Thực ra đây là một ấn phẩm nước ngoài: ba tờ giấy nhỏ khổ viết thông thường được in và đóng tập lại với nhau. Chắc hẳn nó đã được in một cách lén lút tại một nhà in tiếng Nga ở nước ngoài, và thoạt nhìn, những tờ giấy này trông rất giống một tập sách nhỏ về chính trị. Tiêu đề ghi: “Từ Stavrogin.”
Tôi chèn tài liệu này nguyên văn vào biên niên sử của mình.[24] Tôi đã mạn phép sửa lại chính tả, vì những lỗi sai khá nhiều và làm tôi hơi ngạc nhiên khi xét đến việc tác giả vốn là một người có giáo dục và thậm chí là người ham đọc sách (tất nhiên, xét theo nghĩa tương đối). Nhưng về văn phong, tôi hoàn toàn không sửa đổi bất cứ điều gì, mặc cho những sự bất ổn trong đó. Dù sao thì cũng rõ ràng là người viết, trên hết, không phải là một văn sĩ.[25]
“Từ Stavrogin.
“Tôi, Nikolai Stavrogin, cựu sĩ quan, sống vào năm 186.. tại Petersburg, đắm chìm trong sự trụy lạc, nơi mà tôi chẳng tìm thấy chút khoái lạc nào. Vào một khoảng thời gian đó, tôi thuê ba chỗ ở. Ở một nơi, tôi tự mình ăn ở tại đó, và tại đó khi ấy có Marya Lebiadkin, giờ là vợ hợp pháp của tôi, cũng đang sống. Hai chỗ ở còn lại, tôi thuê theo tháng vì mục đích tư tình: ở một nơi, tôi đón tiếp một quý bà yêu tôi, và ở nơi kia là cô hầu gái của bà ta, và có một thời gian tôi rất mải mê với ý nghĩ sắp đặt để cả quý bà lẫn cô hầu gái gặp nhau tại chỗ ở của mình.[26] Biết rõ tính cách của cả hai, tôi đã đoán trước rằng mình sẽ tìm thấy niềm khoái lạc lớn lao từ trò đùa đó.
“Trong khi dần dần chuẩn bị cho cuộc gặp gỡ này, tôi phải thường xuyên lui tới một trong hai chỗ ở tại một ngôi nhà lớn trên phố Gorokhovaya, vì đó là nơi tôi và cô hầu gái gặp nhau. Tôi chỉ có một căn phòng ở đó, trên tầng năm, thuê lại từ một vài người Nga thuộc tầng lớp lao động. Bản thân họ thì chui vào căn phòng liền kề, nhỏ hơn phòng tôi, và nhỏ đến nỗi cánh cửa ngăn cách phòng tôi với phòng họ luôn để mở, đó đúng là điều tôi muốn. Người chồng, một nhân viên văn phòng, thường đi vắng từ sáng sớm đến tận đêm khuya. Vợ anh ta, một phụ nữ khoảng bốn mươi tuổi, bận rộn với việc cắt xén quần áo cũ để may thành đồ mới, và bà ta cũng thường xuyên ra khỏi nhà để giao hàng. Tôi chỉ còn lại một mình với con gái họ,[27] đứa bé trông vẫn còn rất trẻ con. Họ gọi nó là Matryosha. Mẹ nó yêu nó, nhưng thường xuyên đánh đập, và, như thói thường của những người này, gào thét vào mặt nó một cách kinh khủng. Cô bé này phục vụ tôi và dọn dẹp sau tấm bình phong. Tôi thừa nhận mình đã quên số nhà. Bây giờ, khi hỏi han, tôi thấy rằng ngôi nhà cũ đã bị phá bỏ, và nơi từng là hai hoặc ba ngôi nhà thì nay đã thành một ngôi nhà mới rất lớn. Tôi cũng quên cả tên chủ nhà (hoặc có lẽ ngay từ hồi đó tôi đã chẳng biết). Tôi nhớ rằng người phụ nữ tên là Stepanida, tôi tin là Mikhailovna. Còn chồng bà ta thì tôi không nhớ.[28] Tôi cho rằng nếu bắt đầu tìm kiếm và phía cảnh sát Petersburg thực hiện tất cả các cuộc điều tra có thể, thì chắc cũng sẽ lần ra được. Căn hộ nằm trong sân, ở góc. Mọi chuyện xảy ra vào tháng Sáu. Ngôi nhà được sơn màu xanh da trời sáng.
“Một ngày nọ, tôi phát hiện mất một con dao nhỏ trên bàn, thứ mà tôi chẳng cần dùng đến chút nào, và nó nằm đó cũng chẳng vì lý do cụ thể gì. Tôi nói với bà chủ nhà mà không nghĩ rằng bà ta sẽ đánh con gái mình vì chuyện đó. Nhưng bà chủ nhà vừa mới mắng mỏ cô bé[29] vì làm mất một miếng giẻ, nghi ngờ nó đã lấy trộm, và thậm chí còn túm tóc nó. Khi miếng giẻ đó được tìm thấy dưới tấm khăn trải bàn, cô bé không thốt ra một lời than vãn nào, chỉ lặng lẽ nhìn. Tôi để ý thấy điều đó, và lần đầu tiên tôi quan sát khuôn mặt của cô bé, thứ mà cho đến lúc đó tôi hầu như chẳng chú ý kỹ. Nó có mái tóc vàng, một khuôn mặt bình thường đầy tàn nhang, nhưng trong đó có nhiều nét trẻ thơ và tĩnh lặng, tĩnh lặng đến mức phi thường. Người mẹ không thích việc con gái mình không than vãn dù bị đánh oan, bà ta giơ nắm đấm lên nhưng không đánh; và ngay lúc đó chuyện con dao nhỏ được nhắc đến. Ngoài ba chúng tôi ra, thực sự không còn ai khác, và chỉ có cô bé là đi vào phía sau tấm bình phong của tôi. Người phụ nữ nổi cơn thịnh nộ vì lần đầu tiên phạt oan con, bà ta lao tới lấy chổi, bẻ cành từ đó và đánh cô bé ngay trước mặt tôi cho đến khi cơ thể nó đầy những vết sẹo, mặc dù đứa trẻ đã bước vào năm thứ mười hai. Matryosha không khóc khi bị đánh,[42] có lẽ vì tôi ở đó, nhưng mỗi nhát đòn lại khiến nó nức nở một cách lạ lùng. Và sau đó nó đã khóc nức nở rất nhiều suốt cả một tiếng đồng hồ.
“Nhưng ngay trước khi chuyện đó xảy ra lại có việc này: đúng lúc bà chủ nhà lao đi lấy chổi để bẻ cành, tôi tìm thấy con dao nhỏ trên giường mình, nơi nó chẳng hiểu sao đã rơi xuống từ trên bàn. Ý nghĩ không nói ra điều đó chợt thoáng qua trong đầu tôi, để nó bị đánh. Tôi quyết định làm vậy ngay lập tức; trong những khoảnh khắc như thế, hơi thở của tôi luôn ngừng lại. Nhưng tôi định kể lại toàn bộ sự việc bằng ngôn ngữ đơn giản nhất, để không còn điều gì có thể bị che giấu.
“Mọi tình huống nhục nhã bất thường, suy đồi tận cùng, hèn hạ và trên hết là nực cười mà tôi từng gặp trong đời, luôn khơi dậy trong tôi, song hành với sự giận dữ tột độ, một sự thỏa mãn lạ thường. Tôi cảm thấy chính xác điều này trong những khoảnh khắc phạm tội và những lúc cuộc đời gặp nguy hiểm. Nếu tôi ăn cắp, trong khi thực hiện hành vi trộm cắp, tôi sẽ cảm thấy một sự ngây ngất từ ý thức về sự bỉ ổi tột cùng của chính mình. Không phải là tôi yêu sự bỉ ổi đó (trí óc tôi hoàn toàn tỉnh táo về việc này), mà tôi tận hưởng sự ngây ngất từ ý thức đau đớn về sự thấp hèn. Cũng theo cách đó, mỗi lần đứng ở rào chắn, chờ đối thủ nổ súng, tôi lại trải qua chính cảm giác nhục nhã và điên rồ ấy; và có lần tôi đã trải qua cảm giác đó một cách vô cùng sống động. Tôi thú nhận rằng bản thân tôi thường tự tìm kiếm nó, vì đối với tôi, đó là cảm giác mạnh mẽ nhất thuộc loại này. Khi tôi bị tát vào mặt (và đời tôi từng bị hai cái), cảm giác đó cũng hiện diện, bất chấp cơn giận dữ khủng khiếp của tôi. Nhưng nếu cơn giận bị cảm giác ấy kìm lại, thì sự thỏa mãn vượt xa bất cứ điều gì có thể tưởng tượng được. Tôi chưa bao giờ nói với ai về điều này, dù chỉ là một lời gợi ý, và tôi che giấu nó như một sự xấu hổ và nhục nhã. Nhưng khi một lần nọ tôi bị đánh tơi bời trong một quán rượu ở Petersburg và bị túm tóc kéo lê, tôi đã không trải qua cảm giác đó, mà chỉ thấy một cơn giận dữ không thể tin nổi, lúc đó tôi không say, và tôi đã phản kháng. Nhưng nếu tôi bị một Tử tước người Pháp ở nước ngoài túm tóc và đè xuống, người đã tát vào má tôi và kẻ mà tôi đã bắn nát hàm dưới để đáp trả, thì hẳn tôi đã cảm thấy một sự ngây ngất và, có lẽ, đã không cảm thấy giận dữ. Khi đó tôi đã nghĩ như vậy.
