Lời Thú Tội Của Stavrogin Và Kế Hoạch Về Cuộc Đời Của Một Tội Nhân Lớn

Lượt đọc: 69 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Giới Thiệu Về Chương Chưa Được Công Bố Của Tác Phẩm Lũ Quỷ

❊ ❊ ❊

Bởi V. KOMAROVICH

Chương trong tiểu thuyết *Lũ Quỷ* (The Possessed), nơi Stavrogin thú tội về tội ác khủng khiếp của mình, vốn bị loại ra khỏi bản in hoàn thiện của tiểu thuyết, lần đầu tiên được biết đến nhờ Merezhkovsky. Bà F. M. Dostoevsky (Anna Gregorievna Dostoevsky, góa phụ của Dostoevsky) ban đầu định mời Merezhkovsky biên tập Ấn bản Kỷ niệm năm 1906 các Tác phẩm của Dostoevsky và đã cho ông xem mảnh bản thảo quý giá đó. Trong cuốn sách *Tolstoi và Dostoevsky* của mình, M. đã lưu giữ ấn tượng đầu tiên khi đọc bản thảo đó bằng cách nói rằng nó vượt xa những giới hạn của điều có thể trong sự biểu đạt cô đọng về nỗi kinh hoàng. A. G. Dostoevsky đã do dự khi xuất bản trọn vẹn chương này, và chỉ đưa một phần vào ấn bản năm 1906 như một phần phụ lục của *Lũ Quỷ*. Sự do dự của bà là dễ hiểu: lời thú tội kinh hoàng của Stavrogin thậm chí chẳng phải là bí mật hoàn toàn đối với những người cùng thời với Dostoevsky. Bị loại khỏi tiểu thuyết theo yêu cầu của Katkov, bản *Lời Thú Tội* này đã được biết đến qua lời đồn đại, và xung quanh những tin đồn đó đã nảy sinh huyền thoại đen tối về việc Dostoevsky giống như một Hầu tước de Sade (Marquis de Sade). Đó là việc làm của những kẻ thù và những người bạn phản trắc của ông. Nhưng cảm giác ngăn cản góa phụ của tác giả xuất bản mảnh bản thảo của *Lũ Quỷ* không được phép kìm hãm người nghiên cứu Dostoevsky. Thật vậy, huyền thoại đen tối cho rằng Dostoevsky là kẻ đam mê nhục dục (chủ yếu do N. Strakhov lan truyền) dựa trên những lời vu khống mơ hồ, hoặc những phỏng đoán thô thiển và nhẫn tâm về bí ẩn của lương tâm đầy dằn vặt và đòi hỏi quá mức đó – vốn là dấu ấn trong tính cách của Dostoevsky. Và chúng tôi tin rằng cách chắc chắn nhất để giải phóng ký ức về Dostoevsky khỏi những cáo buộc sai trái đó là thông qua sự tìm tòi cởi mở và sự hiểu biết thấu đáo nhất về Dostoevsky với tư cách là một nghệ sĩ.

