Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tàng · Gia Cù Phấn

Lượt đọc: 162 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài Giảng Thứ Hai: Trăng Sáng Trước Giường — Ghế Xếp

❊ ❊ ❊

Bất kỳ ai biết một bài thơ Đường thì đều biết bài "Tĩnh dạ tư" của Lý Bạch:

Sàng tiền minh nguyệt quang,

Nghi thị địa thượng sương.

Cử đầu vọng minh nguyệt,

Đê đầu tư cố hương.

Tất cả những lời giải thích mà tôi từng thấy đại khái đều thế này: Vào một đêm cuối thu, Lý Bạch ngủ không được, nằm trên giường, nhìn ánh trăng như sương trên mặt đất, không kìm được dâng trào nỗi nhớ quê hương. Bài thơ được đưa vào sách giáo khoa tiểu học này có sức ảnh hưởng vô cùng rộng rãi. Nhưng trong lời giải thích này có một điểm sai lầm lớn: chữ "sàng" trong thơ Lý Bạch không phải là chiếc giường ngủ của chúng ta ngày nay, mà là một chiếc ghế đẩu gập, cổ gọi là "hồ sàng".

Phương thức sinh hoạt

Chúng ta muốn hiểu rõ đoạn lịch sử này, trước tiên phải hiểu về phương thức sinh hoạt của người Trung Quốc. Chúng ta là dân tộc duy nhất từng thay đổi thói quen sinh hoạt, các dân tộc khác trên thế giới đều chưa từng thay đổi. Nói theo chuyên môn, phương thức sinh hoạt của loài người có hai loại, một loại gọi là ngồi trên chiếu (tịch địa tọa), một loại gọi là thõng chân ngồi (thùy túc tọa). Cái gọi là thõng chân ngồi, chính là ngồi trên ghế, hai chân ở trạng thái thõng xuống. Chúng ta vốn là dân tộc ngồi trên chiếu.

Hai nghìn năm trước, khu vực châu Á cơ bản đều ngồi trên chiếu, ví dụ như Nhật Bản, Ấn Độ, Nepal, Thái Lan, Hàn Quốc, Triều Tiên, đều ngồi trên mặt đất. Chúng ta xem phim truyền hình Hàn Quốc, Nhật Bản, chủ nhà cứ về đến nhà là ngồi bệt xuống đất. Làm việc trong văn phòng thì không tính, đó là một việc rất mang tính phương Tây. Còn châu Âu thì thõng chân ngồi. Người châu Âu từ hai nghìn năm trước đã ngồi trên ghế rồi, tại sao vậy? Bởi vì khí hậu khu vực châu Âu tương đối ẩm lạnh, ép họ phải ngồi cao lên. Mà khu vực châu Á của chúng ta, đặc biệt là Trung Quốc chúng ta, phần lớn nền văn minh nhân loại thời kỳ đầu đều diễn ra ở lưu vực Hoàng Hà, môi trường tương đối khô ráo, con người ngồi trên mặt đất có thể chịu đựng được.

Hai nghìn năm qua, dân tộc chúng ta dần dần từ ngồi trên chiếu chuyển thành thõng chân ngồi. Dân tộc Trung Hoa rất sẵn lòng tiếp thu văn hóa ngoại lai, đôi khi chúng ta không nhận ra, nhưng thực ra rất nhiều thói quen đều đã thay đổi. Ví dụ như người Trung Quốc ăn uống, ngày nay đều là chế độ ăn chung, nhưng trong lịch sử lại là chế độ ăn phần riêng, mỗi người một phần.

Rất nhiều sự thay đổi trong thói quen của chúng ta, phần lớn đều bắt đầu từ sự thay đổi thói quen sinh hoạt. Vậy, thói quen sinh hoạt ngồi trên chiếu rốt cuộc đã mang lại điều gì cho cuộc sống sau này của chúng ta? Ngôn ngữ của chúng ta ngày nay vẫn còn lưu giữ rất nhiều dấu vết của việc ngồi trên chiếu. Ví dụ như, chúng ta nói tích vị (chỗ ngồi), xuất tịch (tham dự), diên tịch (tiệc tùng). Diên tịch, từ này rất hay. Diên là chiếc chiếu lớn trải trên mặt đất; tịch là chiếc chiếu nhỏ trải trước mặt bạn, địa vị của chiếc chiếu nhỏ cao hơn chiếu lớn.

Thuở trẻ tôi từng đến Tân Cương, từng bước vào lều nỉ của người Kazakh. Thói quen mà người Kazakh lưu giữ có chút mang phong cách cổ xưa, trong nhà toàn là thảm, người ta tiếp đãi chúng tôi ăn cơm, phía trước mỗi người đều trải một tấm thảm nhỏ. Lúc đó tôi còn trẻ, mới bước vào vẫn chưa hiểu rõ quy củ, một cước dẫm lên tấm thảm nhỏ nhà người ta, đối phương liền lập tức tới ngăn lại. Tấm thảm nhỏ này của người Kazakh, tương đương với chiếc chiếu nhỏ trước kia của chúng ta, công năng tương đương với cái bàn, bạn dẫm một cước lên chẳng khác nào dẫm lên bàn nhà người ta. Trên thảm bày đồ ăn thức uống, mỗi người một cái bát, một cái bánh naan, còn có váng sữa, sau đó rót rượu mã nãi tử cho bạn. Tôi không hiểu quy củ của người Kazakh, không hiểu quy củ uống rượu. Rượu mã nãi tử dễ uống, uống nhiều cũng say. Tôi rất hào sảng uống cạn một bát, bát vừa đặt bịch xuống đất, người ta lập tức lại rót đầy một bát nữa, tôi cầm lên lại uống, uống xong lại bị rót đầy. Tôi bắt đầu ngẩn người ra, trong lòng thầm thì: Đây là thế nào nhỉ? Bạn nếu không uống, còn có người ở bên cạnh khuyên bạn, ca hát, nhất định phải bắt bạn uống cạn. Lúc này tôi hoảng rồi, vội vàng nhìn xem người ta làm thế nào. Hóa ra khi bạn biểu thị không uống nữa, phải úp ngược cái bát lại, biểu thị tôi đã uống đủ rồi. Nếu cái bát không của bạn ngửa lên trời, họ sẽ mãi mãi rót rượu cho bạn.

