— Nguyễn Cảnh Bình —
Thư viện là nơi bạn có thể đánh mất sự ngây thơ mà không cần đánh mất trinh tiết.
— Germaine Greer
Thư viện là một cái nôi về văn hóa khi chưa có các trường đại học. Thư viện Alexandria ở Alexandria, Ai Cập là thư viện đầu tiên trên thế giới, là nơi các trí thức, triết gia gặp nhau. Thời đó, tri thức chưa phải là thứ phổ cập, chỉ một số ít người rất hạn chế, có đủ tri thức và trình độ mới được vào thư viện. Không chỉ là nơi cung cấp tri thức, thực chất Thư viện Alexandria còn là một biểu tượng của sự thịnh vượng và quyền lực của Ai Cập cổ đại.
Vì bị cháy (có nhiều giả thiết về thời điểm thư viện bị cháy – hoặc trước hoặc sau Công nguyên), nhiều sách và tài liệu trong thư viện đã bị đốt trụi và đến nay, giá trị của Thư viện Alexandria vẫn chưa thể cân đo đong đếm được.
Bên cạnh đó, có Thư viện Quốc hội Mỹ hay chính là thư viện quốc gia của nước này, đặt tại thủ đô Washington, DC. Hiện đây là thư viện lớn nhất trên thế giới, xét về diện tích lưu trữ sách. Đây cũng là một trong những địa điểm quan trọng nhất của ngành lưu trữ thế giới.
Nhưng mọi thứ dần phát triển theo thời gian. Các trường học, trường đại học dần xuất hiện và mỗi ngôi trường lại lập ra thư viện riêng. Thư viện trường học lại trở thành cái nôi văn hóa của những người theo học hoặc giảng dạy tại đó.
Về sau, mỗi địa phương cũng lập ra các thư viện riêng. Không ai có đủ tiền để mua quá nhiều sách, mà có đủ tiền cũng không có nơi chứa, bảo quản. Thư viện lập ra một phần để giải quyết vấn đề này. Đó là các thư viện cộng đồng, làng xã, quận huyện, thành phố, tỉnh… Còn thư viện cá nhân lại là một chủ đề khác.
Sự tồn tại của thư viện phụ thuộc vào mỗi quốc gia và nền dân trí. Thư viện ở Việt Nam có hiệu quả không cao. Đó không phải là những nơi trí thức hội tụ, không phải là nơi giới trẻ tìm đến để mượn sách vì những cản trở bên ngoài, cũng không tổ chức được nhiều hoạt động thúc đẩy văn hóa, trừ Thư viện Quốc gia Việt Nam ở Hà Nội và vài thư viện lớn khác. Hệ thống thư viện ở các tỉnh, huyện, xã ngày càng nghèo nàn, lạc hậu và trôi ra ngoài dòng chảy các hoạt động văn hóa và tri thức hiện nay.
Thêm nữa, sự phát triển của internet khiến vai trò của thư viện thay đổi. Ngày nay, có thư viện trên mạng và thư viện cá nhân của các dòng họ. Gõ “thư viện online” trên Google sẽ cho ra rất nhiều trang mạng đọc sách tiếng Việt, hoặc trả tiền hoặc miễn phí (không đúng luật). Thư viện online cũng tương đương với thư viện trên thực tế, có thể mua thẻ đọc, nhưng người đọc không phải di chuyển. Ở Việt Nam, bản quyền vẫn còn là một vấn đề lớn ở nhiều lĩnh vực, trong đó có sách.
Hơn bao giờ hết, thư viện cần đến bạn đọc và cũng có điều ngược lại. Xu hướng phát triển của thư viện là giúp bạn đọc ít phụ thuộc vào thư viện, giảm công sức đi lại của bạn đọc, khi đó người dùng đã nắm vững kĩ năng thông tin để tự giúp mình và các dịch vụ hầu như được cung cấp từ xa. Nhưng để đến được bước tiến đó, bạn đọc trước hết vẫn nên đến thư viện. Thi hào Goethe đã dùng đến văn chương để nói về thư viện: “Đến thư viện như đi vào một nơi phô diễn sự giàu sang tột đỉnh, ở đó lãi suất hậu hĩnh đang được thanh toán một cách thầm lặng. Người hưởng lãi suất trực tiếp đó chính là người dùng, nhưng nếu nhìn rộng hơn, trên phương diện giáo dục, lãi suất hậu hĩnh đó là của tất cả chúng ta”.