“Tôi kể tất cả những điều này để mọi người biết rằng cảm giác đó chưa bao giờ chiếm trọn hoàn toàn con người tôi, mà luôn luôn tồn tại một ý thức hoàn hảo nhất (thực tế thì tất cả đều dựa trên ý thức đó). Và mặc dù nó có thể cuốn tôi đi đến mức điên rồ, hay nói cách khác là sự ương bướng, nó sẽ không bao giờ đạt đến mức khiến tôi đánh mất chính mình. Nó đạt đến trong tôi điểm của một ngọn lửa hoàn hảo, nhưng đồng thời tôi cũng có thể hoàn toàn chế ngự nó, thậm chí dập tắt nó ngay cao trào; chỉ là tôi chưa bao giờ muốn dừng lại. Tôi tin chắc rằng mình có thể sống cả đời như một nhà sư, bất chấp sự dục vọng thô bạo mà tôi được ban cho và thứ mà tôi luôn khơi gợi.[30] Tôi luôn làm chủ được bản thân khi tôi muốn. Vì vậy, hãy hiểu rằng tôi không chối bỏ trách nhiệm đối với tội ác của mình, dù là vì hoàn cảnh hay vì bệnh tật.
“Sau khi trận đòn kết thúc, tôi bỏ con dao nhỏ vào túi áo ghi-lê và, không nói một lời nào, tôi rời khỏi nhà và vứt nó đi trên phố, cách xa ngôi nhà, để không ai có thể tìm thấy. Sau đó tôi chờ đợi hai ngày. Cô bé, sau khi khóc xong, trở nên im lặng hơn nữa; tôi tin chắc rằng nó không hề oán giận tôi. Mặc dù, chắc chắn, nó xấu hổ vì bị trừng phạt như vậy trước mặt tôi.[31] Nhưng vì sự xấu hổ đó, như một đứa trẻ, chắc chắn nó không đổ lỗi cho ai ngoài chính bản thân mình.[32]
“Chính trong hai ngày đó, tôi đã tự đặt câu hỏi cho mình, liệu tôi có thể rời đi và từ bỏ kế hoạch mà mình đã dựng lên không, và tôi lập tức cảm thấy mình có thể, rằng tôi có thể làm điều đó bất cứ lúc nào và ngay lập tức. Khoảng thời gian đó, tôi muốn tự sát vì căn bệnh lãnh đạm; hay đúng hơn, tôi không biết lý do, nhưng trong hai ba ngày đó (vì cần phải chờ cho đến khi cô bé quên hết mọi chuyện) tôi, có lẽ để đánh lạc hướng bản thân khỏi ý nghĩ ám ảnh đó, hoặc vì thú vui, đã thực hiện một vụ trộm trong các căn phòng. Đây là vụ trộm duy nhất trong đời tôi.
“Có rất nhiều người chen chúc trong những căn phòng đó. Trong số những người khác, có một viên chức cấp thấp sống cùng gia đình trong hai căn phòng; ông ta khoảng bốn mươi tuổi, không hẳn là kẻ ngốc, có vẻ ngoài tử tế, nhưng nghèo khó. Tôi không kết bạn với ông ta, và ông ta sợ hãi đám người vây quanh tôi ở đó. Ông ta vừa mới nhận lương—ba mươi lăm rúp. Điều chủ yếu ảnh hưởng đến tôi là lúc đó tôi cần tiền (mặc dù bốn ngày sau tôi nhận được tiền qua bưu điện), vì vậy tôi đã ăn cắp, như thể vì thiếu thốn, chứ không phải vì thú vui. Hành động này được thực hiện một cách trơ tráo và rõ ràng: tôi chỉ đơn giản bước vào phòng ông ta, khi ông ta, vợ và các con đang ăn cơm trong căn phòng nhỏ khác. Ở đó trên chiếc ghế cạnh cửa là bộ quân phục gấp gọn. Ý nghĩ nảy ra đột ngột khi tôi đang ở hành lang. Tôi thò tay vào túi và lấy chiếc ví. Nhưng viên chức đó nghe thấy tiếng động và nhìn ra khỏi phòng mình. Hình như ông ta thực sự đã nhìn thấy, ít nhất là điều gì đó, nhưng vì không nhìn thấy tất cả, nên tất nhiên ông ta không tin vào mắt mình. Tôi nói rằng, khi đi ngang qua hành lang, tôi đã ghé vào để xem giờ trên đồng hồ của ông ta. ‘Nó đứng máy rồi,’ ông ta nói, và tôi bước ra.
“Lúc đó tôi uống rất nhiều, và trong phòng tôi là cả một đám đông, Lebiadkin cũng ở trong số đó. Tôi vứt chiếc ví và những đồng tiền lẻ đi, nhưng giữ lại tiền giấy. Có ba mươi hai rúp, ba tờ tiền đỏ và hai tờ màu vàng. Tôi đổi ngay một tờ đỏ và gọi sâm panh; sau đó tôi gửi tờ đỏ thứ hai, rồi tờ thứ ba. Khoảng bốn tiếng sau, về chiều tối, viên chức đó đợi tôi ở hành lang.
“‘Nikolai Vsevolodovich, khi ngài vừa vào lúc nãy, có tình cờ làm rơi bộ quân phục của tôi khỏi ghế... nó ở cạnh cửa phải không?’
“‘Không, tôi không nhớ; quân phục của ông ở đó sao?’
“‘Vâng, đúng là ở đó.’
“‘Trên sàn à?’
“‘Đầu tiên là trên ghế, sau đó mới xuống sàn.’
“‘Ông nhặt nó lên rồi chứ?’
“‘Tôi nhặt rồi.’
“‘Vậy thì, ông còn muốn gì nữa?’
“‘Trong trường hợp đó, không sao cả....’
“Ông ta không dám nói hết câu, cũng không dám nói với bất cứ ai trong các căn phòng—những người đó thật nhút nhát. Ở chỗ trọ, ai cũng vô cùng sợ và tôn trọng tôi. Sau đó, tôi thích bắt gặp ánh mắt ông ta một vài lần ở hành lang. Chẳng bao lâu tôi thấy chán.
“Sau ba ngày[33] tôi quay lại phố Gorokhovaya. Người mẹ đang chuẩn bị ra ngoài với một bọc đồ; người đàn ông, tất nhiên, không có ở nhà; Matryosha và tôi bị bỏ lại một mình. Cửa sổ đều mở. Ngôi nhà toàn những thợ thủ công sinh sống, và suốt cả ngày từ mọi tầng đều nghe tiếng búa gõ hoặc tiếng hát. Khoảng một giờ trôi qua. Matryosha ngồi trong phòng nó, trên một băng ghế, quay lưng về phía tôi, bận rộn với kim chỉ. Cuối cùng, nó đột nhiên bắt đầu hát khẽ, rất khẽ, như thói quen đôi khi của nó. Tôi rút đồng hồ ra và nhìn giờ; đã hai giờ. Tim tôi bắt đầu đập.[34] Tôi đứng dậy và bắt đầu lén lút tiến về phía nó. Trên bậu cửa sổ của họ đặt những chậu phong lữ, và mặt trời chiếu sáng rất rực rỡ. Tôi lặng lẽ ngồi xuống gần nó trên sàn. Nó giật mình, lúc đầu vô cùng hoảng sợ và chồm dậy. Tôi nắm lấy tay nó và hôn khẽ, đặt nó ngồi lại xuống chiếc băng ghế nhỏ, và bắt đầu nhìn vào mắt nó. Nụ hôn của tôi lên tay nó khiến nó đột nhiên cười như một đứa trẻ, nhưng chỉ trong một giây, vì nó vội vã chồm dậy lần thứ hai và sợ hãi đến mức một cơn co thắt chạy qua mặt. Nó nhìn tôi với đôi mắt bất động vì kinh hãi, và đôi môi bắt đầu giật giật như thể sắp khóc, nhưng nó không khóc. Tôi lại hôn tay nó, và bế nó lên đùi.[35] Sau đó, nó đột nhiên rút người ra và mỉm cười như thể xấu hổ, với một nụ cười gượng gạo. Cả khuôn mặt nó đỏ ửng lên vì xấu hổ. Tôi thì thầm vào tai nó suốt cả thời gian đó, như thể đang say. Cuối cùng, đột nhiên, một chuyện kỳ lạ đã xảy ra, điều mà tôi sẽ không bao giờ quên và khiến tôi bối rối: cô bé ôm chầm lấy cổ tôi và đột nhiên bắt đầu hôn tôi một cách say đắm. Khuôn mặt nó biểu lộ sự ngây ngất hoàn hảo. Tôi suýt đứng dậy để bỏ đi—tôi cảm thấy khó chịu như vậy ở sinh vật nhỏ bé này là vì sự thương hại mà tôi đột nhiên cảm thấy.[36]...