Trong "Luận ngữ" có một câu: Tịch bất chính, bất tọa. Nói về quy củ, chiếu nhất định phải bày cho ngay ngắn. "Lễ ký" cũng có quy định như thế này: Cư trú tập thể từ năm người trở lên, thì người lớn tuổi bắt buộc phải dùng chiếu riêng. Từ năm người trở lên, người đức cao vọng trọng bắt buộc phải ngồi một chiếc chiếu khác. Điều này đã sinh ra một từ vựng vĩ đại của chúng ta: Chủ tịch.

Ý nghĩa ban đầu của chủ tịch chỉ là: Người đàn ông trên chiếc chiếu chính, hoặc là người đàn ông chính trên chiếc chiếu. Nó hoàn toàn không giống với chữ chairman trong tiếng Anh, chairman chỉ người đàn ông trên chiếc ghế.

Chúng ta ngồi trên mặt đất, không có ghế để ngồi, cho nên từ vựng của chúng ta cũng liên quan đến điều này. Ví dụ như: Chúng ta có một chiếc ghế (tích vị) quan trọng tại Liên Hợp Quốc, các nhà lãnh đạo đất nước đã tham dự (xuất tịch) lễ khai mạc Thế vận hội, nói đều rất rõ ràng.

Từ vựng có liên quan đến thói quen sinh hoạt của chúng ta, nếu lúc đó chúng ta là dân tộc ngồi ghế, từ vựng ngày nay nhất định đã thay đổi, chủ tịch nhất định sẽ gọi là "chủ ỷ", xuất tịch nhất định gọi là "xuất ỷ", tích vị nhất định gọi là "ỷ vị". Bởi vì chúng ta là một dân tộc ngồi trên chiếu, ngày nay mới có những từ vựng liên quan như vậy.

Vậy, đã thế tổ tiên chúng ta ngồi trên chiếu, thì có hai vấn đề xuất hiện: Chúng ta đã đổi lại bằng cách nào? Chúng ta lại đổi vào lúc nào? Có lẽ chính là sửa đổi từ chiếc giường mà Lý Bạch vừa nhắc tới — hồ sàng.

Chúng ta là dân tộc ngồi trên chiếu, các dân tộc du mục đã mang lại cho chúng ta rất nhiều thứ mới mẻ. Lúc đó chúng ta ngồi trên mặt đất, các anh em du mục lật người xuống ngựa, từ trên lưng ngựa mở một thứ được cột bó lại, ngồi lên mông, thứ này gọi là mã tạc (ghế đẩu gập), ý là đồ vật buộc trên lưng ngựa. Cho đến nay loại đồ nội thất này chúng ta vẫn đang ứng dụng, đi ra ngoài hóng mát, trò chuyện, cầm theo một chiếc mã tạc là tiện nhất. Một món đồ nội thất có lịch sử lâu đời như vậy, đã ảnh hưởng đến trạng thái sinh tồn của chúng ta, thay đổi phương thức sinh hoạt của chúng ta.

Mã tạc, nó có một cái tên khoa học gọi là hồ sàng. Từ bắt đầu bằng chữ "hồ", chắc chắn là đồ ngoại lai, ví dụ như hồ tiêu, hồ cầm, hồ củ cải (cà rốt). Cà rốt là đồ ngoại lai, không giống với củ cải đỏ, củ cải trắng, củ cải xanh mà chúng ta ăn. Nó ăn vào có mùi vị lạ, người mới bắt đầu ăn cà rốt đôi khi còn chưa quen. "Hậu Hán thư" ghi chép rằng: "Linh đế hiếu hồ phục, hồ trướng, hồ sàng, hồ tọa, hồ phạn, hồ không hầu, hồ địch, hồ vũ, kinh đô quý thích giai cạnh vi chi." Linh đế là người thời Đông Hán, đây là ghi chép sớm nhất của chúng ta về hồ sàng. Xin hãy chú ý, ở đây có tám từ vựng, chỉ có "hồ tọa" là động từ, còn lại toàn bộ là danh tợ. Có thể thấy lúc bấy giờ việc ngồi cao là sự thay đổi vô cùng quan trọng, việc ngồi cao quyết định sự thay đổi về tầm nhìn. Trong phim truyền hình Hàn Quốc và Nhật Bản, trong phòng thường toàn là tủ thấp, nguyên nhân là vì họ ngồi dưới đất, dùng tủ cao sẽ cảm thấy vô cùng bức bối. Ngồi cao quyết định mọi sự thay đổi của đồ nội thất, đây chính là lý do vì sao phương thức sinh hoạt lấy tư thế ngồi làm chuẩn.

Giải thích mới về "Tĩnh dạ tư"

Chúng ta đã biết điểm này, thì có thể giải thích lại lịch sử vốn đã có kết luận định sẵn. Ví dụ như bài "Tĩnh dạ tư" của Lý Bạch, chữ "sàng" mà ông nói, chính là mã tạc. Ngữ cảnh của ông vô cùng rõ ràng, hành động rành mạch rõ ràng, Lý Bạch xách theo một chiếc mã tạc, ngồi trong sân, ngắm trăng sáng mà nhớ quê hương.

Chúng ta nằm trên giường thì không có cách nào ngẩng đầu và cúi đầu được, căng lắm chỉ thò đầu ra, nhìn xuống gầm giường. Nếu bạn có hiểu biết về lịch sử kiến trúc Trung Quốc, thì sẽ biết cửa ra vào và cửa sổ của kiến trúc thời Đường vô cùng nhỏ, cửa là cửa ván, không lọt sáng. Phải từ thời Tống trở đi mới xuất hiện cửa cách phiến (cửa lá sách). Kiến trúc thời Đường còn sót lại của Trung Quốc, toàn quốc có bốn tòa, ví dụ như Phật Quang Tự, Nam Thiền Tự ở Sơn Tây, đều là kiến trúc thời Đường còn tồn tại trên đời này, mọi người có cơ hội có thể đến xem. Hơn nữa, cửa sổ thời Đường vô cùng nhỏ, ánh trăng hầu như không thể lọt vào trong nhà. Đặc biệt là khi cửa sổ của bạn dán giấy, dán lụa mỏng lên, ánh sáng hoàn toàn không thể lọt vào. Cho nên Lý Bạch nói rất rõ ràng: Tôi đang ngồi trong sân.