“Cảnh từ Stavrogin (vụ cưỡng hiếp, v.v.)”, điều mà Strakhov đề cập trong bức thư gửi Tolstoi, được lưu giữ trong Văn khố Dostoevsky thuộc Bộ phận Pushkin của Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Đó là một cuốn sổ tay bảy mươi bảy trang được chép cẩn thận bằng nét chữ của A. G. Dostoevsky, một bản sao, dù chưa hoàn thiện, của một bản thảo chưa từng được biết đến trước đây của Dostoevsky. Không khó để xác định vị trí dự định cho mảnh bản thảo đó trong *Lũ Quỷ*. Bản thảo có tiêu đề “Chương IX. Tại nhà Tikhon.” Từ nội dung, có thể thấy chương được đánh số như vậy phải thuộc Phần Hai của tiểu thuyết. Trong mảnh bản thảo của chúng ta, các sự kiện sau đây được cho là đã diễn ra: Shatov tát Stavrogin (chương cuối của Phần I) và cuộc trò chuyện của Stavrogin với Shatov trong đêm (chương đầu của Phần II). Mặt khác, việc Stavrogin công khai tuyên bố hôn nhân với Maria Timofeevna (Chương X, Phần II) mới chỉ là dự kiến và vẫn đang được Stavrogin và Tikhon cân nhắc. Như vậy, Chương IX của chúng ta nên theo ngay sau Chương VIII của Phần II (“Ivan Tsarevich”), nơi tên Peter Verkhovensky điên cuồng thú nhận bằng lời thì thầm đầy đam mê về tình yêu khó tin của hắn dành cho Stavrogin, và nơi Stavrogin—trong trạng thái căng thẳng tột độ (như vẫn thường thấy ở các tác phẩm của Dostoevsky)—bộc lộ con người thật của mình. (Stavrogin trong vai Ivan Tsarevich, “gã” bí ẩn của toàn nước Nga, đang che giấu bản thân, “kẻ đẹp đẽ” và “vầng thái dương”, nhưng thông qua những thủ đoạn của Verkhovensky thì đã bị con quỷ của chủ nghĩa hư vô nô dịch).

Tuy nhiên, Stavrogin có hai con đường và hai khuynh hướng, vốn cấu thành nền tảng và trọng tâm của cuốn tiểu thuyết chừng nào nó còn tác động đến những định mệnh tôn giáo của nước Nga. Ngoài những cám dỗ của chủ nghĩa hư vô, ông, giống như Aliosha Karamazov tương lai, cũng biết con đường dẫn đến tu viện và sự phục tùng tôn giáo. Vì vậy, sau những cái ôm của con quỷ—Verkhovensky (trong Chương VIII)—là lời thú tội với Tikhon (trong Chương IX của chúng ta).

Câu hỏi đầu tiên mà người nghiên cứu mảnh bản thảo này cần trả lời là câu hỏi về mối quan hệ của nó với văn bản hoàn chỉnh của tiểu thuyết *Lũ Quỷ*. Liệu Chương IX này có phải là một phần của tổng thể nghệ thuật, vốn vì lý do nào đó đã bị bỏ sót một cách ngẫu nhiên, và do đó cần phải được khôi phục vào đúng vị trí của nó trong tổng thể đó? Hay nó là một trong vô số những mảnh vụn của Dostoevsky, vốn tương ứng với một đề cương tiểu thuyết nào đó từ thời kỳ đầu nhưng sau đó đã bị thay đổi, bị tách khỏi tiểu thuyết hoàn chỉnh, không được nghệ sĩ đưa vào văn bản cuối cùng, nhưng giờ đây chỉ được bảo tồn trong các bản thảo nháp của Dostoevsky như những ví dụ kỳ lạ về nguồn gốc phức tạp của các cuốn sách của ông? Liên quan đến giả thuyết thứ nhất, những lời của N. Strakhov, người mà chúng ta không có lý do gì để nghi ngờ, đã nói rất rõ ràng: “Cảnh từ Stavrogin (vụ cưỡng hiếp, v.v.) Katkov không muốn xuất bản.” Như vậy, việc bỏ sót chương “Tại nhà Tikhon” khỏi tiểu thuyết không xuất phát từ quyết định của nghệ sĩ, mà từ một nguyên nhân bên ngoài: yêu cầu của biên tập viên tờ *Russkìi Vèstnik*, nơi *Lũ Quỷ* đang được đăng tải.

Bằng chứng của Strakhov được xác nhận bởi mối liên hệ tồn tại giữa Chương IX bị bỏ sót và hoạt động sáng tạo của Dostoevsky nói chung, cũng như với *Lũ Quỷ* như một tổng thể nghệ thuật.

