Sự thờ phụng đơn độc. Triết gia man dã. Tâm trí lưỡng hợp. Những món quà tinh thần đối nghịch với tiến bộ vật chất. Nghịch lý của “nền văn minh Cơ Đốc”.
Thái độ ban sơ của người da đỏ Mỹ đối với đấng Vĩnh Hằng, “Mầu Nhiệm Vĩ Đại” bao trùm và ôm ấp lấy chúng ta, vừa giản đơn lại vừa cao cả. Đối với anh, đó là quan niệm tối thượng, mang lại thước đo trọn vẹn nhất của niềm vui và sự thỏa nguyện có thể đạt được trong kiếp sống này.
Việc thờ phụng “Mầu Nhiệm Vĩ Đại” diễn ra trong tĩnh lặng, đơn độc, và hoàn toàn không vụ lợi. Nó tĩnh lặng, bởi mọi lời nói tự thân đều yếu ớt và khiếm khuyết; vì thế, linh hồn tổ tiên tôi hướng về Chúa trong sự chiêm bái không lời. Nó đơn độc, bởi họ tin rằng Người ở gần chúng ta nhất trong sự cô tịch, và chẳng có vị giáo sĩ nào được quyền đứng giữa con người với Đấng Tạo Hóa. Không ai có quyền khuyên răn, nghe xưng tội hay can dự vào trải nghiệm tôn giáo của người khác. Trong cộng đồng chúng tôi, mọi người đều được tạo ra như những người con của Chúa và đứng thẳng, đầy ý thức về thiên tính của chính mình. Đức tin của chúng tôi có lẽ không được đúc kết thành giáo điều, cũng không bao giờ áp đặt lên những kẻ không sẵn lòng đón nhận; vì vậy mà không hề có việc giảng đạo, cải đạo, hay bức hại, cũng chẳng có kẻ chế nhạo hay người vô thần.
Chúng tôi không có đền đài hay miếu mạo nào ngoại trừ những gì của tự nhiên. Là một con người thuần phác, người da đỏ vốn dĩ rất giàu tính thơ. Anh coi việc xây dựng một ngôi nhà cho Đấng mà ta có thể gặp trực diện trong những lối đi huyền bí, mờ sương của khu rừng nguyên sinh, hay trên bầu ngực đẫm nắng của những đồng cỏ trinh nguyên, trên những đỉnh tháp ngất ngưởng của vách đá trần trụi, và đằng kia trong vòm trời đầy châu báu của màn đêm, là một sự phạm thượng! Ngài, Đấng khoác lên mình tấm màn mây mỏng manh, nơi rìa thế giới hữu hình, nơi ông Tổ Mặt Trời nhóm lên ngọn lửa trại buổi chiều; Ngài, Đấng cưỡi trên ngọn gió dữ dội phương bắc, hay phả hơi thở tâm linh vào những làn gió thơm nồng phương nam; Ngài, Đấng có chiếc thuyền chiến đang thả trôi trên những dòng sông hùng vĩ và những vùng biển nội địa — Ngài chẳng cần đến một thánh đường nào thấp kém hơn thế!
Sự giao tiếp đơn độc với Đấng Vô Hình, vốn là biểu hiện cao nhất trong đời sống tôn giáo của chúng tôi, được mô tả một phần qua từ bambeday, hiểu theo nghĩa đen là “cảm thức mầu nhiệm,” từ này thường được dịch theo nhiều cách khác nhau như “nhịn ăn” và “mơ mộng”. Có lẽ gọi nó là “ý thức về thần linh” thì chính xác hơn.