“Khi mọi chuyện kết thúc, nó bối rối. Tôi không cố gắng trấn an nó và cũng không còn ve vãn nó nữa. Nó nhìn tôi, mỉm cười e dè. Khuôn mặt nó đột nhiên hiện lên vẻ đần độn. Sự bối rối nhanh chóng xâm chiếm nó ngày càng mạnh theo từng phút. Cuối cùng, nó lấy tay che mặt và đứng trong góc, mặt quay vào tường, bất động. Tôi sợ nó có thể lại hoảng sợ, như trước đó, và lặng lẽ rời khỏi nhà.
“Tôi nghĩ rằng tất cả những gì đã xảy ra hẳn phải hiện lên trong tâm trí nó, cuối cùng, là điều vô cùng khủng khiếp, một nỗi kinh hoàng chết chóc. Mặc dù có những từ ngữ chửi thề kiểu Nga và đủ loại cuộc đối thoại kỳ quặc mà nó hẳn đã nghe từ thuở lọt lòng, tôi hoàn toàn tin chắc rằng nó vẫn chưa biết gì cả. Vì thực sự cuối cùng nó cảm thấy rằng mình đã phạm một tội ác to lớn, và phạm một trọng tội. ‘Nó đã giết Chúa.’
“Đêm đó tôi đã gây gổ ở quán bar mà tôi đã đề cập qua. Nhưng sáng hôm sau tôi thức dậy trong phòng mình; Lebiadkin đưa tôi về nhà. Ý nghĩ đầu tiên khi tôi tỉnh dậy là liệu nó có kể lại hay không. Đó là một phút giây sợ hãi thực sự, mặc dù chưa quá mãnh liệt. Sáng hôm đó tôi rất vui vẻ và vô cùng tử tế với mọi người, và cả nhóm đều rất hài lòng về tôi. Nhưng tôi bỏ lại họ và đến phố Gorokhovaya. Tôi gặp nó ở dưới lầu trong lối đi. Nó đang từ cửa hàng tạp hóa, nơi nó được cử đi mua rau diếp xoăn, trở về. Vừa thấy tôi, nó hoảng sợ tột độ, lao vút lên lầu. Khi tôi bước vào, mẹ nó vừa mới cho nó một cái tát[37] vì tội xông vào ‘như kẻ điên’, và nhờ thế nguyên nhân thực sự khiến nó hoảng sợ đã được che giấu. Vậy là đến lúc này mọi chuyện vẫn an toàn. Nó trốn vào một góc và không bước ra khi tôi còn ở đó. Tôi ở lại khoảng một tiếng rồi rời đi.
“Về chiều tối, tôi lại cảm thấy nỗi sợ hãi đó, nhưng mãnh liệt hơn bội phần. Tất nhiên tôi có thể phủ nhận mọi hiểu biết, nhưng có thể sẽ bị vạch trần. Khổ sai đang lờ mờ hiện ra phía xa cho tôi. Tôi chưa bao giờ cảm thấy sợ hãi, và cả đời tôi, ngoại trừ trường hợp duy nhất này, tôi chưa bao giờ trước đây hay sau này sợ bất cứ điều gì—đặc biệt là Siberia, mặc dù tôi có thể đã bị đày đến đó nhiều hơn một lần. Nhưng lần này tôi đã hoảng sợ và thực sự cảm thấy sợ hãi, tôi không biết tại sao, lần đầu tiên trong đời—một cảm giác vô cùng đau đớn. Hơn nữa, tối hôm đó trong phòng mình, tôi đâm ra căm ghét nó đến mức quyết định giết nó. Nỗi căm ghét của tôi chủ yếu là khi nhớ lại nụ cười của nó. Tôi bắt đầu cảm thấy khinh bỉ và ghê tởm tột độ vì việc nó, sau khi mọi chuyện đã xong, lại lao vào góc và lấy tay che mặt; một cơn thịnh nộ khó hiểu bao trùm lấy tôi, rồi đến những cơn rùng mình lạnh lẽo, và khi về gần sáng tôi bắt đầu sốt, tôi lại bị nỗi sợ hãi chiếm hữu, nhưng là một nỗi sợ dữ dội đến mức tôi chưa bao giờ biết đến sự hành hạ nào khủng khiếp hơn. Tuy nhiên tôi không còn căm ghét cô bé nữa—ít nhất nó không đạt đến mức cuồng nộ như chiều tối hôm trước. Tôi nhận ra rằng nỗi sợ hãi dữ dội hoàn toàn xua tan sự căm ghét và cảm giác trả thù.
“Tôi thức dậy vào khoảng giữa trưa, cảm thấy khỏe khoắn và thậm chí ngạc nhiên về mức độ dữ dội của những cảm giác ngày hôm qua. Tuy nhiên tôi lại đang trong tâm trạng tồi tệ và lại buộc phải đến phố Gorokhovaya, bất chấp tất cả sự ác cảm của mình. Tôi nhớ rằng lúc đó tôi khao khát đến cháy bỏng được gây sự trên đường với bất cứ ai, chỉ cần là một cuộc cãi vã dữ dội. Nhưng khi đến phố Gorokhovaya, tôi bất ngờ thấy Nina Savelevna, cô hầu gái, đang ở trong phòng tôi, nơi cô ta đã đợi sẵn một tiếng đồng hồ rồi. Tôi vốn không thích cô gái này lắm, nên cô ta đến đây với vẻ nửa sợ hãi rằng tôi sẽ giận cô ta vì tội đến mà không được mời. Nhưng tôi đột nhiên cảm thấy rất vui khi thấy cô ta. Cô ta không đến nỗi xấu, nhưng lại khiêm tốn, với những cung cách mà người bình dân rất ưa chuộng, đến nỗi bà chủ nhà đã ca ngợi cô ta với tôi từ lâu. Tôi thấy cả hai đang uống cà phê cùng nhau, và bà chủ nhà tỏ ra vô cùng hài lòng với cuộc trò chuyện lịch sự. Ở góc phòng của họ, tôi nhìn thấy Matryosha. Nó đứng nhìn mẹ nó và người khách mà không hề cử động. Khi tôi bước vào, nó không trốn như trước và không bỏ chạy. Chỉ có điều tôi thấy nó đã gầy đi rất nhiều và đang lên cơn sốt. Tôi niềm nở với Nina, và khóa cửa lại, ngăn bà chủ nhà vào, điều mà đã lâu rồi tôi không làm, nhờ vậy Nina ra về vô cùng sung sướng. Chúng tôi rời đi cùng nhau và trong hai ngày tôi không quay lại phố Gorokhovaya. Tôi đã thấy chán ngấy nó rồi. Tôi quyết định chấm dứt tất cả, trả phòng và rời Petersburg.
“Nhưng khi đến báo với bà chủ nhà, tôi thấy bà ta rất lo lắng và đau buồn: Matryosha đã ốm được ba ngày, sốt cao và mê sảng mỗi đêm. Tất nhiên tôi có hỏi nó nói gì trong cơn mê sảng (chúng tôi thì thầm trong phòng tôi); bà ta thì thầm đáp lại rằng nó nói nhảm về những ‘nỗi kinh hoàng’: ‘“Con đã giết Chúa,” nó nói.’ Tôi đề nghị mời bác sĩ bằng tiền của mình, nhưng bà ta không muốn. ‘Ý Chúa thì sẽ qua mà không cần bác sĩ; nó không nằm trên giường suốt đâu; ban ngày nó vẫn dậy; nó vừa chạy ra cửa hàng tạp hóa xong.’ Tôi quyết định gặp riêng Matryosha, và, vì bà chủ nhà buột miệng nói rằng bà ta phải đi đến Đường Petersburg vào khoảng năm giờ, tôi quyết định quay lại vào buổi tối.
“Tôi dùng bữa tại một quán rượu. Đúng năm giờ mười lăm phút, tôi quay lại. Tôi luôn tự mở cửa bằng chìa khóa của mình. Không có ai ở đó ngoài Matryosha. Nó nằm trên giường của mẹ nó phía sau tấm bình phong, và tôi thấy nó ló đầu ra; nhưng tôi giả vờ như không nhìn thấy nó. Tất cả các cửa sổ đều mở. Không khí bên ngoài ấm áp, thậm chí nóng bức. Tôi đi đi lại lại rồi ngồi xuống ghế sofa. Tôi nhớ mọi chuyện cho đến giây phút cuối cùng. Việc không nói chuyện với Matryosha mà để nó trong trạng thái hồi hộp lại khiến tôi thấy dễ chịu; tôi không biết tại sao. Tôi đã đợi cả tiếng đồng hồ, khi đột nhiên nó lao từ trên giường phía sau tấm bình phong ra. Tôi nghe thấy cả hai bàn chân nó đập xuống sàn rồi những bước chân khá nhanh, và nó đứng ở ngưỡng cửa phòng tôi. Nó đứng đó và im lặng nhìn. Tôi đê tiện đến mức tim tôi run lên vì sung sướng rằng mình đã giữ vững phong thái và đợi nó đến trước. Trong những ngày này, khi tôi chưa một lần nhìn thấy nó ở cự ly gần, nó đã gầy đi rất nhiều. Khuôn mặt nó hóp lại, và đầu nó, tôi chắc chắn, đang nóng ran.