Mô-típ về một cô bé bị xúc phạm tàn nhẫn, được phát triển trong *Lời Thú Tội* của Stavrogin, rõ ràng là một trong những ý tưởng lâu đời và bền bỉ của Dostoevsky. Năm 1866, thời điểm ông còn thân thiết với gia đình Korvin-Krukovsky, Dostoevsky đã kể ý tưởng này như là “một cảnh trong cuốn tiểu thuyết mà ông đã lên kế hoạch từ thời trẻ”. Nhân vật chính của cuốn tiểu thuyết một buổi sáng nọ xem xét lại tất cả những hồi ức trong tâm trí, và “đột nhiên ngay trong lúc cao trào... của những giấc mơ dễ chịu và những trải nghiệm đã qua, bắt đầu cảm thấy một sự khó xử—giống như một nỗi đau bên trong, một sự hoảng hốt.... Có vẻ như anh ta phải nhớ lại điều gì đó, và anh ta nỗ lực, cố gắng lục lọi trí nhớ.... Và đột nhiên, anh ta thực sự nhớ lại, sống động và chân thực như thể nó mới xảy ra ngày hôm qua... trong khi suốt hai mươi năm qua nó hoàn toàn không làm anh ta bận tâm. Anh nhớ lại một lần, sau một đêm trác táng và dưới sự khích bác của bạn bè, anh đã cưỡng hiếp một cô bé mười tuổi.”

Mối liên hệ giữa ý tưởng này và *Lời Thú Tội* của Stavrogin là không thể bàn cãi. Sự hồi tưởng về một tội lỗi sau một thời gian dài lãng quên dẫn thẳng đến cảnh kết thúc trong *Lời Thú Tội* của Stavrogin và đến “tầm nhìn” cuối cùng.

Nhưng có một vài liên kết nối giữa ý tưởng đó (vốn vào năm 1866 ông coi là đã có từ lâu và xa xôi) với Chương IX của *Lũ Quỷ*. Nếu không kể đến *Tội Ác và Hình Phạt*, nơi tầm nhìn của Svidrigailov trước khi chết cũng là một tiếng vang của ý tưởng đó, thì *Cuộc Đời của một Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại*, tác phẩm được ông hình thành vào những năm 1869 và 1870, chắc chắn là đã phát triển chủ đề về cô bé bị hại.

Nhân vật chính của *Cuộc Đời* được dự định để cho thấy, thông qua toàn bộ quá trình tồn tại của mình, sự nhất quán về tôn giáo của cuộc sống nói chung, và tính tất yếu của việc chấp nhận Chúa. *Cuộc Đời* trong những phần đầu tiên kể câu chuyện về sự chìm đắm liên tục và ngày càng sâu sắc của con người vào tội lỗi. Đối với nghệ sĩ, sự hấp thụ hoàn toàn này của nhân vật vào tội lỗi là một sự cần thiết. Tại đây, thông qua thử nghiệm nghệ thuật, Dostoevsky đã kiểm chứng một trong những ý tưởng thân thiết và thầm kín nhất của mình—niềm tin rằng mỗi cá tính và cuộc sống của con người trên trái đất nói chung sẽ không từ bỏ, và không thể từ bỏ, vương quốc của Ân điển Thánh Linh chừng nào nó còn giữ được sự toàn vẹn; rằng tội lỗi tự thân nó không có bản thể luận; rằng linh hồn con người tự bản chất là một “Cơ đốc nhân”. Nếu đọc kỹ các ghi chép của *Cuộc Đời*, người ta sẽ thấy Dostoevsky cố gắng đưa tội lỗi và sự sa ngã của nhân vật đến những giới hạn tột cùng, đến ranh giới cuối cùng—và điều này là để niềm tin lạc quan của Dostoevsky vào sự soi sáng cốt yếu của cuộc sống thông qua Ân điển được biện minh một cách ấn tượng hơn, và sẽ chiếm ưu thế vào cuối tác phẩm *Cuộc Đời*, nơi “mọi thứ đang trở nên rõ ràng,” và kẻ tội lỗi (“vĩ đại”) hướng về Chúa và qua đời trong khi thú nhận tội ác của mình.