Đỗ Phủ có một bài thơ vịnh cảnh, đã chú giải cho bài thơ này của Lý Bạch. Bài "Thụ gian" của Đỗ Phủ:

Sâm tịch song cam thụ,

Bà sa nhất viện hương.

Giao kia đê kỷ trượng,

Thùy thực ngại y thường.

Mãn tuế như tùng bích,

Đồng thời đãi cúc hoàng.

Kỷ hồi triêm diệp lộ,

Thừa nguyệt tọa hồ sàng.

Đỗ Phủ nói rất rõ ràng: Áo của tôi đều thấm đẫm sương trên lá cây, không nhớ rõ đã ngồi dưới cây bao nhiêu lần rồi, đang nói về không gian ngoài trời.

Thực ra Lý Bạch còn có một bài thơ được lưu truyền vô cùng rộng rãi là "Trường can hành", phần mở đầu viết thế này:

Thiếp phát sơ phúc ngột,

Chiết hoa môn tiền kịch.

Lang kỵ trúc mã lai,

Nạo sàng lộng thanh mai.

Trong thơ dùng giọng điệu của một cô bé mà nói: Lúc tôi còn nhỏ, cầm một chiếc mã tạc ngồi trước cửa, bẻ một nhành hoa, đùa nghịch trước cửa. Cậu bé cưỡi ngựa tre, vây quanh tôi đùa giỡn ve vả. Nói mới rõ ràng làm sao! Sách thông thường thường khi giải thích đến điểm này, liền giảng không thông. Cô bé ngồi trước cửa chơi, "chiết hoa môn tiền kịch", kịch là trò kịch, coi như chơi đùa. "Lang kỵ trúc mã lai, nạo sàng lộng thanh mai" — cảnh quay tiếp theo bước vào trong nhà, cậu bé vây quanh một chiếc giường lớn mà quay vòng vòng. Nghe có vẻ rất dựng phim (montage), rất mang tính điện ảnh. Kiểu giải thích này hoàn toàn không thông. Chưa cần nói đến việc chiếc giường lúc đó kê áp sát tường, căn bản không thể quay vòng tròn, cho dù có thể quay đi nữa, cậu bé vây quanh cô bé quay qua quay lại đầy mập mờ, cũng không phải ý nguyên thủy của Lý Bạch. Câu thơ này chính là nguồn gốc của thành ngữ "thanh mai trúc mã", biểu thị hai người thanh méo trúc mai, từ nhỏ đã quen biết nhau.

Chúng ta hễ nhắc đến thơ Đường, liền nói đến Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị. Bạch Cư Dị cũng có một bài "Vịnh hưng", cũng giải thích về chữ "sàng" mà Lý Bạch nhắc tới. Bài thơ này là thơ dài, có chút giống thơ vè (thơ đả du). Mấy câu mở đầu:

Trì thượng hữu tiểu châu,

Chu trung hữu hồ sàng.

Sàng tiền hữu tân tửu,

Độc chước hoàn độc thường.

Bạch Cư Dị nói rất rõ ràng: Trên mặt nước có một chiếc thuyền nhỏ, trên thuyền nhỏ có một chiếc hồ sàng. Phía trước hồ sàng có rượu mới, tôi tự mình vừa rót vừa uống. Chữ "hồ sàng" và chữ "sàng" trong thơ rõ ràng chỉ cùng một vật.

Sự hiểu lầm của chúng ta đối với "Tĩnh dạ tư", xuất phát từ sự thay đổi triệt để trong phương thức sinh hoạt của chúng ta. Nghìn năm sau, chúng ta không biết rằng dân tộc mình đã triệt để từ biệt lối ngồi trên chiếu. Rất nhiều danh từ thời cổ đại là một từ dùng cho nhiều nghĩa, ngày nay rất ít có hiện tượng này. Ngày nay, do sự tiến bộ của văn hóa, các danh từ đều cố gắng được phân loại. Một sự vật là một danh từ, nói rất rõ ràng, không rõ ràng thì phải dùng từ bổ nghĩa. Thời cổ đại không phải vậy, một danh từ thời cổ đại có thể đại diện cho nhiều loại sự vật, ví dụ như chữ "sàng".

Lý Bạch còn có một bài thơ nhỏ, rất thú vị. Trong đó có một câu nói rằng: "Khứ thời vô nhất vật, đông bích quái hồ sàng." ("Ký thượng Ngô vương tam thủ"). Ở đây có một động tác: Treo. Ý nghĩa chính là mã tạc có thể gấp lại, treo lên tường. Từ điểm này mà nói, chúng ta muốn hiểu xã hội thời xưa, thì nhất định phải hiểu rõ bối cảnh văn hóa vô cùng mạnh mẽ của nó.

Thực ra, từ thời nhà Tùy, tên gọi của hồ sàng đã xảy ra thay đổi. "Trinh quan chính yếu" có đoạn ghi chép thế này, Đường Thái Tông nói: "Tùy Dạng Đế tính hiếu đa nghi đề phòng [thích đa nghi đề phòng], chuyên tín tà đạo, đại kỵ hồ nhân, nãi chí vị hồ sàng vi giao sàng, hồ qua vi hoàng qua, trúc trường thành dĩ tị hồ." Tùy Dạng Đế có dòng máu Tiên Ti, ngược lại lại vô cùng kiêng kỵ người Hồ. Ông ra lệnh đổi tên hồ sàng. Bởi vì phần chân của hồ sàng giao chéo nhau, cho nên đổi thành "giao sàng". Đồng thời, Tùy Dạng Đế lại đổi tên rất nhiều đồ vật khác. Ví dụ như món dưa chúng ta ăn ban đầu gọi là hồ qua, đậu tằm ban đầu gọi là hồ đậu, cừu (dê) lông cừu ban đầu gọi là hồ dương, quả óc chó ban đầu gọi là hồ đào, v.v.

