— Rosie Nguyễn —
Với một số người, sách giúp cho cuộc sống đầy đặn. Với một số người khác, sách chỉ để chất đầy các giá sách mà thôi.
— Vasil Levski
Một số người cho rằng mình là một người đọc, nhưng nếu một tháng họ không đọc hết một quyển thì không thể gọi là người đọc sách được.
Một số người khác cho rằng mình đọc sách nhiều, nhưng chỉ tập trung đọc báo và tạp chí, những bài viết trên mạng, hoặc các loại sách thông thường dễ đọc, như truyện tranh, ngôn tình, sách đơn thuần về tình yêu đôi lứa. Như vậy cũng không phải là người đọc sách thực sự.
Người đọc sách đầu tiên phải là người cam kết nghiêm túc về thời gian, công sức, suy nghĩ của mình vào chuyện đọc. Đọc là một quá trình tư duy. Cần hạn chế đọc để trốn tránh thực tế cuộc sống hay để giải khuây mua vui, mà là đọc một cách chăm chú, tập trung và nỗ lực. Tốt nhất mỗi năm nên xác định số lượng mục tiêu sách cần đọc, với đa dạng các thể loại khác nhau.
Tiếp theo, người đọc sách phải thường xuyên và chủ động nâng cao kỹ năng đọc sách của mình. Người ta tưởng rằng chỉ cần biết đọc biết viết là mặc nhiên được coi là biết cách đọc sách. Thực ra không phải vậy. Để biết cách đọc sách cũng cần phải học và luyện tập. Và kỹ năng đọc sách cũng có nhiều cấp độ. Nếu như ta có thể phân biệt giữa một người thợ mộc bình thường làm được một chiếc bàn, với một nghệ nhân với những nét chạm trổ rồng bay phượng múa, thì ta cũng có thể phân biệt được giữa một người đọc chưa giỏi với một người đã làm chủ kỹ năng đọc sách.
Trong tác phẩm How to read a book (tựa tiếng Việt: Phương pháp đọc sách hiệu quả), tác giả Mortimer J. Adler phân loại người đọc thành những trình độ khác nhau rất rõ ràng. Ông viết: “Trong nhiều ngành nghề, người ta sẽ đo lường kỹ năng của một người dựa vào độ khó của công việc mà anh ta đảm nhận. Tương tự như vậy, một người được cho là người đọc tốt hơn người kia nếu như anh ta có thể đọc những loại tài liệu khó hơn. Ai cũng sẽ đồng ý rằng, nếu Jones chỉ có thể đọc những thứ như báo hay tạp chí, trong khi Brown có thể đọc những quyển sách phi hư cấu đương thời tốt nhất, ví dụ như Evolution of Physics của Einstein và Infeld (tựa tiếng Việt: Sự tiến hóa của Vật lý, một trong những quyển sách tư duy để nhận thức về thế giới) hoặc quyển Mathematics for the Milion (tạm dịch: Toán học cho đại chúng, một quyển sách best seller về toán học) của Lancelot Hogben, thì Brown có khả năng đọc tốt hơn Jones. Trong số những người đọc cùng tầm với Jones, có thể phân nhỏ cấp độ ra hơn nữa giữa những người không thể đọc những thứ khó hơn báo lá cải, và những người có thể hiểu tốt những gì được viết trong The New York Times. Trong nhóm giữa Jones và Brown, cũng có những cấp độ khác được đo bằng những tạp chí tốt và tệ, những loại sách phi hư cấu khó và dễ, hay bằng những quyển sách phi hư cấu phổ biến hơn sách của Einstein và Hogben, như quyển Inside Europe (tạm dịch: Bên trong Châu Âu) của John Gunther hoặc quyển An American Doctor’s Odyssey (tạm dịch: Cuộc phiêu lưu của một bác sĩ người Mỹ) của Victor Heiser. Và một người đọc tốt hơn Brown là người có khả năng đọc sách của Euclid (Ơ – clit, nhà toán học lỗi lạc thời Hy Lạp cổ, được mệnh danh là “cha đẻ của hình học”) và Descartes (triết gia, nhà khoa học người Pháp, được xem là cha đẻ của triết học hiện đại) cũng như là Hogben, hay Galileo hay Newton và cả những bài thảo luận của Einstein và Infeld về những quyển sách của các vĩ nhân này”.