Tội lỗi, tội lỗi sâu xa nhất, không phải là bẩm sinh, mà là ngẫu nhiên đối với con người—niềm tin này của Dostoevsky đã chi phối *Cuộc Đời*, và dẫn dắt nghệ sĩ tạo ra những tình huống mà ở đó các thái cực của tội lỗi có thể được thể hiện. Đối với Dostoevsky, việc cưỡng hiếp cô bé là một thái cực của loại hình này. Chủ đề này được nhà văn cung cấp với mục đích phục vụ cho những thử thách tôn giáo của nhân vật chính trong *Cuộc Đời*, vì trong các ghi chép về đề cương có đoạn sau: “Hắn thực hiện một hành vi tấn công cô bé khập khiễng....”

Cần phải rõ ràng rằng sự quan tâm của Dostoevsky đối với khái niệm này không nảy sinh từ những hồi ức cá nhân, và cũng không được duy trì bởi chúng, mà bởi mong muốn của người nghệ sĩ trong việc tìm kiếm một cách thức thích hợp để thể hiện trong cốt truyện quan niệm tôn giáo của mình về thế giới.

Nhưng không chỉ khái niệm của Chương IX là được dự đoán trước bởi đề cương của *Cuộc Đời*. Có một mối liên hệ sâu sắc và chặt chẽ hơn giữa chúng.

Ghi chú “hắn thực hiện một hành vi tấn công cô bé khập khiễng”, xuất hiện trong đề cương, có liên quan chặt chẽ như một sự phát triển cụ thể của ý tưởng chung với ghi chú khác: “thẳng xuống vực thẳm”. Nhưng ghi chú sau cùng này lại liên quan mật thiết với một ghi chú khác hoàn toàn khác biệt, ngắn gọn nhưng mang ý nghĩa lớn trong mắt Dostoevsky: “Tu viện”. Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại, kẻ cưỡng hiếp cô bé, thực hiện việc sám hối trước Tikhon trong tu viện, được dự định để tạo thành phần thứ hai của *Cuộc Đời*, và trong đề cương đã được phác thảo bằng các ghi chú độc lập.

Đồng thời, đó cũng chính là khung xương nghệ thuật của Chương IX trong *Lũ Quỷ* của chúng ta. Mối quan hệ giữa Tikhon và Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại chỉ đơn thuần dự báo trước cuộc đối thoại giữa Stavrogin và Tikhon. “Hắn thề phục tùng cậu bé” (tức là Tikhon phục tùng Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại); “Tình bạn với cậu bé, kẻ cho phép mình hành hạ Tikhon bằng những trò đùa (Con quỷ ở trong hắn).” Những ghi chú này liên quan chặt chẽ đến các đoạn đối thoại trong Chương IX, nơi Tikhon khiêm nhường hạ mình trước Stavrogin, xin được tha thứ, thú nhận tình yêu của mình dành cho Stavrogin, trong khi Stavrogin thì kiêu ngạo và chế giễu.... “Cậu bé đôi khi có cái nhìn thấp kém về Tikhon, ông ta thật buồn cười, ông ta không biết mọi thứ, ông ta yếu đuối và bất lực, đến gặp tôi để xin lời khuyên; nhưng cuối cùng hắn nhận ra rằng Tikhon là người có tâm trí mạnh mẽ, trong sáng như một đứa trẻ, và rằng ông ta không thể có một ý nghĩ xấu xa.”

Ghi chú này đã xuất hiện như một bản phác thảo đơn giản về cuộc đối thoại giữa Stavrogin và Tikhon, trong đó mối quan hệ giữa kẻ tội lỗi và nhà khổ hạnh được mô tả theo cách kép này, bằng những dao động giữa sự chế giễu đầy nghi hoặc và sự tôn thờ.

