BỞI V. FRICHE
CUỘC GẶP GỠ CỦA STAVROGIN VỚI TIKHON
Từ những cuốn sổ tay của Dostoevsky
Giám mục Tikhon, người được Stavrogin tìm đến để thổ lộ "Lời thú tội", đã được Dostoevsky thai nghén như một trong những nhân vật chính trong bộ tiểu thuyết vĩ đại gồm năm tập mà ông chưa đặt tên; kế hoạch này đã được ông chia sẻ với A. N. Maikov vào năm 1870. Cốt truyện của tập hai, nơi Dostoevsky đặt trọn vẹn mọi hy vọng, dự kiến sẽ diễn ra tại một tu viện, nơi một cậu bé phạm tội đã bị cha mẹ gửi đến đó. Cậu bé này "đã phát triển đầy đủ và hư hỏng" (một kiểu người, theo lời Dostoevsky, mà ông biết rất rõ), "một con sói nhỏ và là một kẻ theo chủ nghĩa hư vô", người cuối cùng đã cảm nhận được tầm ảnh hưởng nhân từ của Giám mục Tikhon. "Tôi muốn biến Tikhon xứ Sadonsky thành nhân vật trung tâm trong tập hai," Dostoevsky viết, "tất nhiên là với một cái tên khác, nhưng ông ấy vẫn là một giám mục và sẽ sống ẩn dật trong tu viện... Đó không còn là kiểu Konstanjhoglo, cũng không phải người Đức (tôi quên mất tên ông ta rồi) trong tiểu thuyết Oblomov, hay những Lopukhov và Rakhmetov. Quả thực, tôi sẽ không sáng tạo ra điều gì mới, mà chỉ phơi bày con người thật của Tikhon, người mà từ lâu tôi đã dành trọn lòng thành kính."
Sau đó, khi Dostoevsky thai nghén ý tưởng về tác phẩm "Cuộc đời một tội nhân vĩ đại", nhân vật chính của tác phẩm này, "khi thì là tín đồ, khi lại là kẻ vô thần", quả thực đã phải được tái sinh về mặt tâm hồn trong một tu viện dưới ảnh hưởng từ nhân vật "thánh thiện và vĩ đại" là Tikhon, để rồi bước ra cuộc đời như một "con người vĩ đại nhất".
Khi Dostoevsky cuối cùng quyết định chọn cấu trúc cho tác phẩm "Lũ người quỷ ám", ông đã có ý định dành một vị trí nổi bật cho Tikhon, người mà Stavrogin (vị hoàng tử) sẽ trao gửi "Lời thú tội" của mình. Lời thú tội này đã bổ sung đáng kể cho câu chuyện của Pyotr Stepanovich Verkhovensky về quãng thời gian Nikolai Vsevolodovich sống ở Petersburg (Lũ người quỷ ám, Phần I, chương V).
Trong các ghi chép do L. P. Grossman công bố trong cuốn sách của ông về Dostoevsky (những ghi chép được trích từ Sổ tay Dostoevsky tại Bảo tàng Lịch sử), có những gợi ý về cuộc gặp gỡ giữa Stavrogin (hoàng tử) với Tikhon, cũng như về chủ đề cuộc trò chuyện của họ và tội ác mà Stavrogin hối cải trong "Lời thú tội".
Như vậy, Dostoevsky đã dự định những dòng sau đây sẽ xuất hiện trong "tài liệu" của Stavrogin: "Và tôi đã làm tất cả những điều này với tư cách là một quý tộc, một kẻ nhàn rỗi, một người bị bứng rễ khỏi mảnh đất quê hương. Tuy nhiên, tôi thừa nhận rằng yếu tố chính nằm ở ý chí đồi bại của bản thân, chứ không liên quan gì đến hoàn cảnh xung quanh; tất nhiên chẳng ai lại đi phạm những tội ác như thế. Nhưng tất cả những kẻ bị bứng rễ khỏi cội nguồn đều làm những điều tương tự, dù có phần yếu ớt và nhạt nhẽo hơn. Nhiều người thậm chí không nhận ra những hành vi đê hèn của mình và tự cho mình là trung thực."