Thế nhưng, khi chính quyền ban hành mệnh lệnh rồi, người dân thích ứng cần phải có một quá trình lâu dài, mới có thể triệt để thi hành. Ví dụ như sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thành lập, nhà nước công bố thực hiện chế độ kilôgam, nhưng ngày nay chúng ta vẫn quen với chế độ thị cân, chính là cái mà người dân hay gọi là "cân". Bây giờ nước nhà thành lập hơn năm mươi năm, chính phủ nhiều lần hạ quyết tâm muốn sửa đổi, đều không thể sửa đổi triệt để. Ngoại trừ các khu vực vùng sâu vùng xa như Tân Cương và Vân Nam hiện đang thực hiện chế độ kilôgam, các khu vực nội địa phần lớn vẫn quen dùng thị cân. Nếu bạn đi mua trứng gà, nhất định sẽ nói "tôi mua hai cân trứng gà", tuyệt đối không nói "tôi mua một kilôgam trứng gà". Mấy năm gần đây, chính phủ lại nói phải dùng từ chính xác hơn, gọi là "ki-lô-gram". Bạn nói với người bán hàng "lấy hai ki-lô-gram trứng gà đi", người bán hàng đó chắc chắn sẽ nhìn bạn, không biết bạn muốn làm gì. Thực ra bạn chỉ muốn mua bốn cân trứng gà, nhưng bạn không nói cho đàng hoàng, cứ khăng khăng nói "lấy hai ki-lô-gram đi, là nhà nước bảo tôi nói thế đấy". Câu nói này nghe thế nào cũng thấy rất gượng gạo.

Từ đó có thể thấy, người dân muốn sửa đổi một từ vựng theo thói quen cần phải trải qua một khoảng thời gian dài đằng đẵng. Cho nên đến thời nhà Đường, thậm chí là muộn hơn nữa, mặc dù chính phủ đã đổi tên khoa học của mã tạc thành "giao sàng", nhưng bách tính vẫn cứ gọi là "hồ sàng" như cũ. Ví dụ như, hiện nay ở Sơn Tây, Hà Bắc và những nơi khác, đối với chiếc ghế đẩu nhỏ, mã tạc nhỏ vẫn lưu giữ cách gọi cổ xưa này, gọi là "tiểu sàng".

Quá trình diễn biến từ hồ sàng đến giao ỷ (ghế xếp)

Chúng ta nhất định phải ghi nhớ khái niệm này: Chữ "sàng", thời kỳ đầu là dụng cụ để ngồi, không phải dụng cụ để nằm. Trong "Thuyết văn" giải thích rằng: "Sàng, an thân chi tọa giả." Nói vô cùng rõ ràng, giường lấy việc ngồi làm chức năng chính của nó.

Người đời Minh là Trình Đại Xương trong "Diễn phồn lộ" nói rằng: "Giao sàng dĩ mộc giao ngọ vi túc... túc giao ngọ xứ phục vi viên xuyên, quán chi vi thiết, liễm chi khả hiệp, phóng chi khả tọa; dĩ kỳ túc giao, cố viết giao sàng." "Giao ngọ", ngọ là chính giữa, "giao ngọ" chỉ sự giao nhau ở giữa, "giao ngọ xứ" ý chỉ vị trí giao nhau ở giữa phần chân của hồ sàng.

Thời Đường là một thời kỳ mà thói quen sinh hoạt của người Trung Quốc xảy ra sự biến đổi to lớn. Từ thời Đông Hán đã có ghi chép về "hồ tọa", từ Đông Hán cho đến đời Đường, là một quá trình kéo dài để hoàn thiện sự biến đổi trong sinh hoạt của người Trung Quốc. Thời Đường đã đẩy nhanh tốc độ biến đổi, tại sao vậy? Bởi vì kinh tế thời Đường phát triển, văn hóa ngoại lai nhanh chóng gia tăng, nhịp sống của con người trở nên nhanh hơn. Ví dụ như cuộc sống của chúng ta ngày nay so sánh với trước kia, nhịp sống ngày nay rất nhanh. Những việc chúng ta tiếp xúc trong một năm ngày nay, có lẽ mười năm trước mới tiếp xúc được.

Bức tranh nổi tiếng "Hàn Hi Tải dạ yến đồ", những ai hiểu biết về lịch sử hội họa Trung Quốc đều biết bảo vật quốc gia này. Trong bức tranh này, Hàn Hi Tải xuất hiện năm lần, ba lần ngồi hai lần đứng. Trong đó có một lần là ngồi khoanh chân trên ghế, ngồi khoanh chân là một tập tục. Ví dụ như người ở vùng quê phía Bắc Thiểm Tây quen sống ở nông thôn khi vào thành phố, anh ta luôn thích ngồi xổm, bởi vì từ nhỏ anh ta đã quen rồi, anh ta cảm thấy ngồi trên ghế sô-pha không thoải mái. Hàn Hi Tải cũng là tình huống này, cho dù địa vị rất cao, bảo anh ta thõng chân ngồi, anh ta cũng không thấy thoải mái lắm, cho nên phải ngồi khoanh chân trên ghế. Bức tranh này đã chứng minh đầy đủ quá trình trung gian trong việc thay đổi thói quen sinh hoạt của chúng ta.

Thời Tống là thời kỳ cuối cùng định hình tất cả đồ nội thất của Trung Quốc. Hồ sàng, đến thời Tống cũng xảy ra sự biến đổi trọng đại. Mã tạc mà chúng ta ngồi là dụng cụ ngồi tạm thời, nó có một nhược điểm, chính là không thể dựa, không thể tựa. Thế nhưng đến sau thời Tống, người thời Tống đã cải tiến nó. Chúng ta đã nói rồi, người thời Tống vô cùng ham mê sự nhàn hạ thoải mái, họ hy vọng hồ sàng có thể thoải mái hơn một chút. Hồ sàng lúc này đã hấp thụ đặc trưng nửa trên của ghế vành khăn (quyền ỷ), gia thêm tựa lưng và tay vịn, như vậy là có thể tựa vào được rồi. Cho nên lúc này tên gọi của nó lại đổi, gọi là "giao y" (ghế xếp). Đã gọi là ghế (ỷ), thì bắt buộc phải có thể tựa vào được.