Sự tương ứng chặt chẽ giữa *Lời Thú Tội* của Stavrogin và đề cương của *Cuộc Đời* có thể được giải thích bằng lịch sử xây dựng logic của *Lũ Quỷ*. Cuốn tiểu thuyết đó phát triển từ sự tái tạo phức tạp của ý tưởng vốn ban đầu đơn giản, khi nó lớn dần và mở rộng hơn, đã thu hút vào mình những mảnh vụn của *Cuộc Đời*, vốn đã được hình thành cùng lúc nhưng chưa được thực hiện. Sự xuất hiện của Stavrogin trong *Lũ Quỷ* với tư cách là nhân vật chính đánh dấu một giai đoạn tương đối muộn trong việc hình thành cuốn tiểu thuyết đó, trùng với quyết định không viết *Cuộc Đời* của Dostoevsky. Tính cách của Stavrogin đã đưa vào tiểu thuyết những vấn đề nghệ thuật và tôn giáo rộng lớn của *Cuộc Đời của một Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại*. Cuộc gặp gỡ của Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại với Tikhon và lời thú tội của hắn là một phần hữu cơ của *Cuộc Đời*, được Dostoevsky dự kiến ngay cả trong những khoảnh khắc truyền cảm hứng đầu tiên.

Vì Stavrogin là Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại, cuộc gặp gỡ của ông với Tikhon và lời thú tội (tức là Chương IX của chúng ta) là một phần tất yếu của *Lũ Quỷ*. Kết luận này được biện minh bởi bằng chứng trực tiếp từ Dostoevsky. Không nghi ngờ gì rằng Dostoevsky đã nghĩ đến Chương IX (Tại nhà Tikhon) khi ông nói với Katkov trong lá thư ngày 8 tháng 10 năm 1870 rằng, trong *Lũ Quỷ*, vốn vào thời điểm đó đang được đăng trên tờ *Russkìi Vèstnik*, ông “muốn lần đầu tiên... giải quyết một nhóm người nhất định mà cho đến nay vẫn ít được đề cập trong văn học. Tôi lấy Tikhon Sadonsky làm lý tưởng cho một nhân vật như vậy. Ông ta cũng là một linh mục sống ẩn dật trong tu viện. Với ông ta, tôi đối chất nhân vật chính của tiểu thuyết của mình và đưa họ lại gần nhau trong một thời gian.” Nghĩa là, cho đến khi viết xong cuốn tiểu thuyết, chính Dostoevsky đã coi Chương IX là một phần tất yếu, không thể tách rời và thiết yếu của nó. Mối quan hệ giữa *Cuộc Đời của một Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại* và *Lũ Quỷ* giải thích sự cần thiết đó.

Chuyển sang văn bản hoàn chỉnh của *Lũ Quỷ*, chúng ta tìm thấy những dấu hiệu về sự biến mất dường như ngẫu nhiên của Chương IX. Nếu không có chương đó, một số chi tiết của tiểu thuyết dường như không đầy đủ. Stavrogin, khi tỉnh dậy “nhìn một cách ngoan cố và tò mò vào một vật ở góc phòng đã đập vào mắt ông, mặc dù chẳng có gì mới hay đặc biệt ở đó....” Shatov, khi tiễn Stavrogin, nói với ông: “Nghe này, hãy đi gặp Tikhon... Tikhon, vị Giám mục quá cố, vì sức khỏe yếu nên sống ẩn dật trong thành phố này, tại Tu viện Yefimev-Bogorodskii của chúng tôi.” Hai chi tiết đầu tiên (chúng ta có thể chỉ ra những chi tiết khác) là thừa thãi và không có nền tảng nghệ thuật nếu thiếu Chương IX. Và chỉ có lời thú tội của Stavrogin về con quỷ đang ám ảnh ông, chỉ có cuộc gặp gỡ và trò chuyện với Tikhon, chỉ có Chương IX, mới mang lại cho những chi tiết này ý nghĩa về sự dự báo mô-típ mà Dostoevsky rất thích sử dụng.

