— Nguyễn Cảnh Bình —
Các bài giảng của giáo sư cho dù có đầy đủ, súc tích đến đâu, có chưa chan tình yêu tri thức đến đâu, thì về thực chất mà nói đó chẳng qua cũng vẫn chỉ là chương trình, là những lời chỉ dẫn tuần tự nhận thức của sinh viên. Người nào chỉ biết ngồi nghe giáo sư giảng chứ bản thân mình trong lòng không cảm thấy khát khao đọc sách, thì có thể nói tất cả những điều người ấy nghe giảng ở trường đại học cũng sẽ chỉ như một tòa nhà xây trên cát mà thôi.
— I. A. Gontcharov
Muốn đá bóng giỏi, bạn phải làm quen với bóng đá trước năm tuổi cho đến bảy tuổi. Đợi đến chân cứng và phản xạ kém thì muốn tập đá trở lại cũng không thể giỏi được nữa. Việc nào cũng chỉ có thời điểm mà thôi. Nếu bạn trượt khỏi thời điểm ấy, cơ hội của bạn sẽ thu hẹp đi rất nhiều, mặc dù không bao giờ nó hẹp đến mức thành con số không. Nếu trong những năm tháng tuổi thơ, bạn không đọc truyện cổ tích, cũng khó có khả năng khi về già bạn vẫn đọc sách. Sự hứng khởi của bạn sẽ không còn nữa. Tâm lý, suy nghĩ, thói quen, phản xạ…, tất cả, sẽ khó mà còn nếu không được rèn luyện. Thế nên ông cha ta mới khẳng định “văn ôn võ luyện mà”.
Mặc dù vậy, cũng có cách suy nghĩ bao dung hơn lối nghĩ của tôi, chẳng hạn “Không có gì là quá sớm và không có gì là quá muộn” như Tiến sĩ giáo dục Nguyễn Thụy Anh. Nhà văn người Pháp Daniel Pennac còn cho rằng, một con người có quyền… không đọc, kèm với lời nhắc nhở: Chớ chế giễu những người không hoặc chưa đọc sách, kẻo họ sẽ không bao giờ đọc nữa.
Cách tiếp cận của nhà văn này là: để nuôi dưỡng tình yêu đối với sách ở một con người cần rất nhiều điều, trong đó có sự khuyến khích, lôi cuốn tự nhiên mà không phê phán, công kích.
Riêng việc ta cho rằng một điều được làm “sớm” hay “muộn” đã bao hàm ý phê phán ở đây. Mỗi khi một người bắt đầu đọc – có nghĩa là anh ta đã bắt đầu rất đúng lúc – đối với cá nhân anh ta, như một người đọc đón nhận cơ duyên đến với sách.
Phải, cơ duyên.
Câu trích dẫn đầy đủ của Pennac là:
“Các quyền lợi của độc giả:
1. Quyền không đọc
2. Quyền chuyển trang
3. Quyền không đọc xong cuốn sách
4. Quyền đọc lại
5. Quyền đọc bất cứ thứ gì
6. Quyền thoát ly thực tế
7. Quyền đọc ở bất cứ đâu
8. Quyền đọc lướt
9. Quyền đọc to lên
10. Quyền không đồng ý với gu đọc của bạn”