Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tàng · Gia Cù Phấn

Lượt đọc: 158 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài Giảng Thứ Chín: Bác Vật Hiệp Văn – Giám Định Đồ Giả

❊ ❊ ❊

Giám định đồ giả, theo lý thuyết thì đây là một môn học rất chuyên nghiệp, nghĩa là đối với người bình thường chúng ta thì không cần phải tìm hiểu, đây là một công việc mang tính kỹ thuật. Hôm nay chúng ta không bàn từ góc độ kỹ thuật, vì nếu bàn về kỹ thuật thì thứ nhất tôi nghĩ là rất khô khan, thứ hai là mọi người sẽ không có hứng thú, bởi vì chúng ta không phải là chuyên gia, chúng ta không cần phải học kỹ năng này. Điều chúng ta cần là phải hiểu rõ một đạo lý, đạo lý này rất hữu ích cho cả cuộc đời bạn. Không chỉ hữu ích cho chuyên môn giám định đồ nội thất của bạn, mà còn hữu ích cho cả cuộc đời bạn.

Việc làm giả, trước hết nó phải có mục đích. Thông thường có hai mục đích: mục đích thứ nhất là lừa đời, mục đích thứ hai là trục lợi. Trong lịch sử quả thực có những người như vậy, họ làm giả không phải để kiếm tiền, mà để thể hiện bản lĩnh của bản thân. Trong bảo tàng của các nước trên thế giới đều có những đồ vật như vậy, nghĩa là có người sau khi làm giả xong liền đem tặng bảo tàng, sau khi trưng bày sẽ nói với người khác rằng: "Anh xem món đồ này đỉnh thế do tôi làm đấy." Đây chỉ là một số ít người, còn phần lớn mọi người làm giả là vì mục đích trục lợi. Những cách làm giả mà tôi từng thấy trong lịch sử có đủ mọi hình thù, cái gì cũng có, nhưng chúng ta phải phân biệt thế nào đây? Hôm nay chúng ta sẽ tìm hiểu một tư duy, đó là làm thế nào để phân biệt được món đồ này là đồ giả, thông qua phương thức nào.

Bản chất của sự vật

Tôi có một người bạn, mối quan hệ khá tốt. Vào một năm đầu thu, anh ấy bảo với tôi rằng có một chiếc án đại sơn mài. Bạn biết đấy, các món đồ sơn mài thường có niên đại khá sớm, vô cùng hiếm gặp, bởi vì đồ sơn mài trước đây phải lót gai trét tro, việc bảo quản không dễ dàng, hỏng là vứt đi. Vậy nên một chiếc án sơn mài cách đây 500 năm là thứ mà rất nhiều nhà sưu tầm theo đuổi. Vừa nghe anh ấy nói vậy, tôi liền hỏi ở đâu? Anh ấy bảo ở kho ngoại thành của tôi, chúng ta đi xem đi. Thế là tôi đi theo anh ấy. Đó là một buổi đầu thu, kho hàng của anh ấy rất lớn, anh ấy đặt chiếc án ở trong kho. Vừa bước vào kho, không gian rộng chừng hai ba trăm mét vuông, tôi nhìn từ xa liền nói chiếc án này là đồ giả. Anh ấy không phục, bảo tôi còn chưa đến gần mà sao biết là đồ giả? Tôi nói món đồ này chắc chắn là đồ giả không trật đi đâu được. Anh ấy hỏi tại sao? Tôi bảo anh nhìn kìa, ruồi đậu kín chiếc bàn đó kìa.

Bạn có biết đồ sơn mài được làm thế nào không? Nó phải lót gai trét tro. Vải gai có hai cách lót: một là dùng vải gai trực tiếp, hai là dùng sợi gai băm nhỏ. Tro là tro gạch, trét tro, dùng máu lợn để pha chế. Để làm giả cho giống thật, người ta không thể dùng phương pháp hóa học mà nhất định phải dùng máu lợn để pha chế. Sau khi dùng máu lợn pha chế, máu có mùi tanh sẽ thu hút ruồi. Dù làm cũ đến đâu thì hai năm sau ruồi vẫn ngửi thấy. Ruồi chính là một chuyên gia trinh sát. Bạn xem bộ phim "Đại Tống Đề Hình Quan" ấy, người ta vừa sát hại người xong, rửa sạch sẽ đặt ở đó, ruồi chỉ bu vào chỗ đó chứ chỗ khác không bu. Chính điểm này đã mách bảo tôi rằng món đồ này là đồ mới.