Cuối cùng, bằng cách loại bỏ Chương IX khỏi tiểu thuyết, chúng ta vi phạm vẻ duyên dáng đặc trưng trong cấu trúc của Dostoevsky. Chúng ta vi phạm nguyên tắc thẩm mỹ của Dostoevsky, theo đó hành động trong các giai đoạn đầu phát triển bằng những động cơ được giấu kín khỏi độc giả, và chỉ khi tiếp cận thảm kịch, nguyên nhân ẩn giấu mới được làm sáng tỏ ngay lập tức bằng lời thú tội dài dòng của nhân vật chính. Một kiểu “trần thuật muộn” như vậy chính là lý thuyết của Raskolnikov, chỉ được tiết lộ sau vụ giết người. “Cuộc Nổi Loạn” và “Truyền Thuyết về Đại Pháp Quan”—*Lời Thú Tội* của Ivan Karamazov—chỉ được truyền đạt tới độc giả sau khi độc giả đã biết rằng Ivan đã đồng ý trong tâm trí mình về việc giết cha (“Những Kẻ Đam Mê”). Cũng có trường hợp Versilov thú tội với con trai mình—sau lá thư vô lý gửi cho bà Ahmakov và ngay trước thảm kịch. Lời thú tội của Stavrogin trước thảm kịch, cùng với các sự kiện trong chương cuối của phần hai và các chương của phần ba, hoàn toàn tương ứng với nguyên tắc đặc trưng rõ ràng này trong cấu trúc các tiểu thuyết của Dostoevsky.

Đó là những lý do để nghĩ rằng Chương IX đã bị loại bỏ một cách ngẫu nhiên và cần phải khôi phục nó vào đúng vị trí của nó trong tiểu thuyết.

Tuy nhiên, cũng có những lý do dẫn đến một giải pháp trái ngược cho vấn đề này, và chúng lại càng thuyết phục hơn.

Nếu chúng ta so sánh tính cách của Stavrogin, như ông xuất hiện trong tiểu thuyết, với tài liệu mới mà mảnh bản thảo của chúng ta (Chương IX) bổ sung vào tính cách đó, những mâu thuẫn quan trọng và sâu sắc sẽ xuất hiện ngay lập tức. Một chiếc mặt nạ nhợt nhạt che giấu đằng sau sự thờ ơ với thiện và ác—đó là Stavrogin mà chúng ta biết trong tiểu thuyết. Chương IX dường như làm sống lại lực trơ chết chóc đó thông qua những trải nghiệm tôn giáo của ông. Ở đây, *Lời Thú Tội* của Stavrogin, dù được diễn đạt một cách ngớ ngẩn đến đâu, cũng là một sự sám hối, tức là hành động của một ý chí tôn giáo sống động. “Anh đã khám phá ra một con đường tuyệt vời, một con đường chưa từng nghe thấy,” Tikhon nói với Stavrogin, “để trừng phạt chính mình trước mắt cả thế giới bằng sự ô nhục mà anh đáng phải nhận; anh phục tùng sự phán xét của cả giáo hội, mà không tin vào giáo hội.” Cũng có một sự khiêm nhường thực sự ở Stavrogin: “Ông... nói với tôi chính xác như với một người ngang hàng,” ông nói với Tikhon; và Tikhon trả lời: “Việc anh nói rằng tôi nói với anh như với một người ngang hàng, dù là vô tình, cũng là một câu nói tuyệt vời.” Và cuối cùng, phán quyết cuối cùng của người cha giải tội: “Vì sự thiếu tin tưởng của anh, Chúa sẽ tha thứ cho anh, vì anh thực sự tôn trọng Thánh Linh mà không biết ngài.” Nếu *Lời Thú Tội* này được đưa vào tiểu thuyết, thì cái kết của Stavrogin, vụ tự tử tàn nhẫn—theo nghĩa tôn giáo—của ông, sẽ hoàn toàn không thể xảy ra và không được chuẩn bị về mặt nghệ thuật. Một người “thực sự tôn trọng Thánh Linh” đã không thể viết những lá thư trước khi chết gửi cho Darya Pavlovna; Dostoevsky đã chuẩn bị một cái kết hoàn toàn khác so với cái kết của Stavrogin dành cho người được Thánh Linh lựa chọn: “công dân bang Uri treo cổ ở đây sau cánh cửa, v.v.”