“Đôi mắt nó đã to ra và nhìn chằm chằm vào tôi mà không hề cử động, với một sự tò mò đờ đẫn, theo như tôi nghĩ ban đầu. Tôi ngồi yên, nhìn và không cử động. Và rồi đột nhiên tôi lại cảm thấy căm ghét nó. Nhưng tôi rất nhanh nhận ra rằng nó chẳng hề sợ tôi chút nào, mà có lẽ đang hơi mê sảng. Nhưng nó cũng không mê sảng. Nó đột nhiên bắt đầu lắc đầu liên tục về phía tôi, như những người dân thường không học thức hay làm khi họ chê trách bạn. Và đột nhiên nó giơ nắm đấm nhỏ xíu của mình lên và bắt đầu đe dọa từ chỗ nó đang đứng. Khoảnh khắc đầu tiên cử chỉ của nó có vẻ nực cười đối với tôi, nhưng rồi tôi không thể chịu đựng thêm được nữa.[38] Trên khuôn mặt nó là nỗi tuyệt vọng không thể chịu nổi khi nhìn thấy trên khuôn mặt một đứa trẻ. Nó cứ lắc nắm đấm nhỏ xíu về phía tôi một cách đe dọa, và lắc đầu đầy khiển trách. Tôi đứng dậy và tiến về phía nó trong nỗi sợ hãi, và thận trọng bắt đầu nói điều gì đó một cách khẽ khàng và tử tế, nhưng tôi thấy rằng nó sẽ không hiểu. Rồi đột nhiên nó lấy cả hai tay che mặt một cách đầy bốc đồng, như nó đã làm trước đó, và bước ra xa, đứng bên cửa sổ với lưng quay về phía tôi. Tôi quay lại phòng mình và ngồi bên cửa sổ. Tôi không thể nào hiểu nổi tại sao lúc đó mình không bỏ đi, mà lại ở lại như thể đang chờ đợi điều gì đó. Chẳng bao lâu sau, tôi lại nghe thấy những bước chân nhanh nhẹn của nó; nó bước ra khỏi cửa dẫn tới cái sàn gỗ nối với cầu thang. Tôi vội vã chạy ra cửa mình, mở nó ra, và vừa kịp nhìn thấy Matryosha bước vào cái kho nhỏ, giống như một cái chuồng gà và nằm ngay cạnh nhà vệ sinh. Một ý nghĩ rất tò mò vụt qua tâm trí tôi. Cho đến tận bây giờ tôi vẫn không thể hiểu tại sao đột nhiên ý nghĩ này lại nảy ra trong đầu mình—mọi thứ đều xoay quanh nó. Tôi khép hờ cửa và ngồi xuống bên cửa sổ lần nữa. Tất nhiên, vẫn không thể tin vào ý nghĩ bất chợt này:—‘nhưng xét cho cùng....’ (Tôi nhớ mọi thứ, và tim tôi đập dữ dội).
“Sau một phút, tôi nhìn đồng hồ và ghi nhận thời gian với độ chính xác tuyệt đối. Tại sao tôi cần biết thời gian chính xác đến thế, tôi không biết, nhưng tôi đã có thể làm điều đó, và nói chung, vào khoảnh khắc đó, tôi muốn quan sát mọi thứ. Vì vậy, bây giờ tôi nhớ lại những gì mình đã chú ý và nhìn thấy nó như thể đang ở ngay trước mắt. Buổi tối dần buông. Một con ruồi vo ve quanh đầu tôi và liên tục đậu trên mặt tôi. Tôi bắt lấy nó, giữ trong ngón tay, và thả ra ngoài cửa sổ. Rất lớn tiếng, một chiếc xe tải đi vào sân bên dưới. Rất lớn tiếng (và đã từ lâu trước đó), một thợ may, ngồi bên cửa sổ ở góc sân, đang hát một bài ca. Ông ta ngồi làm việc, và tôi có thể nhìn thấy ông ta ở đó. Ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu tôi rằng, vì không ai gặp tôi khi tôi đi qua cổng và lên lầu, nên tất nhiên cũng không cần thiết phải để ai nhìn thấy tôi khi tôi xuống lầu; và tôi cố tình di chuyển ghế từ cửa sổ để những người ở trọ không thể nhìn thấy mình. Tôi cầm một cuốn sách lên, nhưng rồi vứt đi, và bắt đầu nhìn một con nhện nhỏ màu đỏ trên lá cây phong lữ, và tôi rơi vào trạng thái xuất thần. Tôi nhớ mọi thứ cho đến giây phút cuối cùng.
“Đột nhiên tôi lấy đồng hồ ra. Đã hai mươi phút trôi qua kể từ khi nó ra khỏi phòng. Phỏng đoán bắt đầu khoác lên hình hài của một xác suất. Nhưng tôi quyết định chờ thêm đúng mười lăm phút nữa. Một ý nghĩ cũng thoáng qua trong đầu tôi rằng có lẽ nó đã quay lại, và có lẽ tôi đã không nghe thấy. Nhưng điều đó là không thể: có một sự im lặng chết chóc, và tôi có thể nghe thấy tiếng vo ve của từng con ruồi nhỏ. Đột nhiên tim tôi lại bắt đầu đập loạn nhịp. Tôi nhìn đồng hồ: còn thiếu ba phút nữa là được mười lăm phút. Tôi ngồi đợi cho đủ, dù tim đập đau nhói. Sau đó tôi đứng dậy, đội mũ, cài khuy áo khoác, và nhìn quanh phòng[39]—liệu tôi có để lại dấu vết gì sau chuyến ghé thăm không? Tôi đẩy ghế lại gần cửa sổ y như vị trí cũ. Cuối cùng, tôi nhẹ nhàng mở cửa, khóa lại bằng chìa khóa, và đi đến cái kho nhỏ. Nó đóng, nhưng không khóa; tôi biết nó không khóa được, nhưng tôi không muốn mở ra, nên tôi kiễng chân lên và bắt đầu nhìn qua khe hở. Ngay khoảnh khắc đó, khi đang kiễng chân, tôi nhớ lại rằng, khi tôi ngồi bên cửa sổ, nhìn con nhện nhỏ màu đỏ và rơi vào trạng thái xuất thần, tôi đã nghĩ về việc mình sẽ kiễng chân lên và nhìn qua chính cái khe hở này. Tôi đề cập đến chi tiết này vì tôi muốn chứng minh đầy đủ rằng tôi hoàn toàn làm chủ các năng lực tinh thần của mình và tôi tự chịu trách nhiệm về mọi thứ. Trong một thời gian dài, tôi nhìn qua khe hở, nhưng trong đó tối om, tuy không hoàn toàn, để rồi cuối cùng tôi thấy điều mình muốn....[40]
“Cuối cùng tôi quyết định rời đi.[41] Tôi không gặp ai trên cầu thang. Ba tiếng sau, tất cả chúng tôi đang uống trà, chỉ mặc áo sơ mi trong phòng và chơi bài với một bộ bài cũ; Lebiadkin đọc thơ. Nhiều câu chuyện được kể, và, như thể có chủ ý, chúng đều hay và thú vị, chứ không ngu ngốc như thường lệ. Kirillov cũng ở đó. Không ai uống, mặc dù có một chai rượu rum, nhưng chỉ có Lebiadkin thỉnh thoảng mới nhấp một ngụm.
“Prokhor Malov từng nói rằng ‘khi Nikolai Vsevolodovich vui vẻ và không hờn dỗi, tất cả chúng ta đều hạnh phúc và trò chuyện một cách thông minh.’ Tôi nhớ lại điều đó vào lúc ấy; vì vậy tôi đã rất vui vẻ, phấn chấn, và không hờn dỗi. Mọi chuyện trông có vẻ là như vậy. Nhưng tôi nhớ mình đã ý thức được rằng mình chỉ là một kẻ hèn nhát thấp hèn và đáng khinh vì niềm vui sướng khi thoát nạn và rằng mình sẽ chẳng bao giờ trở thành một người lương thiện.
“Khoảng mười một giờ, con gái nhỏ của người gác cổng đến từ bà chủ nhà ở phố Gorokhovaya, nhắn tin cho tôi rằng Matryosha đã treo cổ tự tử. Tôi đi cùng cô bé và thấy rằng chính bà chủ nhà cũng không biết tại sao lại gọi tôi. Bà ta gào khóc và đập đầu[42]; có đám đông và cảnh sát. Tôi đứng đó một lúc[43] rồi bỏ đi.
“Tôi hầu như không bị làm phiền suốt thời gian đó, mặc dù tôi đã bị hỏi những câu thông thường. Nhưng tất cả những gì tôi nói là cô bé đã ốm và mê sảng, nên tôi đã đề nghị mời bác sĩ bằng tiền của mình. Họ cũng hỏi tôi về con dao nhỏ, và tôi nói rằng bà chủ nhà đã đánh nó, nhưng chuyện đó chẳng có gì cả. Không ai biết chuyện tôi đã ở đó vào buổi tối hôm ấy.[44]
“Khoảng một tuần tôi không ghé qua đó. Cuối cùng[45] tôi đến để báo trả phòng. Bà chủ nhà vẫn đang khóc, mặc dù bà ta đã bắt đầu dọn dẹp đống giẻ và may vá như thường lệ. ‘Vì con dao nhỏ của cậu mà tôi đã đối xử tệ với nó,’ bà ta nói với tôi, nhưng không trách móc nhiều. Tôi thanh toán xong với bà ta, và lấy lý do rời đi là vì tôi không thể ở trong một ngôi nhà như thế để đón tiếp Nina Savelevna. Khi chia tay, bà ta lại ca ngợi Nina Savelevna với tôi. Khi rời đi, tôi đưa thêm cho bà ta năm rúp ngoài số tiền thuê phòng còn thiếu.
