— Nguyễn Cảnh Bình —
Hãy cho tôi biết anh đọc sách gì, tôi sẽ nói anh là người thế nào.
— Ngạn ngữ Pháp
1. Đọc sách đúng lứa tuổi chưa bao giờ là việc đáng tiếc. Trẻ con, khi chưa đủ khả năng chủ động chọn sách, tốt hơn hết là đọc theo hướng dẫn của cha mẹ. Và tin mừng là mảng sách cho thiếu nhi Việt Nam không hề thiếu, đối với cá nhân tôi. Hai làng Tà Pình và Động Hía, Nhỏ anh, nhỏ em, Những vì sao đất nước, Trăng nước Chương dương, Khởi nghĩa Ba Đình… là những câu chuyện thời thơ ấu của tôi, hun đúc tinh thần yêu nước, và trách nhiệm.
2. Đến thời đi học, các sách truyện về phong tục, lịch sử Việt Nam như Thượng kinh ký sự, Truyền kỳ mạn lục… đọc rất nhẹ nhàng, hấp dẫn, giúp tôi hiểu về dân tộc, địa lý, đất nước và con người Việt Nam ngày xưa, hiểu về cuộc sống thời phong kiến. Những cuốn này đều được nhắc đến trong chương trình học, và tôi khuyên bạn là nên tìm đọc đầy đủ tác phẩm, hơn là chỉ đọc và học đoạn trích trong sách giáo khoa. Điều đó giúp nuôi dưỡng lòng yêu sách và cũng rèn thói quen chủ động tìm đến với sách.
3. Các sách như Thủy Hử, Tam quốc Diễn nghĩa, Sử Ký, Đông chu Liệt Quốc, Hán Sở tranh hùng… giúp tôi có cái nhìn về con người, văn học và tính cách của Trung Hoa. Đồng thời, niềm say mê lãnh đạo, “cầm quân” và hoạch định chiến lược cũng được hun đúc từ đây. Những bộ truyện này thường hợp với nam giới hơn là nữ giới, nhưng các độc giả nữ không nên vì thế mà từ chối đọc ngay từ đầu. Tốt nhất là nên tự biết mình có thích đọc hay không.
4. Về sách văn học, sau khi học xong phổ thông, tôi không còn đọc nhiều và đến nay đó không còn là mảng ưu tiên của tôi khi chọn sách. Nhưng ngay từ những năm cấp ba tôi đã đọc rất nhiều các tác phẩm văn học. Nhiều cuốn với tôi thấy có ý nghĩa và có ích là Đèn không hắt bóng, Bông hồng vàng và bình minh mưa, Bố già, Shogun tướng quân… hay cuốn Liêu trai Chí dị của Bồ Tùng Linh. Riêng bộ Liêu trai Chí dị, tôi đọc có lẽ ba, bốn lần.
5. Làm nên – 400 điều trường học vẫn không dạy bạn của HN. Casson, các cuốn sách về tư duy và kỹ năng sống của John Maxwell, Zig Ziglar, A magic of Thinking Big hay 7 thói quen của người thành đạt… dạy cách tư duy, dám nghĩ, dám làm, khuyến khích, động viên người đọc.
Những cuốn sách cho lời khuyên hữu ích và ý nghĩa thì có giá trị hơn những bài học bắt buộc ở trường đại học, và đến nay tôi vẫn giữ nguyên suy nghĩ đó. Những trang sách đó về sau tôi vẫn tiếp tục giở lại vào một vài dịp, để chiêm nghiệm những việc đã qua và lên tinh thần cho những việc sắp tới. Và mỗi lần, tôi lại thấy rõ sự trưởng thành bên trong bản thân mình.
6. Những cuộc đời song hành của Plutarch và xa hơn là các cuốn khác của Herodotus, hay Thucydides như History of the Peloponnesian War (tạm dịch: Lịch sử chiến tranh của người Peleponnesus). Bộ sách Những cuộc đời song hành, nếu được dịch ra có lẽ phải đến 3000 trang và rất nên, rất cần được xuất bản ở Việt Nam. Những cuốn sách này mang lại kiến thức và hiểu biết về nền văn minh Hy Lạp, La Mã… – nền tảng của nền văn minh phương Tây. Tôi rất hâm mộ những nhân vật như Solon, Lycugus. Tôi thấy sự kỳ vĩ trong khả năng của con người và nhờ đó, những khao khát “nghĩ lớn, làm lớn” trong tôi cũng được hun đúc. Nếu không muốn giới hạn bản thân mình, hãy để sách cung cấp cho bạn lòng tự tin đó.
Một cuốn căn bản khác là The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (tạm dịch: Lịch sử suy tàn và sụp đổ của đế quốc La Mã) của Edward Gibbon sau này, hoặc sách Trung Quốc như Sử ký Tư Mã Thiên, Đông Chu liệt quốc, Hán Sở tranh hùng… Những cuốn sách này thể hiện sự vĩ đại và tầm nhìn của lãnh đạo, cả những mưu kế và chiến lược, ý chí và lòng quả cảm của con người.
7. Sách dạy về cách tổ chức, lập kế hoạch và dự trù, trù liệu công việc. Tôi đề cử cuốn Vụ tập kích Sơn Tây của Benjamin F. Schemmer. Sách kể về cuộc tấn công bằng máy bay của quân đội Mỹ vào một trại giam ở thị xã Sơn Tây, nay thuộc Hà Nội, trong chiến tranh Việt Nam năm 1970. Cuốn sách này khác với các cuốn tiểu thuyết trinh thám như Thám tử Sherlock Homes – thông minh và có đầu óc phân tích thật tuyệt vời nhưng lại là hư cấu. Trong cuốn Vụ tập kích Sơn Tây, đó là thực tế, được tác giả phân tích cẩn trọng và chi ly đến từng chi tiết, thể hiện những tính toán, cân nhắc kỹ càng trong thuật quân sự.