Chúng ta có thể so sánh các tác phẩm thơ ca thời Đường và thời Tống, thì có thể nhìn ra sự biến đổi về mặt công năng của hồ sàng. Ví dụ như bài "Lạc trung phùng Bạch giám đồng thoại du lương từ lạc nhân ký Tuyên Vũ Lệnh Hồ tướng công" của Lưu Vũ Tích:

Tá vấn phong tiền kiêm nguyệt hạ,

Bất tri hà khách đối hồ sàng.

Lý Kỳ trong bài "Tặng Trương Húc":

Lộ đỉnh cứ hồ sàng,

Trường khiếu tam ngũ thanh.

Chữ "đối" (đối diện) và chữ "cứ" (ngồi dạng chân) là hai động tác của nhà thơ đối với hồ sàng, cứ, chính là ngồi dạng chân.

Người đời Tống là Tần Quan lại nói trong bài "Nạp lương":

Huề trượng lai truy liễu ngoại lương,

Họa kiều nam phán ỷ hồ sàng.

Hãy chú ý, lúc này bắt đầu xuất hiện động tác "dựa" (ỷ). Lại có nhà thơ vô cùng nổi tiếng cùng thời với Dương Vạn Lý là Phạm Thành Đại, bài "Bắc song ngẫu thư":

Hồ sàng hưu ngọ thử,

Liêm ảnh cửu bồi hồi.

Hưu, là nghỉ ngơi; hưu ngọ thử, chính là ngủ trưa. Đã có thể ngủ trưa, thì chắc chắn là có thể dựa vào được. Biểu hiện tinh tế như vậy trong thơ ca có thể nhận thấy rõ ràng sự tiến hóa về mặt công năng khi hồ sàng đổi thành giao sàng, giao sàng đổi thành giao y.

Đặc điểm của giao y

Giao y có đặc điểm gì? Trước tiên là nhẹ nhàng. Người đời Tống là Đào Cụt trong "Thanh dị lục" có ghi chép đoạn thế này: "Chuyển súc tu du, trọng bất sổ cân." "Chuyển súc tu du", ý chỉ có thể mở ra trong một khoảng thời gian rất ngắn; "trọng bất sổ cân", chính là nói trọng lượng rất nhẹ.

Đặc điểm thứ hai chính là phần chân giao chéo nhau, có thể gấp gọn, tiện mang theo. Nhưng đồng thời khuyết điểm cũng xuất hiện, bởi vì điểm chịu lực nằm ở phần trung tâm, chính là khoét một lỗ tròn ở "vị trí giao nhau" (giao ngọ xứ), chắc chắn đã làm tổn hại đến thớ gỗ, nhưng ngặt một nỗi vị trí đó lại phải chịu lực. Phần lớn ghế của Trung Quốc đều là bốn chân chạm đất, trọng lực dồn lên bốn cái chân, gọi là "cây dựng đứng chịu được ngàn cân". Giao y thì khác, toàn bộ lực đều dồn lên tâm điểm giao chéo này, bắt nó gánh vác toàn bộ trọng lượng là việc vô cùng khó khăn, cho nên không chắc chắn.

Năm 1996, công ty Christie's New York tại Mỹ từng đấu giá một chiếc ghế xếp gỗ hoàng hoa lê, chiếc ghế xếp này có lý lịch vô cùng tốt, rất nhiều người đã đến tham gia đấu giá, cuối cùng bị một tên đại phú phu người Mỹ mua lại với giá hơn 50.000 đô la Mỹ. Sau đó quyên tặng cho bảo tàng Minneapolis (Minh-na-bô-li-sơ) của Mỹ. Minneapolis là một thành phố ở miền Trung nước Mỹ, quê hương của nhà phú hào này. Bảo tàng Minneapolis tiếp nhận một món quà quyên tặng quan trọng như vậy, vô cùng vui mừng, bèn thiết lập một khu trưng bày chuyên biệt, đặt chiếc ghế xếp ở chính giữa, để mọi người đến tham quan. Đối với người Mỹ mà nói, chiếc ghế này quá mới mẻ, tạo hình mỹ miều, lại còn có thể gấp gọn. Thái độ của người Mỹ đối với di vật văn hóa, có chút khác biệt với chúng ta. Người Mỹ hy vọng khách tham quan có thể đến gần hơn với hiện vật trưng bày, thế nên đã cho phép mỗi người đều ngồi lên thử một chút. Đây là một quyết định mà sau đó họ nhìn nhận lại là vô cùng sai lầm.

Cuộc triển lãm này gây chấn động lớn tại địa phương, rất nhiều người đều đến xem. Có một hôm có một tên béo đến, vừa bước vào cửa, liền lảo đảo lao thẳng về phía chiếc ghế. Nghe nói chiếc ghế này có thể ngồi, bèn muốn ngồi thử, nhân viên công tác cũng không thể ngăn cản anh ta, ngăn cản thì lại mang tiếng kỳ thị. Béo là một hiện tượng tự nhiên, bạn không thể kỳ thị anh ta, đúng chứ? Cho nên đã cho phép anh ta ngồi. Nhân viên công tác cũng nghĩ, nhiều người ngồi chiếc ghế này như vậy rồi, cũng có sao đâu, cứ để anh ta ngồi một lát vậy. Nào ngờ, tên béo vừa ngồi lên ghế xếp, chiếc ghế rắc một tiếng sập bẹp xuống đất thành một mặt phẳng. Tôi đoán tên béo này phải nặng đến hơn ba trăm cân. Tên béo ngồi dưới đất, vô cùng hối hận. Phản ứng đầu tiên chính là anh ta sẵn sàng bồi thường. Lúc này, người của bảo tàng đều lao ra đỡ anh ta dậy, nói rằng: "Chuyện này cũng không thể trách ngài được, chiếc ghế này đã hơn 400 tuổi rồi, không ngờ cuối cùng lại bị hủy trong tay ngài đấy." Sau đó, bảo tàng Minneapolis của Mỹ đã thuê rất nhiều chuyên gia đến hội chẩn cho chiếc ghế xếp này, tiến hành tu sửa lại từ đầu. Sau khi tu sửa triệt để, lại đem ra trưng bày lần nữa, nhưng tuyệt đối không cho phép ai ngồi nữa.