“Về cơ bản, tôi chán ngấy cuộc đời, đến mức suýt điên rồ. Vụ việc ở phố Gorokhovaya, sau khi nguy hiểm đã qua, tôi đáng lẽ đã quên sạch, cũng như quên mọi sự kiện khác thời đó, nếu tôi không nhớ lại với sự giận dữ về việc mình đã hèn nhát như thế nào.
“Tôi trút giận lên bất cứ ai mình gặp. Khoảng thời gian đó, hoàn toàn chẳng vì lý do xác định nào, tôi nảy ra ý định hủy hoại cuộc đời mình, nhưng chỉ theo cách ghê tởm nhất có thể. Đã khoảng một năm nay, tôi đã nghĩ đến việc tự bắn mình; nhưng có điều gì đó tốt hơn xuất hiện.
“Một ngày nọ, khi nhìn Marya Timofeevna Lebiadkin khập khiễng, người phụ nữ theo một nghĩa nào đó dọn dẹp các căn phòng, và lúc đó chưa điên, mà chỉ là một kẻ ngốc hưng phấn, thầm yêu tôi đến cuồng dại (điều mà bạn bè tôi đã phát hiện ra), tôi đột nhiên quyết định cưới cô ta. Ý nghĩ về cuộc hôn nhân của Stavrogin với sinh vật thấp hèn nhất đó khiến thần kinh tôi hưng phấn. Không thể tưởng tượng nổi điều gì quái đản hơn thế.[46] Dù sao thì tôi cũng đã cưới cô ta, không chỉ đơn giản vì ‘một vụ cá cược sau bữa tối khi đang say.’ Những người làm chứng là Kirillov và Peter Verkhovensky, những người tình cờ ở Petersburg; và cuối cùng, chính Lebiadkin và Prokhor Malov (người hiện đã chết). Không ai khác từng biết về điều đó, và những người biết đã thề giữ im lặng. Sự im lặng đó luôn có vẻ đối với tôi như một kiểu hèn hạ, nhưng nó vẫn chưa bị phá vỡ cho đến nay, mặc dù tôi đã định công khai nó; bây giờ tôi công khai nó cũng như phần còn lại.
“Sau đám cưới, tôi về quê ở cùng mẹ. Tôi về để giải khuây.[47] Ở thị trấn của chúng tôi, tôi đã để lại dư âm rằng mình bị điên—ý nghĩ vẫn tồn tại đến tận bây giờ và chắc chắn gây hại cho tôi, như tôi sẽ giải thích sau này. Sau đó, tôi ra nước ngoài và ở lại đó bốn năm.
“Tôi đã ở phương Đông, trong tu viện trên núi Athos và tham dự các buổi lễ tôn giáo kéo dài tám tiếng; tôi đã ở Ai Cập, sống ở Thụy Sĩ, đi du lịch cả ở Iceland; dành trọn một năm tại Đại học Göttingen. Trong năm cuối cùng, tôi trở nên rất thân thiết với một gia đình Nga danh giá ở Paris, và với hai cô gái Nga ở Thụy Sĩ. Khoảng hai năm trước, ở Frankfort, khi đi ngang qua một cửa hàng văn phòng phẩm, tôi nhận thấy trong số những bức ảnh được bày bán có chân dung một cô bé, mặc bộ váy trẻ con thanh lịch, nhưng rất giống Matryosha.
“Tôi mua ngay bức chân dung đó, và khi trở về khách sạn, tôi đặt nó trên lò sưởi trong phòng mình. Nó nằm đó suốt một tuần không ai đụng đến, và tôi không một lần nhìn vào nó; và khi rời Frankfort, tôi quên không mang theo.
“Tôi đề cập đến sự kiện này chỉ để chứng minh rằng tôi có thể làm chủ những ký ức của mình đến mức nào và đã trở nên thờ ơ với chúng như thế nào. Tôi tống khứ tất cả chúng đi cùng một lúc, hàng loạt, và toàn bộ khối ký ức đó ngoan ngoãn biến mất, mỗi lần, ngay khi tôi muốn nó biến mất. Việc nhớ lại quá khứ luôn làm tôi chán ngấy, và tôi không bao giờ có thể nói về quá khứ, như hầu hết mọi người thường làm, nhất là vì điều đó, giống như mọi thứ khác liên quan đến tôi, thật đáng ghét đối với tôi. Còn về Matryosha, tôi thậm chí còn quên lấy bức ảnh của nó trên lò sưởi. Khoảng một năm trước, vào mùa xuân, khi đi du lịch qua Đức, tôi đã quên mất không xuống ở nhà ga nơi mình phải đổi tàu, và thế là đi nhầm tuyến. Ở nhà ga tiếp theo, tôi buộc phải xuống; đã quá hai giờ chiều và là một ngày nắng đẹp. Đó là một thị trấn nhỏ của Đức. Tôi được chỉ đến một khách sạn. Tôi phải đợi, vì chuyến tàu tiếp theo không đến cho đến mười một giờ đêm. Tôi thậm chí còn hài lòng với cuộc phiêu lưu của mình, vì tôi không vội đi đâu cả. Khách sạn hóa ra là một nơi tồi tàn, nhưng xung quanh đầy cây cối và hoa lá. Tôi được đưa cho một căn phòng rất nhỏ. Tôi ăn một bữa no nê, và vì đã đi du lịch cả đêm, tôi ngủ thiếp đi sau bữa trưa vào khoảng bốn giờ chiều.
“Trong giấc ngủ, tôi có một giấc mơ hoàn toàn mới mẻ, vì tôi chưa bao giờ có giấc mơ nào như thế. Trong phòng tranh Dresden có một bức họa của Claude Lorraine, trong danh mục có lẽ gọi là ‘Acis và Galatea,’ nhưng tôi luôn gọi nó là ‘Thời đại Hoàng kim,’ tôi không biết tại sao. Tôi đã thấy nó trước đây, nhưng khoảng ba ngày trước, khi đi ngang qua Dresden, tôi lại thấy nó một lần nữa. Tôi thậm chí đã cố tình đi để ngắm nhìn nó, và có thể chỉ vì điều này mà tôi dừng chân ở Dresden. Chính bức tranh đó tôi đã mơ thấy, nhưng không phải như một bức tranh, mà như một thực tại.
“Một góc của Quần đảo Hy Lạp; những con sóng xanh âu yếm, những hòn đảo và vách đá; bờ biển màu mỡ, một viễn cảnh kỳ diệu trên đường chân trời, lời mời gọi của mặt trời lặn—không lời nào có thể mô tả được. Đây là cái nôi của con người châu Âu, đây là những khung cảnh đầu tiên của thế giới thần thoại, đây là thiên đường xanh của nó.... Nơi đây đã từng sống một chủng tộc xinh đẹp. Họ thức dậy và đi ngủ trong hạnh phúc và ngây thơ; họ lấp đầy những cánh rừng bằng những bài ca vui tươi; sự phong phú tuyệt vời về những năng lực nguyên sơ của họ đổ dồn vào tình yêu và hạnh phúc giản đơn. Mặt trời tắm đẫm những hòn đảo và biển cả này trong những tia nắng, vui mừng vì những đứa con xinh đẹp của nó. Giấc mơ tuyệt vời, ảo ảnh huy hoàng! Một giấc mơ khó tin nhất trong tất cả những gì từng được mơ thấy, nhưng nhân loại đã đổ dồn mọi sức lực vào đó trong suốt chiều dài lịch sử; vì điều này, họ đã thực hiện mọi sự hy sinh, vì điều này con người đã chết trên thập giá và các nhà tiên tri của họ đã bị giết hại; không có điều này, các quốc gia sẽ không sống và thậm chí không thể chết. Tôi đã trải qua tất cả những cảm xúc đó trong giấc mơ của mình; tôi không biết chính xác mình đã mơ về điều gì, nhưng những vách đá, biển cả, và những tia nắng xiên của mặt trời lặn—tất cả dường như vẫn hiện ra trước mắt tôi, khi tôi thức dậy và mở mắt ra và, lần đầu tiên trong đời, thấy chúng đẫm lệ. Một cảm giác hạnh phúc, cho đến lúc đó vẫn xa lạ với tôi, chạy khắp trái tim tôi, thậm chí đau đớn. Bây giờ là buổi tối; qua cửa sổ căn phòng nhỏ xíu của tôi, qua những tán lá xanh của những bông hoa đặt trên bậu cửa, đổ xuống một luồng tia nắng xiên sáng rực từ mặt trời lặn, và tắm đẫm tôi trong ánh sáng của chúng. Tôi vội vàng nhắm mắt lại lần nữa, như thể khao khát mang giấc mơ đã biến mất trở lại, nhưng đột nhiên, giữa luồng sáng rực rỡ, rực rỡ đó, tôi nhìn thấy một điểm nhỏ xíu. Điểm đó đột nhiên bắt đầu định hình rõ ràng, và tất cả bất ngờ, tôi hình dung rõ mồn một một con nhện nhỏ màu đỏ. Ngay lập tức tôi nhớ lại nó trên chiếc lá phong lữ, nơi, cũng đã được những tia nắng mặt trời lặn chiếu vào. Như thể có thứ gì đó đâm xuyên qua tôi; tôi nhổm người dậy và ngồi trên giường.
