Ghi chú của Chính phủ Nga
Ngày 12 tháng 11 năm 1921, dưới sự chứng kiến của A. V. Lunacharsky, Ủy viên Giáo dục, và M. N. Pokrovsky, Phó Ủy viên Giáo dục, một chiếc hòm thiếc màu trắng mang số hiệu 5038 từ Lưu trữ Quốc gia đã được mở tại Cục Lưu trữ Trung ương của Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga. Chiếc hòm này chứa các giấy tờ của F. M. Dostoevsky.
Trong hòm có hai mươi ba mục: các cuốn sổ tay, túi đựng, cùng các xấp thư từ và tài liệu khác. Trên một trong số các cuốn sổ tay được đóng bìa (gồm 187 trang đánh số) có ghi: “en cas de ma mort ou une maladie grave” (trong trường hợp tôi qua đời hoặc lâm bệnh nặng); đây là những giấy tờ công việc và các chỉ dẫn của Anna Grigorevna Dostoevsky, vợ của nhà văn.
Ở trang 53-55, bà viết: “Danh mục các cuốn sổ tay ghi chép kế hoạch tiểu thuyết của Fedor Mikhailovich, cùng một số ghi chú tiểu sử, bản sao thư từ, v.v.” Bà A. G. Dostoevsky liệt kê mười lăm cuốn sổ tay như vậy kèm mô tả ngắn gọn về nội dung và nơi lưu trữ: Số 1 và 2, Tội ác và Hình phạt; Số 3, Tội ác và Hình phạt cùng Gã khờ; Số 4-5, Nhật ký, năm 1876; Số 6, Nhật ký, năm 1881; Số 7 và 8, Thanh niên; Số 9, Anh em nhà Karamazov; Số 10, Gã khờ; Số 11, Người chồng đời đời; Số 12-15, Lũ người quỷ ám.
Trong số mười lăm cuốn sổ tay do A. G. Dostoevsky liệt kê, những cuốn sau đây đã được gửi vào Bảo tàng Lịch sử theo chỉ dẫn của bà: Số 7, số 12 và số 13. Cuốn số 8 vào năm 1901 đã được “chuyển cho Lubov Fedorovna Dostoevsky” (con gái của Dostoevsky), còn cuốn số 9 thì được gửi ở nơi khác. Những cuốn sổ tay còn lại trong danh mục của A. G. Dostoevsky, ngoại trừ số 11, tức các số 1-6, 10, 14 và 15, đều được tìm thấy trong chiếc hòm trắng khi mở ra vào ngày 12 tháng 11 tại Cục Lưu trữ Trung ương.
Trên trang đầu của những cuốn sổ tay này, A. G. Dostoevsky đã tự tay viết một danh mục tóm tắt nội dung của chúng như sau:
Số 1
(147 trang đánh số)
1. Biến thể của tiểu thuyết Tội ác và Hình phạt, dưới tiêu đề Đang xét xử. (Raskolnikov kể câu chuyện của mình.)
2. Tài liệu cho tiểu thuyết Tội ác và Hình phạt.
3. Bản thảo thư gửi Katkov.
Số 2
(152 trang)
1. Biến thể của tiểu thuyết Tội ác và Hình phạt.
2. Tài liệu cho tiểu thuyết Tội ác và Hình phạt.
3. Tài liệu cho truyện ngắn Con cá sấu.—Trả lời tờ Sovremennik.—Các ghi chú.
4. Thư gửi Katkov (1865) giải thích tư tưởng cơ bản của Tội ác và Hình phạt.
Số 3
(154 trang)
1. Tài liệu cho tiểu thuyết Tội ác và Hình phạt.
2. Tài liệu cho tiểu thuyết Gã khờ.
Số 4
(Các trang không đánh số)
Nhật ký, năm 1876. Tháng Một, tháng Hai, tháng Ba.
Số 5
(84 trang)
Nhật ký, năm 1876. Tháng Tư, tháng Mười hai.
Số 6
(58 trang)
Nhật ký, năm 1881.
Số 10
(136 trang)
Gã khờ.
Số 14
(56 trang)
Lũ người quỷ ám. Ghi chú cho phần kết của tiểu thuyết.
Số 15
(62 trang)
Lũ người quỷ ám.
