— Rosie Nguyễn —
Đọc sách mà không suy ngẫm thì cũng như ăn mà không tiêu hóa
—Edmund Burke
Sách có làm ta trở nên… sách vở hay không còn tùy thuộc vào cách đọc. Trong tác phẩm Chuyện trò, giáo sư Cao Huy Thuần có viết rằng kiến thức có nhiều loại. Loại kiến thức suông, là kiến thức chuyên biệt, phát biểu qua lời nói, và chỉ có đúng và sai, ví dụ vua Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long năm 1010. Loại kiến thức làm, biểu thị qua hành động và có thể tập dượt để ngày càng tốt hơn, ví dụ như đánh cờ hay chơi đàn. Và loại kiến thức sống, tức là những kiến thức tạo nên cách sống, cốt cách, giá trị riêng của ta, đưa ta đến mức hoàn thiện. Ví dụ như từ việc tập yoga sao cho khỏe hơn tốt hơn, ta đọc sách về triết lý yoga, về cách để thiền trong yoga, rồi thực hành việc đó, và ứng dụng những nguyên tắc của một yogi vào cuộc sống của mình, biến nó thành một phần trong tính cách của bản thân. Nên việc đọc sách cũng vậy. Ta cần chọn lọc loại sách để đọc, để hỗ trợ cho ta thêm những loại kiến thức phù hợp với bản thân, và từ đó ứng dụng nó vào đời sống. Nếu đọc sách mà không ứng dụng kiến thức học được từ sách vào cuộc sống thực mà chỉ trích dẫn như vẹt hoặc tệ hơn là đọc cho vui, đọc rồi quên, thì rõ ràng ta sẽ không phát huy được tác dụng đích thực của sách.
Để việc đọc sách không khiến ta trở nên sách vở, thì ta phải đọc một cách chủ động. Đọc chủ động tức là chủ động lựa chọn quyển sách phù hợp. Sách phù hợp không phải là loại sách dễ đọc, đọc mà không cần suy nghĩ, đọc xong không để lại gì, mà phải là những quyển sách hơi cao hơn khả năng hiểu biết của mình tại thời điểm đó. Khi đọc những tác phẩm như vậy, với tác giả có hiểu biết và tri thức cao tầm hơn mình, thì đọc xong, ta sẽ thấy mình có thêm kiến thức mới chứ không đơn thuần chỉ là để giải trí. Cũng có rất nhiều quyển sách khi đọc xong ta chỉ có được thông tin, còn mức độ hiểu biết thì vẫn giữ nguyên như cũ. Nhưng thông tin là tầng dưới của kiến thức. Nên cần lựa chọn đọc những quyển sách giúp nâng cao mức độ hiểu biết của bản thân chứ không phải là đọc để cho có đọc.
Hãy xem việc đọc sách như một cuộc đối thoại cùng tác giả, ghi chú lại những đoạn yêu thích, nhận xét về sách, rút ra những điều mình học được từ sách, hoặc đưa ra các lập luận phản đối quan điểm của tác giả nếu thấy không đồng ý. Tôi từng đọc trong quyển sách Cánh buồm đỏ thắm rằng nhân vật nam chính ngay từ nhỏ khi đọc sách đã có thói quen phản biện tác giả bằng các nét gạch và ghi chú bên lề sách. Tôi thấy chi tiết này rất thú vị và sau đó khi đọc sách đã bắt chước, viết lại chi chít những cảm nhận của mình vào lề các quyển sách yêu thích. Khi tôi đưa sách cho những người bạn của mình mượn, họ thích thú bảo với tôi rằng đọc sách mượn của tôi thú vị hơn đọc sách mới. Vì những ghi chú bên lề của tôi giúp họ chú ý thêm về những điểm nhỏ trong sách, có nhiều ý tưởng và cảm nhận sâu sắc hơn về quyển sách đó.
Ta cũng có thể liên hệ so sánh những điều ta đọc trong sách với những thứ ta đã đọc trước đó về cùng một chủ đề. Sau đó liên hệ chúng với những trải nghiệm cuộc sống mà ta đã trải qua. Ví dụ sách viết về quá trình sáng tạo, thì những gì sách nói về sáng tạo có giống trải nghiệm của ta trước đó hay không, ta đồng cảm và phản đối điểm nào mà tác giả viết, những quyển sách khác về sáng tạo ta từng đọc tiếp cận đề tài này khác với quyển sách này như thế nào.
Một cách khá tốt để ghi nhớ lại những điều mình biết được từ một quyển sách là tóm tắt lại những ý chính của sách vào sổ tay, hoặc kể lại cho bạn bè, người thân của mình về quyển sách này. Khi đọc sách hãy đọc với tâm thế là mình sẽ truyền đạt những gì mình đọc được từ quyển sách này cho một người khác. Làm như thế ta sẽ có trách nhiệm hơn trong việc đọc, chú tâm hơn khi đọc, cũng như chủ động sử dụng các công cụ hỗ trợ phù hợp để thể hiện lại nội dung quyển sách. Cách này giúp ta rút tỉa được những thông điệp quan trọng của sách, cũng như tập cách diễn đạt lại ý tưởng của sách bằng ngôn ngữ của chính ta. Nhờ vậy, ta sẽ thấy mình hiểu quyển sách ở một mức độ sâu hơn.
Khâu cuối cùng cần thiết nhất nhưng lại thường bị bỏ qua là sử dụng những điều mình đã học được từ sách vào cuộc sống, các thói quen tốt, những cách rèn luyện bản thân, những tư tưởng và giá trị mới,… và biến những điều đó thành trải nghiệm và vốn sống của mình. Với việc ứng dụng, kết hợp với hiểu biết và thực hành, kiến thức và trải nghiệm, không ai có thể bảo rằng ta là một kẻ sách vở.
Có một lần, tôi cùng với một số người bạn lập thành một nhóm để rèn luyện kỹ năng từ việc đọc. Chúng tôi chọn ra một quyển sách để thực hành, ví dụ quyển The 15 Invaluable Laws of Growth của John Maxwell hoặc quyển Put your dream to the test (tạm dịch: Trắc nghiệm ước mơ) cùng tác giả. Đầu mỗi tuần chúng tôi sẽ đọc một chương trong sách, mỗi ngày thực hành những điều trong chương đó, và đến cuối tuần cả nhóm sẽ ngồi lại cùng nhau để xem xét. Lần lượt mỗi người sẽ trình bày xem trong tuần đó họ đã áp dụng được những điều gì trong chương sách vào cuộc sống, những gì chưa làm được, cảm nhận và bài học rút ra là gì và hướng phát triển tiếp theo thế nào. Dĩ nhiên không phải quyển sách nào cũng có thể dùng để áp dụng trong việc này, ta cần các quyển sách mang tính thực hành cao. Và việc duy trì nhóm đòi hỏi sự cam kết và chủ động của mỗi thành viên. Nhưng tôi nhận thấy rằng phương pháp này khá hữu hiệu để thực hành kiến thức từ sách và kiểm tra xem mình áp dụng được bao nhiêu phần đã đọc vào thực tế cuộc sống.