Một cuốn sách có tác động tương tự là tiểu thuyết trinh thám chính trị The Day of the Jackal của Frederick Forsyth, từng được xuất bản ở Việt Nam với tên Kẻ giết mướn Jackal, cũng rất hấp dẫn. Tôi đọc khoảng 5, 7 lần cuốn sách này. Mỗi lần đều học thêm một chút về sự chi ly, cực kỳ cẩn thận và tính toán đến từng hành động…
Có hai cuốn khác nên được nhắc đến cùng nhau là Tìm hiểu thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ của Nguyễn Lương Bích – Phạm Ngọc Phụng, xuất bản lần đầu cách đây chừng hơn 20 năm; cuốn Napoleon Bonaparte của ETarlé. Tôi học ở họ cách dùng binh thần tốc, cách điều binh khiển tướng và sự quyết đoán trong hành động, của việc lập kế hoạch. Sau khi đọc hai cuốn sách này, tôi còn viết một bài so sánh tài năng quân sự của Nguyễn Huệ và Napoleon. Họ thực sự giống nhau về nhiều mặt trong cách dụng binh và thời đại.
Một số cuốn khác cần kể ra như Nhớ lại và Suy nghĩ, Mặt trận phía Tây, Bộ Tổng tư lệnh trong chiến tranh… Tôi đọc không phải là để hiểu về Hồng quân, về Chiến tranh thế giới thứ II mà để hiểu cách lập kế hoạch và triển khai công việc, triển khai các chiến dịch… Đây là mảng sách yêu thích của tôi nên tôi có rất nhiều gợi ý.
8. Để hiểu thêm về thời cuộc, tôi đọc Đợt sóng thứ 3 của Alvin Toeflle (xuất bản năm 1996), Những trào lưu trong xã hội Mỹ, Thế giới phẳng, Chiếc Lexus và cây ôliu, Tâm lý học đám đông, Quân vương, Chân dung những nhà cải cách tiêu biểu, Phúc ông tự truyện… Những cuốn sách này giúp tôi có cái nhìn về tương lai, về xã hội học, đặc biệt là tác động của kinh tế, của khoa học công nghệ đến đời sống con người ngày nay.
9. Dòng sách tư duy mới như Kinh tế học hài hước, Phi lý trí, Điểm bùng phát, Trong chớp mắt, Những kẻ xuất chúng… giúp tôi có được cách nhìn rất sáng tạo và tìm được cội nguồn, căn nguyên của sự vật, hiện tượng, cho thấy ảnh hưởng của kinh tế xã hội đến lối nghĩ, cách hành xử của con người.
10. Hồi ký chính khách. Từ thế giới thứ ba đến thế giới thứ nhất (From Third World to First) hay Hồi ký Lý Quang Diệu của nguyên Thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu; The Malay Dilemma của Mahathir bin Mohamad (Tổng thống thứ tư của Myanmar); hay cuốn Chặng đường dài đến với tự do (Long Walk to Freedom) của Tổng thống Nam Phi Nelson Mandela. Những cuốn sách kể về con đường của các lãnh tụ nhưng cũng cho thấy họ đã thay đổi vận mệnh quốc gia như thế nào.
28 ngày đêm quyết định vận mệnh Trung Quốc, Dầu mỏ, Những đỉnh cao chỉ huy – Cuộc chiến vì nền kinh tế thế giới, Việt Nam cải cách kinh tế theo hướng rồng bay. Các cuốn sách này giúp tôi hiểu thêm về cách nền kinh tế thế giới vận hành.
11. Hiến pháp Mỹ được làm ra như thế nào? Không phải do tôi viết mà tôi thích đọc cuốn này. Thực ra là ngược lại, vì thấy chủ đề này rất có ý nghĩa nên tôi đã tuyển chọn, tập hợp và biên dịch và tổ chức các bài viết để làm nên cuốn sách. Tiếp về chủ đề chính trị – chính khách Mỹ là loạt sách về Goerge Washington, Thomas Jeffferson, James Madion, John Adams… Tôi cũng biên soạn cuốn về Alexander Hamilton, nhân vật người Mỹ đặc biệt xuất chúng trong giai đoạn đầu lập quốc. Các nhân vật này được gọi chung là Founding Fathers – Những người cha lập quốc. Câu chuyện về Hội nghị ở Philadelphia và giai đoạn George Washington nắm quyền Tổng thống đặc biệt hấp dẫn, có nhiều bài học về việc điều hành đất nước, chính phủ.
Ngoài ra là một số sách về chính quyền, thuần túy khô khan nhưng hữu ích. Điển hình như History of Political Theory (tạm dịch: Lịch sử học thuyết chính trị).
Tôi không khuyên bạn đọc hết những gì tôi đã đọc, trong danh sách trên bạn chỉ cần tìm ra những gì phù hợp với chí hướng của bản thân mình. Có những dạng sách là niềm say mê riêng của tôi. Và với bạn cũng có những dạng sách như thế. Tôi tin rằng để hiểu một con người, có một cách là nhìn vào những gì họ đã đọc. Bạn hãy tự dựng nên con người mình.