Sự không nhất quán này trong nhân vật chính của tiểu thuyết, nảy sinh nếu Chương IX được đưa vào, rõ ràng ngăn cản bất kỳ sự bao gồm nào như vậy. Ngoài ra, có những bằng chứng trực tiếp cho thấy vào thời điểm hoàn thành công việc với *Lũ Quỷ*, và cả sau đó, Dostoevsky coi rằng Chương IX đã bị loại khỏi tiểu thuyết. Những lời trong sách Khải Huyền, “Và gửi Thiên thần của Hội thánh Lao-đi-xê,” khó có thể được Dostoevsky lặp lại ở cuối tiểu thuyết trong cuộc trò chuyện cuối cùng của Stepan Trofimovich với “người bán sách rong”, nếu ông không coi rằng Chương IX đã bị loại bỏ vĩnh viễn khỏi văn bản.

Mặc dù *Lũ Quỷ* đã được xuất bản nhiều lần sau năm 1871, Dostoevsky, mặc dù không còn bị ràng buộc bởi sự kiểm duyệt của Katkov, đã không đưa Chương IX vào. Và cuối cùng, thực tế sau đây cung cấp cho chúng ta bằng chứng rõ ràng nhất về cách Dostoevsky xem xét mảnh bản thảo đó liên quan đến văn bản của *Lũ Quỷ*: một phần đáng kể trong *Lời Thú Tội* của Stavrogin đã được Dostoevsky chèn vào gần như không thay đổi trong lời thú tội của Versilov (*Thiếu Niên*), vào năm 1874. Người nghệ sĩ có thể đã sử dụng cho cuốn tiểu thuyết mới tài liệu từ bản nháp của cuốn tiểu thuyết trước, nhưng hoàn toàn không thể sử dụng một mảnh văn bản đích thực.

Như vậy, cả sự hoàn chỉnh trong tính cách của Stavrogin và mong muốn được bày tỏ một cách dứt khoát của tác giả đều buộc chúng ta phải kết luận rằng Chương IX không phải bị bỏ sót một cách ngẫu nhiên, mà nó không thuộc về tiểu thuyết. Nó là một biến thể của bản thảo, nhưng không hơn thế nữa. Vậy làm thế nào để chúng ta hòa giải kết luận này với kết luận ủng hộ giải pháp trái ngược? Chắc chắn bức thư ngày 8 tháng 10 năm 1870 của Dostoevsky gửi Katkov rõ ràng đề cập đến mảnh bản thảo của chúng ta như một phần tất yếu của tiểu thuyết.

Ngày tháng, mặc dù trùng với thời điểm bắt đầu xuất bản tiểu thuyết, nhưng không ấn định thời điểm cuối cùng của việc hình thành *Lũ Quỷ*. Mùa thu năm 1870 là thời điểm mà ý tưởng về *Lũ Quỷ* đã trở nên gắn bó chặt chẽ trong tâm trí Dostoevsky với ý tưởng về *Cuộc Đời của một Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại*. Stavrogin gần như được đồng nhất với nhân vật chính của *Cuộc Đời*. Và vì cuộc khủng hoảng của *Cuộc Đời* đó, theo như kế hoạch, là sự ăn năn của kẻ tội lỗi và sự cải đạo của hắn về với Chúa với sự giúp đỡ của Tikhon, nên Dostoevsky khi đó đã lên kế hoạch cho sự cải đạo tương tự đối với Stavrogin. Vào thời điểm đó (thời điểm cuối cùng trong quá trình sáng tạo tiểu thuyết, vì phần đầu đã được xuất bản), Dostoevsky quả thực có thể đã nghĩ rằng Chương IX—câu chuyện về cuộc gặp gỡ của kẻ tội lỗi với Tikhon và sự khởi đầu của việc sám hối của hắn—là cần thiết.