“(Đó là tất cả những gì đã xảy ra lúc đó!)
“Tôi thấy trước mắt mình! (Ồ, không phải bằng xương bằng thịt! Ước gì ảo ảnh đó là sự thật!) Tôi thấy trước mắt mình Matryosha, gầy gò, với đôi mắt sốt sắng, từng chi tiết chính xác như khi nó đứng ở ngưỡng cửa phòng tôi và, lắc đầu với tôi, đe dọa tôi bằng nắm đấm nhỏ xíu của nó. Chưa bao giờ có điều gì đau đớn đến thế đối với tôi! Sự tuyệt vọng đáng thương của một sinh vật bất lực[48] với trí óc chưa hình thành, đang đe dọa tôi (bằng cái gì? nó có thể làm gì tôi, lạy Chúa?), nhưng tất nhiên, chỉ tự trách bản thân mình! Không có gì giống như thế từng xảy ra với tôi. Tôi ngồi, cho đến khi đêm xuống, không cử động, đã mất khái niệm về thời gian. Đây có phải là cái mà người ta gọi là hối hận hay ăn năn không? Tôi không biết, và ngay cả bây giờ cũng không thể nói.[49] Nhưng thật không thể chịu nổi đối với tôi, hình ảnh đó của nó đang đứng ở ngưỡng cửa với nắm đấm nhỏ xíu giơ lên và đe dọa, chỉ đơn giản là ảo ảnh về nó hồi đó, khoảnh khắc ‘hồi đó’ đó, cái lắc đầu của nó. Chính xác là điều đó mà tôi không thể chịu đựng được, vì kể từ đó, nó cứ hiện về với tôi gần như mỗi ngày. Không phải là nó tự đến, mà là tôi tự đưa nó đến trước mặt mình và không thể không làm thế, mặc dù tôi không thể sống với nó. Ồ, nếu tôi có thể thấy nó bằng xương bằng thịt, ngay cả khi đó chỉ là một ảo giác![50]
“Tại sao, vậy thì, không có ký ức nào khác trong đời tôi khơi dậy điều gì tương tự như thế này?—và tôi thực sự có nhiều ký ức, có lẽ tồi tệ hơn nhiều theo đánh giá của con người. Chúng chỉ khơi dậy sự căm ghét trong tôi, và điều đó chỉ vì chúng được kích thích bởi trạng thái hiện tại của tôi; nhưng trước đây tôi đã quên chúng một cách lạnh lùng và tống khứ chúng khỏi tâm trí.
“Tôi lang thang sau đó gần như suốt cả năm tiếp theo, và cố gắng tìm một công việc nào đó. Tôi biết mình có thể xua đuổi ý nghĩ về Matryosha ngay cả bây giờ bất cứ khi nào tôi muốn. Tôi hoàn toàn làm chủ ý chí của mình như trước đây. Nhưng toàn bộ vấn đề là tôi không bao giờ muốn làm điều đó; chính tôi không muốn, và sẽ không bao giờ muốn.[51] Mọi chuyện sẽ tiếp diễn như vậy cho đến khi tôi phát điên.
“Ở Thụy Sĩ, hai tháng sau, tôi bị một cơn đam mê tương tự và một trong những xung động dữ dội mà tôi từng có trước đây xâm chiếm.[52] Tôi cảm thấy một sự cám dỗ khủng khiếp để phạm một tội ác mới, đó là phạm tội đa thê (vì tôi đã kết hôn rồi). Nhưng tôi đã bỏ chạy theo lời khuyên của một cô gái khác, người mà tôi đã tin tưởng tâm sự gần như mọi thứ, ngay cả việc tôi không hề yêu cô gái mà tôi khao khát đến thế, và rằng tôi không bao giờ có thể yêu bất kỳ ai. Hơn nữa, tội ác mới này sẽ không bằng bất cứ cách nào giúp tôi thoát khỏi Matryosha.
“Vì vậy, tôi quyết định cho in những tờ giấy nhỏ này và gửi ba trăm bản đến Nga. Khi thời cơ đến, tôi sẽ gửi một số bản cho cảnh sát và chính quyền địa phương; đồng thời tôi sẽ gửi chúng cho biên tập viên của tất cả các tờ báo với yêu cầu chúng phải được xuất bản; tôi cũng sẽ gửi chúng cho một số người ở Petersburg và ở Nga, những người biết tôi. Chúng cũng sẽ xuất hiện trong bản dịch ở nước ngoài. Tôi biết rằng, có lẽ, tôi sẽ không bị luật pháp làm phiền, ít nhất là không ở mức độ đáng kể. Chính tôi là người tố cáo bản thân mình và tôi không có người buộc tội nào; hơn nữa, bằng chứng cực kỳ mỏng manh hoặc không tồn tại. Cuối cùng, ý nghĩ đã bám rễ rằng tôi không bình thường về tâm trí và, chắc chắn, những nỗ lực của gia đình tôi, những người sẽ tận dụng ý nghĩ đó, sẽ dập tắt mọi truy tố pháp lý có thể đe dọa tôi. Nhân tiện, tôi đưa ra tuyên bố này để chứng minh rằng hiện tại tôi đang tỉnh táo và hiểu rõ tình thế của mình. Nhưng sẽ vẫn còn những người biết mọi chuyện và sẽ nhìn tôi, và tôi nhìn họ.[53] Tôi muốn mọi người nhìn tôi. Liệu nó có giúp tôi nhẹ lòng hơn không? Tôi không biết. Tôi tìm đến điều này như phương kế cuối cùng của mình.
“Một lần nữa: nếu cảnh sát Petersburg thực hiện một cuộc tìm kiếm kỹ lưỡng, có lẽ điều gì đó có thể được phát hiện. Bà chủ nhà và chồng bà ta có thể vẫn còn sống ở Petersburg. Ngôi nhà, tất nhiên, chắc chắn phải nhớ được. Nó được sơn màu xanh da trời sáng. Về phần mình, tôi sẽ không đi đâu cả, và trong một khoảng thời gian nhất định (một hoặc hai năm) tôi sẽ luôn được tìm thấy ở Skvoreshniki, điền trang của mẹ tôi. Nếu cần, tôi sẽ xuất hiện ở bất cứ đâu.
“Nikolai Stavrogin.”
Chương 9[54]
Buổi đọc kéo dài khoảng một tiếng đồng hồ. Tikhon đọc chậm rãi, và có lẽ, đọc lại một số đoạn hai lần. Suốt thời gian đó, Stavrogin ngồi im lặng và bất động.[55] Tikhon tháo kính ra, dừng lại, và ngước nhìn anh, là người đầu tiên bắt đầu nói một cách khá thận trọng.
“Liệu có thể sửa đổi đôi chút tài liệu này được không?”
“Tại sao phải làm vậy? Tôi đã viết một cách chân thành,” Stavrogin trả lời.
“Một số sửa đổi về văn phong nên....”
“Tôi quên cảnh báo ngài,” anh nói nhanh và dứt khoát, tự trấn tĩnh lại, “rằng tất cả những gì ngài nói sẽ vô ích; tôi sẽ không trì hoãn ý định của mình; đừng cố thuyết phục tôi. Tôi sẽ xuất bản nó.”
“Anh đã không quên nói với tôi điều đó, trước khi tôi bắt đầu đọc.”
“Không sao cả,” Stavrogin ngắt lời một cách dứt khoát, “tôi lặp lại một lần nữa: dù sức mạnh từ những phản đối của ngài có lớn đến đâu, tôi cũng sẽ không từ bỏ ý định của mình. Và hãy lưu ý rằng, bằng cụm từ vụng về hay khéo léo này—hãy nghĩ về nó thế nào tùy ngài—tôi không cố gắng khiến ngài bắt đầu tranh cãi và dỗ dành tôi ngay lập tức.”[56]
“Tôi sẽ không tranh cãi với anh, càng không dỗ dành anh, để anh từ bỏ ý định, và tôi cũng chẳng thể làm được điều đó. Ý tưởng của anh là một ý tưởng vĩ đại, và không thể diễn đạt một ý tưởng Cơ đốc giáo một cách hoàn hảo hơn thế. Sự ăn năn không thể đi xa hơn hành động tuyệt vời mà anh đã thai nghén, nếu chỉ....”
“Nếu chỉ điều gì?”
“Nếu đó thực sự là sự ăn năn và thực sự là một ý tưởng Cơ đốc giáo.”
“Tôi đã viết một cách chân thành.”[57]
“Anh dường như cố tình muốn làm cho mình trở nên thô lỗ hơn trái tim anh mong muốn....” Tikhon dần trở nên bạo dạn hơn. Rõ ràng “tài liệu” đã gây ấn tượng mạnh mẽ với ông.
“‘Làm cho mình trở nên’? Tôi nhắc lại với ngài, tôi không ‘làm cho mình trở nên,’ càng không ‘làm bộ.’”[58]
Tikhon nhanh chóng hạ mắt xuống.