Tikhon, người xuất hiện trong ghi chép dưới cái tên "Giám mục", khuyên nên lược bỏ đoạn này, và Stavrogin đáp lại với giọng càu nhàu: "Tôi không phải là nhà văn."
Đoạn văn này không có trong "Lời thú tội" của Stavrogin. Ý tưởng cho rằng nhiều người phạm tội theo cùng một cách nhưng vẫn tiếp tục sống ("bình yên và thanh thản với lương tâm của mình") ở đó không phải do Stavrogin, mà do Tikhon bày tỏ. Và chính Tikhon, chứ không phải Stavrogin, là người nói rằng sự suy đồi đạo đức của kẻ sau là kết quả của việc bị bứng rễ khỏi cội nguồn (những từ ngữ được Dostoevsky chèn vào bản thảo trong lúc hiệu đính).
Trong những ghi chép được công bố này còn có một vài chỉ dấu về động cơ khiến Stavrogin quyết định công khai "tài liệu" của mình:
"Tikhon nói: Trên đời này con người phải được hạnh phúc.
"(Hoàng tử): Tôi là kẻ nhàn rỗi và tôi thấy chán chường. Tôi biết rằng trên đời này người ta có thể hạnh phúc (và phải được hạnh phúc) và có thứ gì đó mang lại hạnh phúc, nhưng tôi không biết đó là gì. Không, tôi không phải là kẻ thất vọng. Tôi nghĩ mình là một kẻ sa đọa và nhàn rỗi.
"(Hoàng tử) nói với ông: Tôi muốn thử thách sức mạnh của mình và tôi sẽ kể cho ông nghe về cô bé kia."
Như có thể thấy từ "Lời thú tội" của Stavrogin, anh ta đã phạm tội vì "sự chán chường". Không hài lòng với việc Stavrogin thừa nhận điều này trong văn bản, Dostoevsky đã cố gắng tăng thêm sức nặng cho động cơ bằng cách thêm những dòng sau vào lề: "Tôi nói thẳng rằng, đôi khi tôi không hề xa rời suy nghĩ rằng mình sẽ bị đày sang Siberia. Điều chính yếu là—tôi chán chường. Tôi chán đến mức tôi nghĩ mình có thể treo cổ tự tử. Tôi nhớ, vào thời điểm đó, tôi rất say mê thần học. Đúng là điều đó có làm tôi xao lãng đôi chút, nhưng sau đó tôi lại cảm thấy chán chường hơn nữa."
Cuối cùng, trong một trong những ghi chép do Grossman công bố, lý do giải thích tại sao Stavrogin, khi đã đến thời điểm quyết định, lại từ bỏ ý định công khai "tài liệu" của mình đã được chỉ ra: "Giám mục nói rằng lời tuyên xưng đức tin là đúng đắn, nhưng đức tin mà không có hành động thì là đức tin chết, và ông yêu cầu một hành động cao cả hơn, một việc làm khó khăn hơn, một nỗ lực đạo đức, như thể ông nói: 'Này Hoàng tử, anh có đủ khả năng làm điều này không?' Và Hoàng tử thừa nhận rằng anh ta là một Hoàng tử, anh ta thú nhận rằng mình đã nói dối và rút lại lời nói: cuối cùng—Uri."
Với những ghi chép này của Dostoevsky mà chúng ta đã biết, giờ đây chúng ta có thể bổ sung thêm một loạt ghi chép mới được trích từ Sổ tay của Dostoevsky hiện đang lưu giữ tại Lưu trữ Trung ương (số 15 trong danh mục của A. G. Dostoevsky).