Tô Đông Soa và giao y

Thực ra, trong lịch sử Trung Quốc cũng từng có người ngồi sập ghế xếp, nhân vật này chính là Tô Đông Soa đình đám nổi danh.

Nhà thơ nổi tiếng đời Tống Dương Vạn Lý, bài thơ nổi tiếng nhất chính là "Tiểu hà tài lộ tiêm tiêm giác, tảo hữu chuồn chuồn lập thượng đầu". Ông có ghi chép một đoạn thế này trong "Thành trai thi thoại": Tô Đông Soa có một lần đi qua Nhuận Châu, chính là Trấn Giang, Giang Tô ngày nay, vị quan phụ mẫu của Nhuận Châu nghe tin đại văn hào đến, đương nhiên phải mở tiệc chiêu đãi. Lúc đó tiệc chiêu đãi có chút khác biệt so với ngày nay, thời đó cực kỳ long trọng, có biểu diễn, giống như chương trình Gala Xuân Vay của chúng ta vậy, khách khứa đều rất vui mừng. Đến cuối buổi tiệc khi tàn tiệc, theo lệ phải hát một bài hát. Bài hát này chính là một từ khúc đề tài "Trà" do Hoàng Đình Kiên viết, trong từ viết rằng: "Duy hữu nhất bôi xuân thảo, giải lưu liên giai khách." Ý là gì? Chính là nói: Chỉ có chén trà này, là hiểu được tâm trạng lưu luyến khách quý của chúng ta. Xuân thảo, chính là chỉ trà.

Hát xong bài này coi như tàn tiệc, có chút giống như chúng ta ngày nay hễ hát bài "Khó quên đêm nay" là mọi người đều biết là đã kết thúc. Nhưng Tô Đông Soa lúc đó rất vui, nhìn thấy toàn là ca kỹ xinh đẹp trước mắt, không muốn rời đi cho lắm. Bản thân ông cũng là người có tính cách hài hước, bèn cố tình xị mặt ra nói: "Các cô giữ tôi lại, là muốn bảo tôi ăn cỏ đấy à?" Lời này vừa thốt ra, tất cả mọi người đều cười ngả nghiêng. Tô Đông Soa lúc đó đang ngồi trên một chiếc ghế xếp, các ca kỹ đứng sau lưng ông, vịnh vào ghế xếp mà cười lớn, cộng thêm trọng lượng của bản thân Tô Đông Soa — tôi đoán bản thân Tô Đông Soa cũng là một người béo — thế là chiếc ghế xếp này đổ ầm xuống đất. Tô Đông Soa ngã một cú trổng vó, tình cảnh cũng giống như tên béo người Mỹ kia không khác là bao.

"Thành trai thi thoại" viết thế này: "Chư kỹ lập Đông Soa hậu, bằng Đông Soa hồ sàng, đại tiếu tuyệt đảo, hồ sàng toại chiết, Đông Soa đọa địa."

Công năng của giao y

Giao y còn có rất nhiều công năng, không hề đơn giản như chúng ta tưởng tượng. Trong chính sử có ghi chép liên quan, ví dụ như "Tam quốc chí - Ngụy thư - Ngụy Võ đế" có dẫn lại từ "Tào Màn truyện": "Công tương quá hà, tiền đội thích độ, Siêu đẳng yểm chí, công do tọa hồ sàng bất khởi."

Sau trận Xích Bích, Tào Tháo và Mã Siêu vẫn đang đánh nhau, có một lần Tào Tháo rút lui đến bờ sông, đội tiên phong đang vượt sông, Mã Siêu đột nhiên đuổi tới. Tào Tháo có lẽ là do bất ngờ, cũng có lẽ là giả vờ trấn tĩnh, ông cứ ngồi đó không nhúc nhích, "công do tọa hồ sàng bất khởi", công, ý chỉ Tào Tháo. Cuối cùng ông bị cận vệ kéo lấy, vội vàng nhét lên thuyền, vượt qua sông. Vượt sông rồi, Tào Tháo còn nói: "Hôm nay thiếu chút nữa thì ngã nhào trong tay tên tiểu tặc này."

Trong dã sử cũng có một ghi chép. Lục Xán triều Minh trong "Canh tị biên - Lưu công vọng khí" có ghi chép đoạn thế này: "Bà Dương chi dịch lưỡng quân tiếp chiến phương hàm, Thái tổ cứ hồ sàng, tọa chu đoan, chỉ huy tướng sĩ. Thành ý bá Lưu công thị trắc, hốt biến sắc, phát màng ngôn, dẫn thủ tễ thượng nhập thuyền. Thượng ngạc nhiên, nga nhất phi pháo chí, kích hồ sàng vi thốn đoạn, thượng lại nhi miễn." Đây là nói về trận chiến hồ Bà Dương. Trận chiến hồ Bà Dương vô cùng quan trọng, là trận chiến quyết chiến sinh tử cuối cùng giữa quân Minh của Chu Nguyên Chương và quân Hán của Trần Hữu Lượng, có chút giống như chiến dịch Hoài Hải trong chiến tranh Giải phóng của chúng ta. Nếu Chu Nguyên Chương bại vào tay Trần Hữu Lượng, vậy thì triều Minh sẽ không còn nữa, mà vẫn sẽ gọi là nhà Hán, bởi vì Trần Hữu Lượng lãnh đạo là quân Hán. Lúc đó quân đội của Trần Hữu Lượng đông hơn quân đội của Chu Nguyên Chương. Hai quân đại chiến ở hồ Bà Dương, mỗi bên đều có chỉ huy. Chỉ huy của quân Minh chính là Chu Nguyên Chương, ông ngồi trên một chiếc hồ sàng đặt trên thuyền nhỏ để chỉ huy chiến đấu. Lưu Bá Ôn đứng ở bên cạnh ông.

Lưu Bá Ôn, trong lịch sử Trung Quốc là nhân vật mang tầm quân sư, danh tiếng chỉ đứng sau Gia Cát Lượng. Lúc này ông bỗng nhiên đổi sắc mặt, trong miệng không biết lầm bầm cái gì, kéo Chu Nguyên Chương nhét tuột vào khoang thuyền. Chu Nguyên Chương còn đang cảm thấy rất kỳ lạ, đúng lúc này một quả pháo bay tới, đánh chiếc hồ sàng nát vụn thành từng mảnh.