Lần bambeday đầu tiên, hay khóa tĩnh tu tôn giáo, đánh dấu một kỷ nguyên trong cuộc đời người thanh niên, có thể sánh ngang với lễ thêm sức hoặc lễ cải đạo trong trải nghiệm của người Cơ Đốc. Sau khi đã tự thanh tẩy bằng liệu pháp xông hơi và trút bỏ nhiều nhất có thể mọi ảnh hưởng trần tục hay xác thịt, chàng trai trẻ tìm đến ngọn núi cao quý nhất, đỉnh cao uy nghi nhất trong toàn bộ vùng phụ cận. Biết rằng Chúa chẳng coi trọng những vật chất hữu hình, anh không mang theo lễ vật hay vật tế nào ngoài những món đồ biểu tượng, như màu vẽ và thuốc lá. Muốn xuất hiện trước mặt Ngài với tất cả sự khiêm nhường, anh không mặc gì ngoài đôi giày da và chiếc khố. Vào giờ phút trang nghiêm lúc bình minh hoặc hoàng hôn, anh chọn vị trí của mình, nhìn xuống những vẻ huy hoàng của trần thế và đối diện với “Mầu Nhiệm Vĩ Đại”, rồi cứ thế ở đó, trần trụi, thẳng đứng, tĩnh lặng và bất động, phơi mình trước những yếu tố và sức mạnh của thiên nhiên, trong một đêm một ngày, hoặc hai đêm hai ngày, hiếm khi lâu hơn. Đôi khi anh sẽ hát một bài thánh ca không lời, hoặc dâng lên “chiếc tẩu đã nhồi sẵn” theo nghi thức. Trong trạng thái xuất thần hay cực lạc thánh thiện này, vị đạo sĩ da đỏ đã tìm thấy niềm hạnh phúc cao nhất và nguồn động lực cho sự tồn tại của mình.
Khi trở về trại, anh phải dừng lại ở một khoảng cách nhất định cho đến khi đã xông hơi một lần nữa để chuẩn bị cho việc tiếp xúc với đồng loại. Về thị kiến hay dấu hiệu mà mình được ban cho, anh không kể lại, trừ khi nó bao gồm một sứ mệnh nào đó cần được thực hiện công khai. Thỉnh thoảng, một ông già, đang đứng bên bờ vực của cõi vĩnh hằng, có thể tiết lộ cho một vài người được chọn về lời sấm truyền thời trai trẻ xa xưa của mình.
Người bản địa Mỹ thường bị những kẻ chinh phục da trắng khinh rẻ vì sự nghèo nàn và giản đơn của họ. Có lẽ họ quên rằng tôn giáo của người da đỏ cấm việc tích lũy của cải và hưởng thụ xa hoa. Đối với người da đỏ, cũng như đối với những con người đơn nhất trong mọi thời đại và chủng tộc, từ Diogenes đến các huynh đệ của Thánh Francis, từ phái Montanist đến phái Shaker, lòng ham muốn sở hữu luôn xuất hiện như một cái bẫy, và những gánh nặng của một xã hội phức tạp là nguồn cơn của sự cám dỗ và hiểm nguy không cần thiết. Hơn nữa, quy tắc sống của anh là chia sẻ thành quả từ kỹ năng và sự thành công của mình cho những người anh em kém may mắn hơn. Bằng cách đó, anh giữ cho tinh thần mình tự do khỏi sự cản trở của lòng kiêu hãnh, sự tham lam, hay lòng đố kỵ, và thực hiện, theo niềm tin của anh, sắc lệnh của thần linh—một vấn đề vô cùng quan trọng đối với anh.
Vậy nên, việc anh không thiết lập những thị trấn lâu dài và phát triển một nền văn minh vật chất không hoàn toàn do thiếu hiểu biết hay sự thiếu dự phòng. Với vị hiền triết chưa từng được dạy dỗ theo lối phương Tây, việc tập trung dân cư là người mẹ mắn đẻ của mọi tội lỗi, cả về đạo đức lẫn thể chất. Anh lập luận rằng thức ăn là tốt, nhưng bội thực thì giết chết; tình yêu là tốt, nhưng nhục dục thì hủy hoại; và điều đáng sợ hơn cả bệnh dịch theo sau những nơi ở đông đúc, mất vệ sinh chính là sự mất mát sức mạnh tinh thần không thể tách rời khi tiếp xúc quá gần gũi với đồng loại. Tất cả những ai sống nhiều ngoài trời đều biết rằng có một lực từ trường và thần kinh tích tụ trong sự cô tịch và bị tiêu tán nhanh chóng bởi cuộc sống trong đám đông; và ngay cả những kẻ thù của anh cũng thừa nhận sự thật rằng, đối với một sức mạnh bẩm sinh và sự tự chủ nhất định, hoàn toàn độc lập với hoàn cảnh, người da đỏ Mỹ không ai sánh bằng.