“Tài liệu này xuất phát trực tiếp từ nhu cầu của một trái tim đang bị thương tích trí mạng,—tôi nói có đúng không?” ông nói một cách dứt khoát và với sự chân thành phi thường. “Vâng, chính sự ăn năn và nhu cầu tự nhiên của sự ăn năn đã chế ngự anh, và anh đã chọn con đường vĩ đại, con đường hiếm hoi nhất. Nhưng anh, có vẻ như, đã căm ghét và khinh miệt trước tất cả những ai sẽ đọc những gì được viết ở đây, và anh thách thức họ. Anh đã không xấu hổ khi thừa nhận tội lỗi của mình; tại sao anh lại xấu hổ vì sự ăn năn?”
“Xấu hổ?”
“Anh xấu hổ và sợ hãi!”
“Sợ hãi?”
“Chết khiếp. Hãy để họ nhìn tôi, anh nói vậy; chà, còn anh, anh sẽ nhìn họ như thế nào? Một vài đoạn trong tuyên bố của anh được nhấn mạnh; anh dường như đang đắm chìm trong tâm lý của chính mình và bám lấy từng chi tiết, để làm độc giả ngạc nhiên bằng một sự chai sạn không thực sự có trong anh. Đây chẳng phải là một sự thách thức ngạo mạn của bị cáo đối với thẩm phán sao?”
“Sự thách thức ở đâu? Tôi đã loại bỏ mọi thảo luận cá nhân.”
Tikhon im lặng. Đôi má nhợt nhạt của ông ửng đỏ.
“Hãy để chuyện đó sang một bên,” Stavrogin nói một cách dứt khoát. “Cho phép tôi đặt cho ngài một câu hỏi từ phía tôi: chúng ta đã nói chuyện được năm phút kể từ khi ngài đọc cái đó” (anh gật đầu về phía những trang giấy), “và tôi không thấy ở ngài bất kỳ biểu hiện ghê tởm hay xấu hổ nào.... Ngài có vẻ không thấy buồn nôn....”
Anh không nói hết câu.[59]
“Tôi sẽ không giấu giếm anh bất cứ điều gì: tôi kinh hãi trước sức mạnh nhàn rỗi vĩ đại đã cố tình bị lãng phí vào sự ghê tởm. Còn về chính tội ác đó, nhiều người phạm tội như vậy, nhưng họ sống trong hòa bình và yên tĩnh với lương tâm của mình, thậm chí coi đó là sự lầm lỗi tất yếu của tuổi trẻ. Cũng có những ông già, những người phạm tội theo cùng một cách—vâng, một cách nhẹ nhàng và khoan dung. Thế giới đầy rẫy những nỗi kinh hoàng này. Nhưng anh đã cảm nhận được toàn bộ chiều sâu ở một mức độ cực kỳ hiếm hoi.”
“Ngài đã bắt đầu tôn trọng tôi sau những trang này sao?” Stavrogin nói, với một nụ cười gượng gạo.
“Tôi sẽ không trả lời ngay lập tức điều đó. Nhưng chắc chắn không có, và không thể có, một tội ác nào lớn hơn và khủng khiếp hơn hành vi của anh đối với cô bé.”
“Hãy ngừng việc đo lường bằng thước tấc này lại.[60] Có lẽ tôi không đau khổ nhiều như những gì tôi đã viết, và có lẽ tôi thậm chí đã nói dối rất nhiều về chính mình,” anh nói thêm đột ngột.
Tikhon một lần nữa để điều đó trôi qua trong im lặng.[61]
“Và tiểu thư đó,”[62] Tikhon bắt đầu lại, “người mà anh đã cắt đứt mối quan hệ ở Thụy Sĩ; cô ấy, nếu tôi có thể hỏi, đang ở đâu... vào lúc này?”
“Ở đây.”
Lại một sự im lặng.
“Có lẽ tôi đã nói dối rất nhiều về chính mình,” Stavrogin khăng khăng thêm lần nữa. “Chà, việc tôi thách thức họ bằng sự thô lỗ trong lời thú tội của mình thì có quan trọng gì, nếu ngài nhận ra sự thách thức đó? Tôi sẽ khiến họ căm ghét tôi hơn nữa, thế thôi. Chắc chắn điều đó sẽ khiến tôi nhẹ lòng hơn.”[63]
“Nghĩa là, cơn giận trong anh sẽ khơi dậy sự giận dữ đáp trả ở họ, và, trong khi căm ghét, anh sẽ cảm thấy nhẹ nhàng hơn là nếu anh chấp nhận sự thương hại của họ.”
“Ngài nói đúng. Ngài hiểu được.” Anh cười đột ngột. “Họ có lẽ sẽ gọi tôi là một kẻ Dòng Tên và một kẻ đạo đức giả sau tài liệu này, ha, ha, ha! Phải không?”
“Chắc chắn là sẽ có một ý kiến như thế. Và anh dự định thực hiện ý định của mình sớm không?”
“Hôm nay, ngày mai, ngày kia, tôi biết thế nào được? Nhưng rất sớm thôi. Ngài nói đúng: tôi nghĩ, thực sự, đến cuối cùng nó sẽ xảy ra là tôi sẽ xuất bản nó một cách bất ngờ, và thực sự, trong một khoảnh khắc thù hận, đầy trả thù, khi tôi căm ghét họ nhất.”
“Hãy trả lời tôi một câu hỏi, nhưng một cách chân thành, với riêng tôi thôi, chỉ với mình tôi,” Tikhon nói bằng một giọng hoàn toàn khác; “nếu ai đó tha thứ cho anh về chuyện này” (Tikhon chỉ vào những trang giấy), “và không phải là một trong những người anh tôn trọng hay sợ hãi, mà là một người lạ, một người mà anh sẽ không bao giờ biết, nếu, đọc lời thú tội khủng khiếp của anh, người ấy tha thứ cho anh, trong sự riêng tư của trái tim người ấy—liệu anh có cảm thấy nhẹ lòng, hay điều đó vẫn sẽ như cũ đối với anh?”
“Tôi sẽ cảm thấy nhẹ lòng hơn,” Stavrogin nói giọng trầm thấp. “Nếu ngài tha thứ cho tôi, tôi sẽ cảm thấy nhẹ lòng hơn rất nhiều,” anh nói thêm, hạ mắt xuống.
“Với điều kiện là anh cũng tha thứ cho tôi nữa,” Tikhon thì thầm bằng một giọng thấu cảm.[64]
“Đó là sự khiêm nhường giả tạo. Tất cả những công thức tu viện này, ngài biết đấy, chẳng hay ho gì cả. Tôi sẽ nói với ngài toàn bộ sự thật: Tôi muốn ngài tha thứ cho tôi. Và ngoài ngài ra—thêm một hoặc hai người nữa, còn những người còn lại—hãy để những người còn lại căm ghét tôi thì hơn. Nhưng tôi muốn điều này, để tôi có thể chịu đựng nó với sự khiêm nhường....”
“Và sự thương hại phổ quát dành cho anh—liệu anh có thể chịu đựng nó với cùng một sự khiêm nhường đó không?”
“Có lẽ tôi không thể.[65] Tại sao ngài....”[66]
“Tôi cảm nhận được mức độ chân thành của anh và, tất nhiên, tôi rất đáng trách, nhưng tôi không giỏi trong việc tiếp cận mọi người. Tôi luôn cảm thấy đó là một lỗi lầm lớn ở bản thân mình,” Tikhon nói một cách chân thành và thân mật, nhìn thẳng vào mắt Stavrogin. “Tôi chỉ nói điều này, vì tôi sợ cho anh,” ông nói thêm; “có một vực thẳm gần như không thể vượt qua trước mặt anh.”
“Rằng tôi sẽ không thể chịu đựng được sao? Không thể chịu nổi[67] sự căm ghét của họ?” Stavrogin giật mình.
“Không phải chỉ sự căm ghét của họ.”
“Còn gì nữa?”
“Tiếng cười của họ.” Tikhon thì thầm những lời này, như thể đó là điều quá sức chịu đựng của ông.
Stavrogin đỏ mặt; khuôn mặt anh lộ vẻ hoảng hốt.
“Tôi đã đoán trước điều đó,” anh nói; “chắc hẳn tôi đã hiện lên trong mắt ngài là một nhân vật rất hài hước sau khi ngài đọc ‘tài liệu’ của tôi.[68] Đừng thấy khó chịu. Đừng nhìn với vẻ bối rối. Tôi đã mong đợi điều đó.”
“Sự kinh hoàng sẽ là phổ quát và, tất nhiên, giả tạo nhiều hơn chân thành. Con người chỉ sợ những gì đe dọa trực tiếp đến lợi ích cá nhân của họ. Tôi không nói về những tâm hồn thuần khiết: họ sẽ kinh hãi trong chính bản thân mình và sẽ tự trách mình, nhưng sẽ không ai để ý đến họ—hơn nữa họ sẽ giữ im lặng. Nhưng tiếng cười sẽ là phổ quát.”[69]
“Tôi ngạc nhiên vì ngài lại có đánh giá thấp về con người như vậy và cách họ làm ngài ghê tởm.” Stavrogin nói với một chút vẻ giận dữ.
“Tin tôi đi, tôi đánh giá dựa vào chính mình hơn là dựa vào những người khác!” Tikhon thốt lên.
“Thật sao? nhưng liệu trong tâm hồn ngài cũng có điều gì đó khiến ngài buồn cười trước sự khốn khổ của tôi không?”