Đây là một công năng của giao y được nhắc đến trong cả chính sử lẫn dã sử, chính là nó đều có thể sử dụng trong việc hành quân đánh trận, để cho người có chức vị cao nhất nghỉ ngơi. Cho nên nó còn có tên gọi khác là "hành y", ý là chiếc ghế trong lúc hành động.

Công năng thứ hai của giao y là sử dụng khi đi săn. "Tam quốc chí - Ngụy thư" còn có một ghi chép khác, nói về việc Tào Phi con trai Tào Tháo đi săn. Hoàng đế trong lịch sử Trung Quốc phần lớn đều thích đi săn, nhưng thường không phải là đi săn theo ý nghĩa thực sự, mà là trò chơi săn bắn, tương đương với một hoạt động rèn luyện thể thao quan trọng nào đó. Đồng thời, cũng là hoạt động mang tính biểu tượng, nói ra có chút giống với công trình hình tượng ngày nay của chúng ta, có lợi cho việc khơi dậy ý chí chiến đấu của dân tộc.

Tào Phi đi săn, cần phải bắt những con nai đã bắt được nhốt vào lồng trước, đợi anh ta đến rồi mới thả ra, để anh ta bắn. Nào ngờ người bên dưới sơ sẩy, mở cửa lồng ra, nai chạy mất sạch. Nai không còn thì đi săn thế nào nữa? Cho nên Tào Phi nổi giận đùng đùng, ngồi trên hồ sàng, rút dao ra, muốn giết sạch tất cả những người chịu trách nhiệm về việc này. Ghi chép lúc đó nói rằng: "Tra trất bạt, thất lộc, đế đại nộ, cứ hồ sàng bạt đao, tất thu đốc lại, tương trảm chi."

Bởi vì giao y có thể mang theo sử dụng khi đi săn, cho nên còn có một cái tên gọi là "lạp y" (ghế đi săn). Khi hoàng đế xuất hành, đi săn, bắt buộc phải có người khiêng ghế, mệt thì cho hoàng đế nghỉ ngơi, người khác không được ngồi. Trong các bức tranh cung đình đời Thanh, chúng ta có thể nhìn thấy hoàng đế Khang Hi đi săn đang ngồi trên ghế xếp, tùy tùng đều cầm cung tên đứng xung quanh ông. Trên "Khang Hi nam tuần đồ" cũng có cảnh tượng như thế này: Khang Hi ngồi ghế xếp trên thuyền, những người khác đều đứng.

Trong các tác phẩm văn học có rất nhiều miêu tả về giao y. Hồi thứ mười sáu của "Kim Bình Mai", Lý Bình Nhi vì muốn lấy lòng Tây Môn Khánh, đặc biệt bày một bàn tiệc rượu. Trong sách miêu tả thế này: "Phía trên đơn độc bày một chiếc giao y, nhường Tây Môn Khánh ngồi ghế trên." Biểu thị sự tôn trọng đối với Tây Môn Khánh.

Lâu dần, giao y đã trở thành biểu tượng của quyền lực, chúng ta thường nói: Ai ngồi chiếc ghế đầu tiên (đệ nhất bả giao y)? Chính là xuất phát từ đây. Trong "Thủy hử" sắp xếp thứ bậc, mở hội nghị trên núi, đều có thể nhìn thấy rất nhiều miêu tả về giao y. Những điều này đều phản ánh sự thay đổi về địa vị của giao y trong cuộc sống, nó dần dần biến thành một biểu tượng của quyền lực.

Tôi từng xem một quảng cáo trên báo, một công ty muốn tuyển dụng CEO, giám đốc điều hành. Câu quảng cáo của họ nói rằng: Ai tới ngồi chiếc ghế này? Thế nhưng không may là, người làm quảng cáo không biết giao y là vật gì, lại bày một chiếc ghế hoa hồng (môi khôi ỷ) lên trên đó. Ghế hoa hồng trước kia là ghế dành cho tiểu thư ngồi, địa vị vô cùng thấp. Tôi nghĩ bất kỳ vị CEO nào mà biết được điều này, chắc cũng sẽ không đến ứng tuyển nữa.

Cho nên, khi không hiểu rõ lắm về lịch sử Trung Quốc, đặc biệt là khi bạn muốn sử dụng, phải tra cứu sách chuyên ngành, tìm hiểu thêm một chút kiến thức lịch sử, mới không đến mức xảy ra sai lầm.

Hình chế của giao y

Hình dáng của giao y có rất nhiều loại, giao y lưng tròn là hình chế cơ bản nhất, đồng thời cũng là hình chế có cấp bậc cao nhất. Một loại khác là giao y lưng thẳng, có chút giống ghế tựa, rất dễ dùng để nghỉ ngơi. Chúng ta thường có thể nhìn thấy trong tranh cổ. Lại có loại giao y không có tay vịn, chỉ có phần tựa lưng, cũng dùng để nghỉ ngơi, cấp bậc tương đối mà nói là thấp hơn một chút.

Số lượng lưu thế trên toàn thế giới của ghế xếp gỗ hoàng hoa lê chỉ tầm hơn trăm chiếc, hơn nữa phần lớn đều có những mức độ hư hỏng khác nhau. Rất nhiều bảo tàng nổi tiếng trong và ngoài nước đều có sưu tập ghế xếp, như vậy, những chiếc ghế xếp gỗ hoàng hoa lê có thể lưu lại trong tay tư nhân dân gian thì quả thực thưa thớt như phượng hoàng lông kỳ lân.

Mua giao y ở Sơn Tây

Tôi có một người bạn rất thân, rảnh rỗi lại đến chỗ tôi trò chuyện. Hai năm trước bỗng nhiên nổi hứng, cũng muốn bắt đầu sưu tầm. Tôi bảo cậu ấy trước tiên phải chuẩn bị một chút về mặt lý luận, cậu ấy đã làm theo, hiểu được một số kiến thức về sưu tầm. Cậu ấy liền hỏi tôi: "Loại ghế nào có giá trị nhất?" Tôi nói: "Ghế của Trung Quốc cho đến nay, giao y là đắt nhất." Cậu ấy nói: "Vậy thì tôi sưu tầm một chiếc giao y vậy." Cậu ấy nói câu này xong, tôi cũng không coi là thật. Cách một khoảng thời gian, cậu ấy thật sự kiếm được một chiếc giao y, mang đến cho tôi xem.