Người da đỏ chia tâm trí thành hai phần—tâm trí tinh thần và tâm trí thể xác. Phần đầu là tinh thần thuần khiết, chỉ quan tâm đến bản chất của vạn vật, và chính phần này anh tìm cách củng cố bằng lời cầu nguyện tâm linh, trong đó cơ thể bị khuất phục bởi sự nhịn ăn và gian khổ. Trong kiểu cầu nguyện này, không hề có sự van nài về ân huệ hay sự giúp đỡ. Mọi vấn đề về lợi ích cá nhân hay tư lợi, như thành công trong săn bắn hay chiến tranh, cứu chữa bệnh tật, hoặc kéo dài một mạng sống yêu quý, đều được đẩy dứt khoát sang bình diện của tâm trí thấp hơn hay vật chất, và mọi nghi lễ, bùa chú, hay câu chú nhằm mục đích đảm bảo một lợi ích hoặc tránh né một mối nguy hiểm, đều được công nhận là phát xuất từ bản ngã thể xác.
Các nghi lễ của sự thờ phụng thể xác này, một lần nữa, hoàn toàn mang tính biểu tượng, và người da đỏ thờ Mặt Trời cũng giống như người Cơ Đốc tôn thờ Thánh Giá vậy. Mặt Trời và Đất Mẹ, theo một ngụ ngôn rõ ràng, chứa đựng cả ẩn dụ thi ca lẫn sự thật khoa học, dưới nhãn quan của anh, là cha mẹ của mọi sự sống hữu cơ. Từ Mặt Trời, với tư cách là người cha phổ quát, khởi nguồn nguyên lý làm sống động vạn vật trong tự nhiên, và trong tử cung kiên nhẫn và màu mỡ của người mẹ, Đất Mẹ, ẩn chứa những phôi thai của cây cối và con người. Do đó, lòng tôn kính và tình yêu của chúng tôi dành cho họ thực sự là sự mở rộng đầy trí tưởng tượng từ tình yêu của chúng tôi dành cho cha mẹ ruột thịt, và cùng với tình cảm hiếu thảo này là sự sẵn lòng kêu cầu họ, như kêu cầu một người cha, để có được những món quà tốt lành mà chúng tôi mong muốn. Đây chính là lời cầu nguyện vật chất hay thể xác.
Các nguyên tố và sức mạnh hùng vĩ trong tự nhiên, Sét, Gió, Nước, Lửa, và Sương giá, được nhìn nhận với sự kinh sợ như những thế lực tinh thần, nhưng luôn mang tính chất thứ yếu và trung gian. Chúng tôi tin rằng tinh thần thấm đẫm mọi tạo vật và mỗi sinh vật đều sở hữu một linh hồn ở một mức độ nào đó, mặc dù không nhất thiết là một linh hồn tự ý thức được chính mình. Cái cây, thác nước, gấu xám, mỗi thứ đều là một Lực lượng hiện thân, và vì thế là một đối tượng đáng tôn kính.
Người da đỏ yêu thích việc đồng cảm và hiệp thông tinh thần với những người anh em thuộc vương quốc động vật, những linh hồn không biết nói của chúng, đối với anh, mang một vẻ thuần khiết vô tội mà chúng ta thường gán cho những đứa trẻ ngây thơ và không biết gì. Anh đặt niềm tin vào bản năng của chúng, như vào một trí tuệ huyền bí được ban từ trên cao; và trong khi anh khiêm nhường chấp nhận sự hy sinh tự nguyện (như anh tưởng) của thân xác chúng để bảo tồn thân xác mình, anh vẫn dâng lòng tôn kính cho linh hồn chúng bằng những lời cầu nguyện và lễ vật đã được quy định.