“Ai biết được, có lẽ là có? ồ, có lẽ là có!”
“Đủ rồi. Hãy nói cho tôi biết, vậy thì, chính xác là tôi nực cười ở chỗ nào trong bản thảo của mình? Bản thân tôi biết, nhưng tôi muốn ngài chỉ ra điều đó. Và hãy nói nó một cách hoài nghi nhất có thể, hãy nói với tôi bằng tất cả sự chân thành mà ngài có thể. Và tôi lặp lại với ngài một lần nữa rằng ngài là một gã kỳ lạ khủng khiếp.”
“Chính trong hình thức của sự ăn năn vĩ đại này, có điều gì đó nực cười. Ồ, đừng để bản thân mình nghĩ rằng anh sẽ không chinh phục được!” ông đột nhiên thốt lên, gần như trong sự ngây ngất. “Ngay cả hình thức này cũng sẽ chinh phục được” (ông chỉ vào những trang giấy), “nếu chỉ anh chân thành chấp nhận những đòn roi và sự phỉ nhổ. Nó luôn kết thúc bằng việc cây thập tự nhục nhã nhất trở thành một vinh quang vĩ đại và một sức mạnh vĩ đại, nếu sự khiêm nhường của hành động là chân thành. Có lẽ ngay cả trong cuộc đời anh, anh cũng sẽ được an ủi!...”
“Vậy ra ngài thấy có điều gì đó nực cười trong chính hình thức của nó?”[70] Stavrogin khăng khăng.
“Và trong bản chất nữa. Sự xấu xí của nó sẽ giết chết nó,” Tikhon nói bằng một lời thì thầm, cúi nhìn xuống.
“Xấu xí! xấu xí cái gì?”
“Của tội ác. Có những tội ác thực sự xấu xí. Những tội ác, dù là gì đi nữa, càng nhiều máu, càng nhiều nỗi kinh hoàng trong đó, chúng càng oai nghiêm, có thể nói là, đẹp đẽ hơn. Nhưng có những tội ác đáng xấu hổ, nhục nhã, vượt quá mọi nỗi kinh hoàng, chúng, có thể nói là, gần như quá kém sang trọng....”
Tikhon không nói hết câu.
“Ngài muốn nói là,” Stavrogin ngắt lời ông trong sự kích động, “ngài thấy tôi là một nhân vật rất nực cười khi tôi hôn tay cô bé bẩn thỉu đó....[71] Tôi hiểu ngài rất rõ, và đó là lý do tại sao ngài tuyệt vọng cho tôi, rằng điều đó xấu xí, ghê tởm—không chính xác là ghê tởm, mà là đáng xấu hổ, nực cười, và ngài nghĩ rằng đó là điều mà tôi ít có khả năng chịu đựng nhất.”
Tikhon im lặng.[72]
“Tôi hiểu tại sao ngài hỏi về tiểu thư từ Thụy Sĩ, liệu cô ấy có ở đây không.”
“Anh chưa chuẩn bị, chưa tôi luyện,” Tikhon nói một cách rụt rè trong lời thì thầm, hạ mắt xuống; “anh bị bứng gốc, anh không tin.”
“Nghe đây, Cha Tikhon: Tôi muốn tha thứ cho chính mình, và đó là mục tiêu của tôi, toàn bộ mục tiêu của tôi!” Stavrogin đột nhiên nói với sự ngây ngất u ám trong mắt. “Chỉ khi đó, tôi biết, ảo ảnh kia sẽ biến mất. Đó là lý do tại sao tôi tìm kiếm sự đau khổ vô biên. Tôi tự tìm kiếm nó. Đừng làm tôi sợ, nếu không tôi sẽ chết trong sự giận dữ.”
Sự chân thành bất ngờ đến mức Tikhon đứng dậy.
“Nếu anh tin rằng mình có thể tha thứ cho bản thân và đạt được sự tha thứ đó trong thế giới này thông qua nỗi đau khổ của mình; nếu anh đặt mục tiêu đó trước mặt mình với niềm tin, thì anh đã tin tưởng hoàn toàn rồi!” Tikhon thốt lên đầy phấn khích. “Vậy tại sao anh lại nói rằng anh không tin vào Chúa?”
Stavrogin không trả lời.
“Vì sự vô tín của anh, Chúa sẽ tha thứ cho anh, vì anh tôn trọng Chúa Thánh Thần mà không biết Ngài.”
“Chúa Kitô cũng sẽ tha thứ sao?” Stavrogin hỏi, với một nụ cười gượng gạo và bằng một giọng điệu thay đổi nhanh chóng; và trong giọng điệu câu hỏi của anh có thể nghe thấy một sự nghi ngờ đầy mỉa mai.
“Trong Kinh Thánh có viết: ‘Và kẻ nào làm gương xấu cho một trong những kẻ bé nhỏ này,’ anh nhớ chứ. Theo Phúc Âm thì không có tội ác nào lớn hơn....”[73]
“Rõ ràng là, ngài không muốn một cuộc cãi vã, và ngài đang giăng bẫy tôi, Cha Tikhon đáng kính,” Stavrogin lầm bầm một cách khinh miệt và bực bội, giả vờ đứng dậy; “tóm lại, ngài muốn tôi ổn định cuộc sống, kết hôn, có lẽ vậy, và kết thúc cuộc đời như một thành viên của câu lạc bộ địa phương, và đi thăm tu viện của ngài vào những ngày lễ. Chà, đó là sự ăn năn! không phải sao? mặc dù là một người đọc được lòng người, có lẽ ngài tiên liệu rằng chắc chắn sẽ như vậy, và tất cả những gì cần thiết bây giờ là để tôi được dỗ dành một cách khéo léo cho có lệ, vì bản thân tôi cũng quá khao khát điều đó—không phải sao?”
Anh nở một nụ cười gượng gạo.
“Không, không phải sự ăn năn đó, tôi đang chuẩn bị một sự ăn năn khác cho anh!” Tikhon tiếp tục một cách nghiêm túc, không hề để tâm chút nào đến nụ cười và lời nhận xét của Stavrogin.
“Tôi biết một ông già, một ẩn sĩ và người khổ hạnh, không phải ở đây, nhưng không xa đây, người có sự khôn ngoan Cơ đốc giáo vĩ đại đến mức vượt xa cả sự hiểu biết của anh và tôi. Ông ấy sẽ lắng nghe yêu cầu của tôi. Tôi sẽ kể cho ông ấy nghe về anh. Hãy đến với ông ấy, vào chốn tĩnh tu, như một tập sinh dưới sự hướng dẫn của ông ấy, trong năm năm, bảy năm, bao lâu tùy ý anh. Hãy thề với bản thân mình, và bằng sự hy sinh vĩ đại này, anh sẽ đạt được tất cả những gì anh khao khát và thậm chí không mong đợi, vì bây giờ anh không thể nào nhận ra những gì mình sẽ đạt được.”
Stavrogin lắng nghe một cách nghiêm túc.
“Ngài đề nghị tôi vào tu viện như một tu sĩ.”[74]
“Anh không cần phải ở trong tu viện, cũng không cần phải thụ phong tu sĩ; chỉ cần là một giáo dân, một tu sĩ bí mật, không phải công khai; có thể là, ngay cả khi sống hoàn toàn trong xã hội....”
“Đủ rồi, Cha Tikhon.” Stavrogin ngắt lời ông với sự ghê tởm và đứng dậy khỏi ghế. Tikhon cũng đứng dậy.
“Chuyện gì xảy ra với ngài vậy?” anh đột nhiên thốt lên gần như trong nỗi sợ hãi, nhìn chằm chằm vào Tikhon. Tikhon đứng trước mặt anh, với đôi tay chắp lại, và một sự co thắt đau đớn dường như lướt qua khuôn mặt ông trong giây lát như thể từ nỗi sợ hãi tột cùng.
“Chuyện gì xảy ra với ngài vậy? Chuyện gì thế?” Stavrogin lặp lại, lao tới chỗ ông để đỡ lấy ông. Anh tưởng rằng Tikhon sắp ngã.
“Tôi thấy... tôi thấy, như thể nó đang đứng trước mắt tôi,” Tikhon thốt lên bằng một giọng xuyên thấu tâm hồn và với biểu cảm đau buồn dữ dội nhất, “rằng anh, chàng trai trẻ đáng thương, lạc lối, chưa bao giờ gần kề với một tội ác khác và thậm chí còn lớn hơn tội ác hiện tại như lúc này.”
“Bình tĩnh lại đi!” Stavrogin nài nỉ, thực sự lo lắng cho ông. “Có lẽ tôi vẫn sẽ trì hoãn nó.... Ngài nói đúng....”
“Không, không phải sau khi xuất bản, mà là trước đó, một ngày, một giờ, có lẽ, trước bước tiến vĩ đại, anh sẽ lao vào một tội ác mới, như một lối thoát, và anh sẽ phạm nó chỉ để tránh việc xuất bản những trang này.”
Stavrogin rùng mình vì giận dữ và gần như vì sợ hãi.[75] “Đồ nhà tâm lý học chết tiệt!”—anh đột nhiên cắt ngang lời ông trong cơn cuồng nộ và, không quay đầu lại, bước ra khỏi phòng biệt giam.