Tôi hỏi: "Cậu kiếm đâu ra vậy?" Cậu ấy nói: "Anh quản em kiếm đâu ra làm gì, anh trước tiên hãy nói cho em biết, món đồ này có tốt hay không?" Tôi nói: "Món đồ này tốt hay không, phải xem dùng yêu cầu nào để nhìn nhận." Cậu ấy nói: "Còn có yêu cầu gì nữa chứ?" Tôi nói: "Tôi hỏi cậu trước, món đồ này là của thời đại nào?" Cậu ấy nói: "Đây chính là điều em muốn hỏi anh đây! Chiếc giao y này là của thời đại nào?" Tôi hỏi: "Cậu mua về với tư cách là đồ của thời đại nào?" Cậu ấy nói: "Đây là đồ thời nhà Tống." Tôi hỏi: "Làm sao cậu biết là thời nhà Tống?" Cậu ấy liền nói, lúc cậu ấy trò chuyện với tôi, biết rằng giao y là quý giá nhất, địa vị của giao y là cao nhất. Thế là tự mình phóng xe về Sơn Tây, đến Vận Thành, Hà Trạch của Sơn Tây, tìm quê hương của Thủy Hử. Cậu ấy đến đó rồi, mang theo hình vẽ, chiếu theo hình vẽ mà tìm kiếm, hỏi người ta xem chỗ nào có chiếc ghế này.

Trước khi đi, cậu ấy hỏi tôi: "Làm thế nào mới có thể mua được đồ cổ một cách hiệu quả?" Tôi dạy cậu ấy một kiến thức: Cách đơn giản nhất là tìm chuyên gia ở địa phương, người ta dẫn đường cho. Bản thân cậu hai mắt tối thui, cậu đi đâu mà mua chứ? Cậu ấy liền thực sự tìm một chuyên gia để dẫn đường. Nhưng lúc đó tôi quên nói một câu: "Cậu tìm chuyên gia thì được, nhưng không thể phơi bày ý đồ thực sự của mình." Kết quả là sau khi cậu ấy tìm thấy chuyên gia, liền đi thẳng vào vấn đề nói: "Tôi muốn mua giao y, anh dẫn tôi đi đi." Vị chuyên gia đó nói: "Cậu ngủ một đêm đi, ngày mai tôi dẫn cậu đi tìm." Đoán chừng đêm đó cậu ấy ngủ, vị chuyên gia kia liền tìm một chiếc giao y, giăng sẵn bẫy rồi.

Hôm nay chuyên gia dẫn cậu ấy chạy về vùng quê, vừa vào thôn, đối mặt liền đụng phải một ông cụ. Cậu ấy liền cầm bức vẽ, hỏi ông cụ, tìm chiếc ghế này. Ông cụ vừa nhìn, nói: "Trong chuồng súc vật nhà chúng tôi hình như có một chiếc như thế này, vứt đi bao nhiêu năm rồi." Cậu ấy không kìm được sự sốt ruột chui đầu vào chuồng súc vật, quả nhiên có một chiếc giao y như thế, quý như bảo vật được vàng vậy. Vội vàng mua lại, khiêng về Bắc Kinh. Tiêu hết bao nhiêu tiền? Không phải là tôi không muốn nói cho mọi người biết, mà là cậu ấy ngượng ngùng không nói với tôi.

Tôi nói: "Giao y của cậu là đồ làm giả mới đấy." Cậu ấy nói: "Không thể nào!" Tôi hỏi: "Sao lại không thể nào?" Cậu ấy nói: "Mọi người trong thôn đều họ Tống, là hậu duệ của Tống Giang." Cậu ấy biết giao y là biểu tượng của quyền lực, hiểu nhầm rằng sự biểu tượng của giao y cũng sẽ di truyền xuống dưới. Mọi người trong thôn đó đều họ Tống, thì giao y chính là đồ thật ư? Đồng thời, cậu ấy lại phơi bày ý đồ của mình, người ta chuẩn bị sẵn món đồ đó ở đó từ trước, thế là cậu ấy sập bẫy. Tôi bảo cậu ấy chiếc giao y này chắc chắn là đồ mới. Ban đầu cậu ấy không thừa nhận, cuối cùng tôi nói: "Chuyện này rất đơn giản, cậu xem chiếc ghế bẩn thế kia đấy, nếu cậu không thấy phiền phức, hãy vứt nó vào phòng vệ sinh, lấy chút nước xà phòng ấm, cọ rửa một chút, nó liền sáng bóng ngay." Cách một tuần, cậu ấy nói với tôi: "Em ở nhà cọ rửa chiếc ghế một lượt, tất cả dấu vết làm giả đều bay sạch, mới tinh luôn." Cậu ấy thừa nhận chiếc giao y này là đồ làm giả mới.

Sự việc này mang lại cho chúng ta một sự gợi mở: Khi bạn sưu tầm, lý luận là vô cùng quan trọng. Thế nhưng không thể học vẹt, không thể chiếu theo hình vẽ mà tìm kiếm. Trong sưu tầm, bạn không thể lúc nào cũng phơi bày mục đích của mình, rất nhiều người biết bạn muốn tìm thứ gì, rất có thể sẽ chuẩn bị sẵn thứ đó ở đó từ trước. Đây là một bài học kinh nghiệm.

Chúng ta thông qua giao y, đã hiểu rõ phương thức sinh hoạt của người Trung Quốc. Chúng ta đã biết phương thức sinh hoạt này có ảnh hưởng thế nào đến người Trung Quốc; đã biết văn hóa của chúng ta, đã sản sinh ra những sự thay đổi gì trong bối cảnh vĩ đại như thế này; đã biết chúng ta từ ngồi trên chiếu dần dần chuyển thành thõng chân ngồi.

Sự thay đổi của phương thức sinh hoạt, đã khiến cho cuộc sống trong một nghìn năm sau của chúng ta trở nên vô cùng hạnh phúc.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.