Trong mọi tôn giáo đều có một yếu tố siêu nhiên, thay đổi tùy theo ảnh hưởng của lý trí thuần túy lên những tín đồ của nó. Người da đỏ là một nhà tư duy logic và sáng suốt về những vấn đề nằm trong phạm vi hiểu biết của mình, nhưng anh vẫn chưa lập bản đồ cho cánh đồng bao la của tự nhiên hay diễn đạt những kỳ quan của nó bằng ngôn ngữ khoa học. Với sự hiểu biết hạn hẹp về nguyên nhân và kết quả, anh nhìn thấy phép màu ở khắp mọi nơi—phép màu của sự sống trong hạt giống và trứng, phép màu của cái chết trong ánh chớp và trong vực thẳm dâng trào! Không gì kỳ diệu có thể khiến anh kinh ngạc; như việc một con thú biết nói, hay mặt trời đứng yên. Sự trinh thai dường như chẳng mấy kỳ diệu hơn sự ra đời của mọi đứa trẻ bước vào thế giới này, hay phép lạ hóa bánh và cá chẳng gây ra nhiều kinh ngạc hơn vụ mùa nảy mầm từ một bắp ngô đơn lẻ.
Ai có thể lên án sự mê tín của anh? Chắc chắn không phải là người Công giáo mộ đạo, hay thậm chí là nhà truyền giáo Tin Lành, những người dạy về các phép màu trong Kinh Thánh như những sự thật hiển nhiên! Người có tư duy logic phải hoặc là phủ nhận tất cả các phép màu, hoặc chẳng phủ nhận gì cả, và những huyền thoại cũng như câu chuyện anh hùng của người da đỏ Mỹ chúng tôi, tự bản thân chúng, có lẽ cũng đáng tin cậy không kém gì những câu chuyện của người Do Thái xưa. Nếu chúng ta thuộc kiểu tư duy hiện đại, vốn nhìn thấy trong quy luật tự nhiên một sự uy nghi và hùng vĩ còn ấn tượng hơn bất kỳ sự vi phạm đơn lẻ nào đối với nó, thì chúng ta đừng quên rằng, suy cho cùng, khoa học vẫn chưa giải thích được mọi thứ. Chúng ta vẫn phải đối mặt với phép màu tối hậu—nguồn gốc và nguyên lý của sự sống! Đây là mầu nhiệm tối thượng, là bản chất của sự thờ phụng, thiếu nó thì không thể có tôn giáo, và khi đứng trước mầu nhiệm này, thái độ của chúng ta không thể nào quá khác biệt so với nhà triết học tự nhiên, người đang nhìn ngắm với sự kính sợ Đấng Thiêng Liêng trong mọi tạo vật.
Một sự thật đơn giản là người da đỏ, chừng nào triết lý bản địa còn ngự trị trong tâm trí anh, thì anh không hề đố kỵ hay khao khát bắt chước những thành tựu rực rỡ của người da trắng. Trong tư tưởng của chính mình, anh thấy mình cao siêu hơn họ! Anh coi thường chúng, giống như một tinh thần cao cả đang đắm chìm trong nhiệm vụ nghiêm túc của mình mà chối bỏ những chiếc giường êm ái, những món ăn xa xỉ, và sự nuông chiều chạy theo khoái lạc của một người hàng xóm giàu có. Với anh, rõ ràng là đức hạnh và hạnh phúc độc lập với những thứ đó, nếu không muốn nói là không tương thích với chúng.