Của cải đến từ tri thức

Lại một năm nọ, đó là trước ngày Quốc khánh mùng 1 tháng 10, tôi nhớ rất rõ, chính là ngày 30 tháng 9. Một người bạn đạp xe đến tìm tôi – thời đó chưa thịnh hành ô tô đâu nhé – nói với tôi rằng vừa mua được một chiếc án gỗ hồng mộc, cực kỳ đẹp, muốn tôi đến nhà xem giúp. Người đó làm kinh doanh nên rất sốt ruột. Tôi bảo chẳng phải sắp nghỉ lễ rồi sao, vài hôm nữa hãy đi. Anh ấy bảo đừng đừng, đi đi lúc đó tôi cũng nhiều năng lượng, liền đạp xe đi theo anh ấy. Nhà họ khá tối, tôi bước vào nhìn thấy chiếc án ở đó, bèn bước tới, nhẹ nhàng đặt tay lên chiếc án, tôi liền nắm chắc tám chín phần mười, bèn hỏi nhà anh có ai chạy xe ba gác không. Thời đó vận chuyển đồ nội thất toàn là dùng xe ba gác. Anh ấy bảo hàng xóm nhà tôi chính là người chạy xe ba gác đấy. Tôi hỏi anh có thể bảo cậu ta chở giùm tôi một chuyến được không. Anh ấy bảo sao anh lại vội thế – ban đầu là anh ta vội, bây giờ lại đổi thành tôi vội, bởi vì tôi biết chiếc án này không phải gỗ hồng mộc mà là gỗ hoàng hoa lê. Vậy thì tôi nhất định phải mua trước, mau chóng chở đi, đề phòng ngày mai anh ta nhận ra thì tôi còn húp được miếng canh thừa này chứ.

Thế là tối hôm đó, tầm sau 10 giờ, liền gọi người chạy xe ba gác này đến. Lúc đó khiêng lên, dùng dây thừng chằng lại rồi đạp xe về nhà tôi, chở thẳng vào nhà. Lúc tôi về thì vừa đúng lúc bắn pháo hoa, vì là Quốc khánh mà, lòng tôi cũng vui như đang bắn pháo hoa vậy, cực kỳ vui sướng vì vớ được món hời này.

Sao tôi biết đó là gỗ hoàng hoa lê? Chính là vì tôi tìm hiểu thấy gỗ hoàng hoa lê nhẹ hơn gỗ hồng mộc một chút. Lúc này phải đặc biệt chú ý đến các chi tiết của nó. Ví dụ như nếu đó là một chiếc án mặt ván liền, bạn phải dự đoán được trọng lượng của nó; ví dụ chiếc án này có rất nhiều chỗ đục thủng, thì nó có thể sẽ nhẹ hơn, nó có sự chênh lệch trọng lượng này trong cùng một thể tích. Những chỗ này là điểm đặc trưng về tính chất của gỗ mà bạn cần quan sát. Phải hiểu rõ đặc tính của gỗ thì bạn mới có thể nhặt được món hời này. Bạn phải hiểu đặc tính của gỗ, lại phải hiểu đặc tính của đồ nội thất, cho nên khi bạn đã hiểu những thứ này thì bạn đã chiếm được hời, nghĩa là có thể chuyển hóa tri thức của mình thành tài sản.