Mỗi một loại ấn phẩm đọc có một cách đọc riêng. Việc đọc thông tin trên internet, báo, và tạp chí đòi hỏi rất ít kỹ năng. Báo, tạp chí, hay những ấn phẩm đọc khác ngoài sách thường cho ta dữ kiện hoặc thông tin. Nhưng sự hiểu biết, nhận thức và cách nhìn cuộc sống của ta trước và sau khi đọc những loại ấn phẩm đọc này là không đổi. Do vậy, tôi thích tìm đọc những ấn phẩm giúp làm gia tăng sự hiểu biết cho mình, chủ yếu là sách, vì sách chứa đựng phần lớn tri thức nhân loại. Điều tốt nhất và khiến giá trị của những quyển sách trường tồn qua lịch sử là vì nó đem lại những tầng hiểu biết mới, tăng thêm kiến thức cho ta. Ta cần đọc những quyển sách mà khi đọc sẽ có những lúc ta không thực sự hiểu hết. Tư tưởng của ta chưa chạm tới tư tưởng của người viết và có một tầng khoảng cách trong kiến thức của ta và họ. Đọc những quyển sách này mới giúp nâng cao khả năng hiểu và khả năng đọc của mỗi người lên những tầng bậc mới. Khi đọc thấy cái gì đó chưa hiểu, ta có thể tìm các cách khác nhau để lấp những khoảng cách, chỗ trống mà mình không hiểu. Có thể là tìm đọc thêm tài liệu về điều đó. Hoặc tìm người có khả năng đọc tốt hơn và tri thức lớn hơn mình để nhờ giải thích. Chỉ khi thường xuyên đọc những quyển sách mà người viết với tư tưởng sâu rộng có thể dạy được cho ta nhiều điều, thay vì chỉ đọc những quyển sách để giải trí, thì khả năng đọc của ta mới ngày càng được cải thiện.
Cứ mỗi cuối năm tôi lại nhìn lại một năm của mình với những quyển sách, xem năm nay mình đọc được những sách gì, tiếp thu được những gì từ sách, tiến được bao nhiêu trong hành trình đọc sách và tự học của mình. Có một năm tôi đọc được 70 quyển sách, nhưng cuối năm nhìn lại thì thấy hóa ra mình đã rơi vào cái bẫy của việc đọc nhiều, đó là chú ý vào số lượng mà quên đi chất lượng. Năm đó tôi thường đọc những quyển sách được tặng, hoặc tình cờ rơi vào tay mình, chứ không chủ động chọn sách khó và hay để đọc. Cho nên phần lớn các quyển sách tôi đọc trong năm đều nằm dưới khả năng đọc của mình, những quyển có thể đọc lướt thật nhanh mà không cần dừng lại để suy ngẫm nghĩ ngợi. Sau một năm đọc, tôi thấy kiến thức nền tảng của mình không được tăng lên bao nhiêu, mà còn rỗng hơn. Trước đó, khả năng tư duy và hiểu biết của tôi được cải thiện nhiều nhờ vào những quyển như Khuyến học, Tôi tự học hay Bàn về tự do, và những điều tôi học được trong những quyển này giúp hình thành tư tưởng lâu dài cho mình, thì xem xét lại trong năm đó tôi chỉ đọc được một hai quyển có tác dụng ảnh hưởng cả đời như thế. Mặc dù đã chăm chỉ đọc sách khá lâu, nhưng tôi vẫn không khỏi giật mình vì vẫn rơi vào những sai lầm khá nghiêm trọng trên hành trình đọc của mình như vậy. Từ đó, tôi đã chú ý để đọc những quyển sách giúp nâng cao khả năng đọc của mình nhiều hơn.