Ngoài những cuốn sổ tay có trong danh mục của A. G. Dostoevsky, trong chiếc hòm trắng còn có ba cuốn sổ tay khác không được bà nhắc đến, cụ thể là: (1) cuốn chứa tài liệu cho Thanh niên, bìa vải lanh, 204 trang; (2) cuốn không đóng bìa, 33½ tờ, cũng chứa tài liệu cho Thanh niên (một trong hai cuốn này có thể là cuốn số 7 hoặc số 8 nêu trên); (3) cuốn chứa tài liệu cho Gã khờ, 144 trang.[1]
Mọi tài liệu có giá trị trong các cuốn sổ tay này sẽ được công bố trong một cuốn sách đang được biên soạn; cuốn sách cũng sẽ bao gồm các lá thư của Dostoevsky được tìm thấy trong hòm, chủ yếu là thư gửi anh trai ông trong giai đoạn 1839-1855, và các lá thư giai đoạn 1866-1880 gửi cho hôn thê, người vợ tương lai của ông, A. G. Dostoevsky. Những cuốn sổ tay mới này sẽ giúp chúng ta hiểu một cách chính xác và trọn vẹn hơn về phương pháp làm việc mà Dostoevsky đã dùng để sáng tạo nên những kiệt tác như Tội ác và Hình phạt, Thanh niên và Lũ người quỷ ám. Ngoài ra, rải rác trong các cuốn sổ tay còn có các đề tài truyện ngắn (Gã lập dị), truyện dài (Cuộc tìm kiếm), thơ ca (Hoàng đế), vốn đã được lên kế hoạch nhưng chưa được viết thành tác phẩm.
Bên cạnh danh mục mà bà Dostoevsky cung cấp trong cuốn sổ tay ghi “en cas de ma mort, etc.”, bà còn nhắc đến một cuốn sổ tay khác, trong đó dán mười lăm bản in thử của Lũ người quỷ ám. Cuốn sổ tay này cũng được tìm thấy trong chiếc hòm trắng. Trên trang đầu, A. G. Dostoevsky viết: “Trong cuốn sổ tay này (dưới dạng bản in thử) là một vài chương của tiểu thuyết Lũ người quỷ ám, những chương không được F. M. Dostoevsky đưa vào khi tác phẩm được đăng trên tạp chí Russkìi Vèstnik. Chương đầu tiên (bản in thử 1-5) lần đầu được xuất bản trong tập tám của bộ Toàn tập kỷ niệm, trong phần ‘Tài liệu về tiểu thuyết Lũ người quỷ ám.’” (Nhận định cuối này không hoàn toàn chính xác. Trong phần “Tài liệu” mà A. G. Dostoevsky đề cập, chương đầu không được đăng trọn vẹn, thiếu mất hai mươi dòng đầu.) “Các chương khác,” A. G. Dostoevsky viết tiếp, “chưa từng được công bố.”
Dưới đây, độc giả sẽ tìm thấy văn bản của hai chương chưa từng được công bố này của Lũ người quỷ ám. Chúng tôi cho rằng cần thiết phải tái bản cả chương đầu tiên, bởi tất cả các chương này tạo thành một chỉnh thể và cần được trình bày cùng nhau, đồng thời cũng vì phần đầu của chương thứ nhất đã không được đăng trong phần Phụ lục Tập VIII của bộ Toàn tập kỷ niệm. Mười lăm bản in thử được dán trong cuốn sổ—đặc biệt là sau chương đầu tiên—đầy rẫy những chỗ sửa chữa, chèn thêm và bổ sung ở lề cũng như ngay trong văn bản bằng chính bút tích của Dostoevsky.
Chúng tôi trình bày dưới đây nội dung của các bản in thử này, chỉ kèm theo một vài sửa chữa của tác giả. Chúng tôi đã lược bỏ những đoạn mà Dostoevsky gạch đi mà không thay thế bằng phương án khác, mặc dù chúng tôi có đưa các đoạn đó vào phần chú thích. Chúng tôi đã thực hiện một số chỉnh sửa mà không còn nghi ngờ gì về độ chính xác. Tất cả các sửa chữa và bổ sung khác, vốn vô cùng nhiều, sẽ được đưa vào cuốn sách về các tài liệu mới của Dostoevsky đang được biên soạn. Rõ ràng bản thân tác giả cũng chưa coi những sửa chữa và bổ sung bên lề này là bản cuối cùng. Điều này được thể hiện ở chỗ có nhiều lỗi trong văn bản và dấu câu không phải lúc nào cũng đúng, trong khi thường có nhiều phương án sửa chữa khác nhau ở lề mà không rõ nên ưu tiên phương án nào; các đoạn khác thì được sửa chưa hoàn chỉnh, và cuối cùng, một số sửa chữa chèn vào văn bản chỉ là bản nháp, nơi cùng một ý tưởng được diễn đạt nhiều lần bằng những từ ngữ khác nhau.
Đề cương của Cuộc đời một tội nhân vĩ đại, được chúng tôi trình bày dưới đây, được lấy từ cuốn sổ tay của F. M. Dostoevsky hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử. Đề cương này gần đây đã được L. P. Grossman công bố trong cuốn sách của ông về Dostoevsky,[2] nhưng không đầy đủ và không chính xác, với những sự lược bỏ quan trọng đến mức văn bản dưới đây mới có thể được coi là sự tái hiện chính xác nguyên bản.