Chắc chắn có nhiều điều trong Cơ Đốc giáo nguyên thủy hấp dẫn người đàn ông này, và những lời dạy nghiêm khắc của Chúa Jesus đối với người giàu và về người giàu hẳn đã rất dễ hiểu đối với anh. Tuy nhiên, tôn giáo đang được rao giảng trong các nhà thờ của chúng ta và được các giáo đoàn thực hành, với yếu tố phô trương và tự tôn, sự cải đạo tích cực, và sự công khai khinh miệt mọi tôn giáo khác ngoài tôn giáo của chính mình, đã trong một thời gian dài vô cùng gây phản cảm. Đối với tâm trí giản đơn của anh, sự chuyên nghiệp trên bục giảng, người diễn thuyết được trả lương, nhà thờ đầy tiền bạc, là một thứ gì đó thiếu vắng tinh thần và không hề có tính giáo hóa, và phải đợi đến khi tinh thần anh bị bẻ gãy, thể chất và đạo đức bị bào mòn bởi giao thương, chinh phạt và rượu mạnh, thì các nhà truyền giáo Cơ Đốc mới chiếm được ảnh hưởng thực sự đối với anh. Nghe có vẻ lạ lùng, nhưng sự thật là người ngoại đạo đầy kiêu hãnh đó trong thâm tâm đã khinh miệt những người tốt lành đến để cải đạo và khai sáng cho mình!
Sự phô trương và thói giả hình Pharisee không phải là những yếu tố duy nhất trong tôn giáo xa lạ này làm mất lòng người da đỏ. Đối với anh, thật sốc và gần như không thể tin được khi thấy trong số những người tự nhận mình ưu việt này lại có nhiều kẻ vô đạo, thậm chí chẳng buồn giả vờ tin theo đức tin quốc gia. Họ không những không tin theo, mà còn hạ mình đến mức xúc phạm Chúa của họ bằng những lời lẽ báng bổ và phạm thánh! Trong ngôn ngữ của chúng tôi, danh xưng của Người không bao giờ được thốt ra thành tiếng, dù là với sự tôn kính tột độ, chứ đừng nói đến việc nhắc đến một cách nhẹ nhàng hay bất kính.
Hơn thế nữa, ngay cả ở những người da trắng xưng danh có đạo, chúng tôi cũng thấy rất nhiều sự bất nhất trong hành vi. Họ nói rất nhiều về những điều tinh thần, trong khi chỉ tìm kiếm vật chất. Họ mua và bán mọi thứ: thời gian, sức lao động, quyền độc lập cá nhân, tình yêu của người phụ nữ, và thậm chí cả sự phụng sự của đức tin thánh thiện của họ! Lòng ham muốn tiền bạc, quyền lực và sự chinh phục, vốn rất đặc trưng cho chủng tộc Anglo-Saxon, đã không thoát khỏi sự lên án đạo đức từ tay vị thẩm phán chưa qua đào tạo này, và anh cũng không quên đối chiếu nét tính cách nổi bật này của chủng tộc thống trị với tinh thần của Chúa Jesus hiền lành và khiêm nhường.
Theo thời gian, anh có thể nhận ra rằng những kẻ say xỉn và phóng đãng trong số người da trắng, những kẻ mà anh thường xuyên phải tiếp xúc, cũng bị chính tôn giáo của người da trắng lên án, và không nên vì thế mà hạ thấp giá trị của tôn giáo ấy. Nhưng việc bỏ qua hay tha thứ cho sự bất tín của cả một quốc gia thì không dễ dàng như vậy. Khi những sứ giả lỗi lạc từ người Cha ở Washington, một số trong đó là các mục sư truyền giáo và thậm chí là giám mục, đến với các bộ lạc da đỏ, và cam kết với họ bằng hiệp ước trang nghiêm về danh dự quốc gia, với lời cầu nguyện và nhắc đến Chúa của họ; rồi khi những hiệp ước được ký kết như vậy bị phá vỡ một cách nhanh chóng và trơ trẽn, liệu có lạ lùng không khi hành động đó khơi dậy không chỉ sự giận dữ, mà còn cả sự khinh miệt? Các sử gia của chủng tộc da trắng thừa nhận rằng người da đỏ không bao giờ là kẻ đầu tiên từ bỏ lời thề của mình.
Niềm tin cá nhân của tôi, sau ba mươi lăm năm trải nghiệm, là không có cái gọi là “nền văn minh Cơ Đốc”. Tôi tin rằng Cơ Đốc giáo và văn minh hiện đại là đối nghịch và không thể hòa giải, và rằng tinh thần của Cơ Đốc giáo và của tôn giáo cổ xưa của chúng tôi về cơ bản là giống nhau.