. Sự giáo dục sớm và nhất quán, tính xác định trong thiên chức, và trên hết, thái độ sùng đạo sâu sắc đã mang lại cho bà một sức mạnh và sự điềm tĩnh mà không bất hạnh thông thường nào có thể đánh bại được.
Tên gọi của người da đỏ là những biệt danh đặc trưng được đặt trong tinh thần vui đùa, hoặc tên ghi dấu chiến công, tên ngày sinh, hay những tên có ý nghĩa tôn giáo và biểu tượng. Người ta thường nói rằng khi một đứa trẻ chào đời, một tai nạn hay một đặc điểm bất thường nào đó sẽ quyết định tên của nó. Điều này đôi khi xảy ra, nhưng không phải là quy luật. Một người đàn ông có tính cách mạnh mẽ, với thành tích chiến đấu vẻ vang, thường mang tên của bò rừng hoặc gấu, sấm chớp hoặc một lực lượng tự nhiên đáng sợ nào đó. Một người khác với bản tính ôn hòa hơn có thể được gọi là Chim Nhanh hay Trời Xanh. Tên của phụ nữ thường gợi ý về điều gì đó liên quan đến gia đình, thường kèm theo tính từ “đẹp” hoặc “tốt”, và một hậu tố nữ tính. Những tên gọi có sự trang trọng hay tầm quan trọng phải được các bậc lão nhân ban tặng, đặc biệt là nếu chúng mang ý nghĩa tâm linh; như Mây Thiêng, Đêm Huyền Bí, Người Đàn Bà Linh Hồn, và những cái tên tương tự. Một cái tên như vậy đôi khi được truyền qua ba thế hệ, nhưng mỗi cá nhân phải chứng minh rằng mình xứng đáng với nó.
Trong cuộc đời của người da đỏ chỉ có một bổn phận không thể tránh khỏi—bổn phận cầu nguyện—sự công nhận hằng ngày đối với Đấng Vô Hình và Vĩnh Cửu. Những lời nguyện cầu hằng ngày cần thiết đối với họ hơn cả lương thực hằng ngày. Anh ta thức dậy vào lúc rạng đông, xỏ giày da thú và bước xuống mép nước. Tại đây, anh vốc những nắm nước trong, lạnh buốt vào mặt, hoặc đắm mình xuống dòng nước. Sau khi tắm rửa, anh đứng thẳng trước bình minh đang lên, đối diện với mặt trời khi nó nhảy múa trên đường chân trời, và dâng lời cầu nguyện thầm lặng của mình. Người bạn đời có thể cầu nguyện trước hoặc sau anh, nhưng không bao giờ đi cùng. Mỗi linh hồn phải gặp mặt trời buổi sáng, trái đất mới mẻ, ngọt ngào, và Sự Tĩnh Lặng Vĩ Đại một mình!
Bất cứ khi nào, trong cuộc đi săn hằng ngày, người thợ săn da đỏ bắt gặp một khung cảnh đẹp đến sững sờ hay hùng vĩ—một đám mây giông đen kịt với vòm cầu vồng rực rỡ phía trên ngọn núi; một thác nước trắng xóa trong lòng khe núi xanh; một đồng cỏ bao la nhuốm màu đỏ thẫm của hoàng hôn—anh ta đều dừng lại một lát trong tư thế thờ phượng. Anh không thấy cần thiết phải dành riêng một ngày trong bảy ngày làm ngày thánh, vì đối với anh, mọi ngày đều là ngày của Chúa.
Mỗi hành động trong cuộc đời anh, theo một nghĩa rất thực, là một hành động tôn giáo. Anh nhận ra linh hồn trong vạn vật, và tin rằng mình rút ra được sức mạnh tinh thần từ đó. Sự tôn trọng của anh đối với phần bất tử của con vật, người anh em của mình, thường dẫn anh đến mức bày biện thi thể con thú săn được một cách trang trọng và trang trí cái đầu bằng sơn hoặc lông vũ mang tính biểu tượng. Sau đó, anh đứng trước nó trong tư thế cầu nguyện, giơ cao chiếc tẩu thuốc đã châm đầy, như một dấu hiệu rằng anh đã giải phóng một cách tôn kính linh hồn của người anh em mình, người mà thân xác của nó buộc anh phải lấy đi để duy trì sự sống của chính mình.
Khi dùng bữa, người phụ nữ thì thầm một lời “cảm tạ” khi hạ chiếc nồi xuống; một hành động được thực hiện nhẹ nhàng và kín đáo đến mức người không biết phong tục thường không nghe thấy lời thì thầm: “Hỡi linh hồn, xin hãy dùng chung!” Khi chồng nhận bát hoặc đĩa, anh cũng tương tự thì thầm lời khẩn cầu đến linh hồn. Khi trở thành một ông lão, anh thích thực hiện một nỗ lực đáng kể để chứng tỏ lòng biết ơn của mình. Anh cắt miếng thịt ngon nhất và ném vào lửa—nguyên tố tinh khiết và nhẹ nhàng nhất.
Lòng hiếu khách của túp lều chỉ bị giới hạn bởi định chế chiến tranh. Tuy nhiên, nếu một kẻ thù vinh danh chúng tôi bằng một chuyến viếng thăm, niềm tin của hắn sẽ không đặt nhầm chỗ, và hắn sẽ ra về với niềm tin rằng mình đã gặp một người chủ hoàng gia! Danh dự của chúng tôi là sự bảo đảm cho sự an toàn của hắn, chừng nào hắn còn ở trong trại.
Tình bạn được coi là thử thách khắc nghiệt nhất của nhân cách. Chúng tôi nghĩ rằng, thật dễ dàng để trung thành với gia đình và thị tộc, những người cùng chung dòng máu với mình. Tình yêu giữa nam và nữ dựa trên bản năng giao phối và không tránh khỏi ham muốn và tư lợi. Nhưng có một người bạn, và sống trung thực trong bất kỳ và mọi thử thách, đó mới là dấu hiệu của một bậc nam nhi!
Loại tình bạn cao quý nhất là mối quan hệ “anh em-bạn hữu” hay “bạn hữu sống chết”. Mối liên kết này là giữa nam và nam, thường được hình thành từ thời niên thiếu, và chỉ có cái chết mới có thể chia lìa. Đó là tinh hoa của tình đồng chí và tình huynh đệ, không nghĩ đến khoái lạc hay lợi ích, mà vì sự ủng hộ và cảm hứng về mặt đạo đức. Mỗi người thề sẽ chết vì người kia nếu cần, và không gì bị từ chối đối với người anh em-bạn hữu, nhưng cũng không đòi hỏi bất cứ điều gì không phù hợp với những quan niệm cao nhất của tư duy người da đỏ.