Hiểu rõ đặc tính

Lại có một lần, có một người tôi không quen biết đến tìm tôi. Khi tìm tôi, anh ta lấy ra một bức ảnh cho tôi xem, nói: "Thầy Mã, xin hãy xem giúp tôi, món đồ trong ảnh này có phải là đồ thật không?" Tôi nhìn qua thấy trong ảnh là một chiếc ghế gấp bằng gỗ tử đàn, bèn nói món đồ này không thật. Anh ta liền hỏi tại sao? Tôi nói tôi giảng cho anh nghe nhé: gỗ tử đàn có tính giòn. Mặc dù nó có rất nhiều đặc điểm ưu việt, nhưng tính chất của nó giòn hơn gỗ hoàng hoa lê và nặng hơn gỗ hoàng hoa lê. Nó không thích hợp để làm ghế gấp. Phần về ghế gấp chúng ta đã giảng rồi, ghế gấp là loại ghế di động, toàn là vác đi lại suốt ngày, cần phải có đặc điểm nhẹ người và chống va đập. Dùng gỗ hoàng hoa lê làm ghế gấp đã là đạt đến mức cực đỉnh của ghế gấp rồi. Thông thường ghế gấp còn có loại làm bằng sơn mài, bằng gỗ nam mộc, chứ không thể dùng gỗ tử đàn để làm được, gỗ tử đàn quá nặng, trong lịch sử chưa từng phát hiện chiếc ghế gấp gỗ tử đàn nào chính là do chất gỗ của nó quyết định. Qua điểm này, chỉ nhìn qua một bức ảnh là bạn có thể quyết định món đồ đó không thật rồi.

Trong một câu chuyện như vậy, điều cần thiết là bạn phải nắm được điểm tri thức của mình. Nếu bạn muốn sưu tầm, muốn học hỏi, muốn tìm hiểu một số đặc trưng của đồ nội thất thì bạn phải hiểu rất nhiều thứ từ tận gốc rễ về bản chất gỗ của nó, chứ đừng mãi nhìn vào vẻ bề ngoài xem loại gỗ này có đen hay không, vân gỗ ra sao, những thứ đó đều rất bề ngoài. Nhất định phải biết được những thứ bên trong của nó, không khác gì việc tìm hiểu một con người cả. Khi chúng ta giao thiệp với một người xa lạ, không phải chỉ nhìn vào tướng mạo áo quần của họ, mà phải tìm hiểu nhiều hơn về tư duy, học thức và phẩm đức của họ, những điều này đều có ích cho cả cuộc đời bạn. Nếu bạn muốn kết bạn với ai đó, việc tìm hiểu phẩm đức của họ quan trọng hơn việc tìm hiểu mọi thứ khác. Áp dụng vào đồ nội thất cũng như vậy.

Người mù sờ voi

Trước đây khi việc nhận diện gỗ tử đàn còn khó khăn, người ta có một cách đơn giản nhất, được truyền bá rất rộng rãi, trên phim ảnh đều có. Tôi thấy trong rất nhiều bộ phim truyền hình đều có tình tiết này, đó là cạo một ít mạt gỗ bỏ vào cồn, vừa buông tay ra là mạt gỗ vừa rơi vào liền lập tức mờ mịt khói sương, vô cùng đẹp mắt, bảo rằng đây chính là tử đàn. Phim điện ảnh dạy như vậy, phim truyền hình cũng dạy như vậy. Giang hồ dân gian truyền tai nhau đều dạy như thế này. Cách này có chuẩn không? Cơ bản là chuẩn. Mạt gỗ tử đàn tốt bỏ vào cồn, lập tức sẽ có hiện tượng như vậy; nếu không có cồn thì dùng rượu trắng nồng độ cao cũng được.

Có một năm tôi đến chơi nhà một người bạn chuyên làm đồ nội thất. Anh ta nói rằng mình có một chiếc giường gỗ tử đàn. Hồi đó sự nhận biết của chúng ta về gỗ tử đàn rất cục bộ, không biết nhìn từ tổng thể. Bây giờ nhìn tổng thể chiếc giường gỗ tử đàn là biết ngay đó là tử đàn, chẳng cần phải săm soi cái tiểu tiết đó làm gì, đúng không? Nhưng hồi đó thì không được. Hồi đó đều phải dựa vào đặc điểm cục bộ để giải quyết vấn đề này.