Ở trang 30, chúng ta thấy:
"Lisa chú ý đến Nechaev.
Hắn giết Shatov.
Lisa tin chắc rằng anh ta (Stavrogin) là người đã giết Shatov.
Cô vội vã chạy đến chỗ anh ta.
(Trong khi đó, Hoàng tử và Tikhon; trước đó là Hoàng tử và Shatov. Mọi thứ vẫn như cũ.)
Lisa bỏ trốn cùng Nechaev. St. Tr. Và người bán sách dạo. Hắn chết. Hoàng tử treo cổ tự tử. Mọi thứ vẫn như cũ."
Rõ ràng đây là một phiên bản hoàn toàn khác về kết cục của cuốn tiểu thuyết liên quan đến Lisa. Một chỉ dẫn khác về cuộc gặp gỡ giữa Tikhon và Stavrogin được tìm thấy ở trang 37:
"Tổng kết. Stavrogin như một nhân vật.
Tất cả những thôi thúc cao thượng ở mức độ quái đản.
(Tikhon) và tất cả các đam mê (với sự chán chường không dứt).
Anh ta lao vào cô gái và vào người đẹp.
Anh ta không thực sự yêu người đẹp mà coi thường cô ta, nhưng bùng lên đam mê (ảo tưởng và nhất thời, nhưng vô tận) và ngay khi đã thực hiện xong tội ác, anh ta lại thất vọng. Anh ta thoát khỏi sự trừng phạt, nhưng lại tự treo cổ."
Cũng có một gợi ý liên quan đến một chi tiết trong cuộc trò chuyện được giả định giữa Tikhon và Stavrogin. Ở trang 38, chúng ta thấy: "Anh ta thú nhận với Tikhon rằng anh ta thấy vui khi đùa cợt với người đẹp." Nhưng thực tế thì Stavrogin không hề đùa cợt với Elisabeth Nikolaevna, và cô ấy hầu như không được nhắc đến trong "Lời thú tội" hay trong cuộc trò chuyện với Tikhon.
Cũng có một gợi ý liên quan đến tội ác mà Stavrogin đã phạm ở trang 37: "Không ai biết bí mật về cuộc hôn nhân ngoại trừ Dasha và người đẹp. Chỉ Tikhon biết về cô bé kia."
Cuối cùng, ở trang 36 có một gợi ý liên quan đến đoạn trong tiểu thuyết mà cuộc gặp gỡ của Stavrogin phải được quy chiếu vào: "Stavrogin khuyên Dasha hãy từ bỏ S. T. và chạy trốn cùng anh ta đến Thụy Sĩ, đến Uri. Anh ta đã làm điều này trước đó rồi. Ở đây có một sự hiểu lầm với S. T., kẻ vì muốn chọc tức cô mà bảo rằng cô là một người vợ bị cắm sừng... và Dasha đi tìm anh trai mình. Cùng lúc đó (người đẹp tỏ ra ghen tuông) cô cảnh báo anh ta rằng Stavrogin đã kết hôn với cô gái què. Người đẹp rơi vào tuyệt vọng vì mọi hy vọng của cô đều tan thành mây khói (vì cô nghi ngờ vị hoàng tử yêu mình, còn bản thân cô thì yêu anh ta đến điên cuồng); cô cười nhạo Dasha; cô chạy đi và hiến thân cho vị hoàng tử. Ngay sau đó là vụ giết cô gái què.
(Anh ta đã đến gặp Tikhon)."
Đó là những gợi ý và ghi chép mà từ đó cuối cùng đã phát triển thành các chương "Tại chỗ Tikhon", và chúng ta không biết lý do tại sao chúng không được Dostoevsky đưa vào tác phẩm "Lũ người quỷ ám". Một số chi tiết trong "Lời thú tội" của Stavrogin sau này đã được Dostoevsky sử dụng cho nhân vật Versilov trong tiểu thuyết "Thanh niên".