Phần thứ hai của tiểu thuyết rõ ràng được Dostoevsky viết với quyết tâm cho thấy “kẻ tội lỗi vĩ đại” (Stavrogin) đã cải đạo. Chương IX của chúng ta tương ứng với Stavrogin “thanh thản”, người không xuất hiện trong tiểu thuyết, và một vài gợi ý về ông được lưu giữ trong bản nháp mà không nghi ngờ gì xuất phát từ ý tưởng của *Cuộc Đời*.

Sự do dự và dao động về kế hoạch của tiểu thuyết lan rộng trong một thời gian dài đến mức, khi ông đang hoàn thành phần thứ hai của tiểu thuyết (Chương IX), Dostoevsky thậm chí còn tiến gần hơn đến kế hoạch của *Cuộc Đời của một Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại* so với hình thức mà *Lũ Quỷ* cuối cùng đã hình thành. Ông vẫn dự định khắc họa kẻ tội lỗi vĩ đại của mình, Stavrogin, dưới ánh sáng của Ân điển. Nhưng, khi ông làm việc trên chương cuối của tiểu thuyết và tiếp cận thảm kịch trong phần thứ ba, Dostoevsky rõ ràng nhận ra rằng không thể thực hiện được những mục tiêu tôn giáo và nghệ thuật mà ông đã đề ra. Dostoevsky thấy mình không có đủ khả năng nghệ thuật cần thiết để cải đạo Kẻ Tội Lỗi Vĩ Đại, và tất cả những gì dẫn đến sự cải đạo được mong đợi (Chương IX) đã bị từ bỏ. Chỉ còn sót lại một tiếng vang của ý định ban đầu của ông—thậm chí không nằm trong tiểu thuyết, mà ở trang đầu tiên, trong trích dẫn từ Phúc Âm về lời hứa đối với kẻ tội lỗi rằng hắn sẽ tìm thấy sự cứu rỗi dưới chân Chúa Kitô. Những tội ác của nhân vật đã hiện ra trước nhà văn vào cuối công việc của ông một cách đột ngột, và trái với kỳ vọng của ông, như một thành trì, bền vững và tự tại.

Và trong bản phác thảo về sự tiến hóa của ý tưởng quan trọng của *Lũ Quỷ* này, tôi nghĩ, đã cho thấy quá trình thông thường trong các vấn đề nghệ thuật của Dostoevsky và giải pháp của chúng. *Gã Khờ*, *Thiếu Niên*, và *Anh Em Nhà Karamazov* đều đã, giống như *Lũ Quỷ*, ban đầu được dự định để bộc lộ khao khát về “sự hòa hợp toàn cầu” mà Dostoevsky trân trọng, bản thánh ca Hosannah toàn cầu mà Dostoevsky, nhà tư tưởng, đã hình dung như bản chất ẩn giấu của vũ trụ, bị che mờ, nhưng chỉ một cách ngẫu nhiên, bởi ảo ảnh của tội lỗi. Nhưng mỗi lần, trong tác phẩm hoàn chỉnh của Dostoevsky, người nghệ sĩ, đã chiến thắng một quan niệm khắc nghiệt hơn, nhưng dù sao cũng là một quan niệm tôn giáo hơn về thế giới như một thế giới chịu sự chi phối của tội lỗi, nằm ngoài Ân điển của Thánh Linh, vốn được ban tặng cho nó như một món quà, chứ không phải được giấu kín trong bản thể của tự nhiên.

*Lời Thú Tội* của Stavrogin, khi nó vang vọng cái nhìn lạc quan của Dostoevsky, tất yếu phải biến mất trong kiệt tác của ông.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.