Khi đó người bạn này của tôi rất gầy, gọi là Lý Gầy, cực kỳ gầy. Tôi hay đến nhà anh ta chơi, cũng từng mua đồ của anh ta. Hôm đó anh ta bảo chốc nữa có một vị khách lớn đến, tôi phải bán chiếc giường gỗ tử đàn này cho ông ta. Lúc đó tôi cảm thấy chiếc giường của anh ta không giống gỗ tử đàn cho lắm. Nhiều năm trước tôi không nắm chắc lắm, tôi cảm thấy chiếc giường đó không phải gỗ tử đàn, còn anh ta cứ bảo giường của tôi chính là tử đàn. Anh ta bảo lát nữa anh xem vị người mua của tôi xem, người từ Quảng Đông đến, lát nữa ông chủ sẽ tới. Lát sau vị ông chủ đó quả nhiên đến thật. Ông chủ vừa đến dáng người cao lớn, rất béo, bọn họ gọi ông ta là Phéo Lão, tiếng Quảng Đông gọi là Phi Lô. Lúc đó tôi tưởng gọi là Phí Lão, cứ ngỡ ông ta họ Phí, sau này mới biết đó là một lão béo.

Lý Gầy ở nhà trệt, mặt đất rất ẩm ướt. Phần răng giường của chiếc giường đó lại rất lớn, khoảng trống ở phía dưới đặc biệt thấp, lão béo chắc chắn không chui vào được. Nếu chúng ta đi xem đồ nội thất thì nhất định phải nhìn xuống đáy, đáy là nơi dễ để lộ sơ hở nhất. Ông ta liền bảo anh nói đây là tử đàn, vậy thì cạo ra xem thử đi, cạo ra xem thế nào. Thế là Lý Gầy lập tức nằm rạp xuống đất. Chỉ có anh ta mới dám nằm xuống cái nền nhà nhà mình, bởi vì toàn là đất ẩm, anh ta liền nằm rạp xuống đất, trải một tờ báo, cầm một con dao, cạo ở mặt phía bắc của răng giường, bởi vì cạo mạt gỗ thì chắc chắn không thể cạo ở mặt trước được, phải cạo ở mặt sau những chỗ không chú ý. Cạo xuống một ít mạt gỗ, rồi vị lão béo này nhúm lấy một ít, tiện tay mang theo một tùy tùng, ông ta bảo cậu lấy cồn tới đây, lấy cồn tới đây, bỏ vào trong đó, lập tức tử khí từ đông tới, tử đàn! Lão béo lập tức đặt cọc, cách một khoảng thời gian thì giao tiền rồi chở đi.

Cách một thời gian rất lâu, tôi lại gặp lại lão béo đó, lão béo liền bảo tôi chuyện này hơi kỳ lạ, ông ta nói chiếc giường gỗ tử đàn này của tôi mang về nhà liền biến thành gỗ hồng mộc rồi. Ông ta bảo rất lạ, tôi mang về cạo thế nào, đặt thế nào đi nữa thì nó cũng không mờ mịt khói sương nữa. Bỏ vào vẫn là rượu trắng, hoàn toàn không có cảm giác đó nữa. Thế rồi ông ta trăm nghĩ vẫn không ra. Sau đó tôi đi hỏi Lý Gầy, tôi mới hỏi chuyện gì vậy, rốt cuộc chiếc giường này là thế nào? Anh ta bảo ông ta không hiểu gì cả, anh ta đã dán sẵn một miếng tử đàn ở mặt sau răng giường, mạt gỗ cạo ra ngày hôm đó quả thực là tử đàn. Đương nhiên lão béo không thể vận chuyển đi ngay trong đêm tối được, chẳng phải ông ta phải đợi ngày hôm mốt mới chở đi sao? Kết quả là ngay tối hôm đó, anh ta lại gỡ miếng ván đó xuống, rồi ở vị trí đó dùng dao cạo hai cái, dấu vết vẫn còn đó. Cho nên lão béo kia sau khi về nhà nhìn thấy dấu vết gì cũng còn nguyên đó, sao món đồ này lại không phải là tử đàn nữa chứ? Hóa ra là đã dán sẵn một miếng tử đàn ở đó.

Thương nhân rất nhiều lúc có những thủ đoạn, có những thủ đoạn lừa gạt. Vậy thì thông qua chuyện này chúng ta có thể hiểu được điều gì? Chính là việc bạn phán đoán một sự vật nhất định phải toàn diện, thành ngữ có câu là "mù tịt sờ voi". Bạn không thể sờ vào một khúc rồi phán đoán nó có hình dáng như thế này được. Cho nên đơn thuần dựa vào một điểm tri thức để quyết định toàn bộ là một điều rất sai lầm trong lĩnh vực văn vật. Trong việc giám định văn vật, không chỉ riêng đồ nội thất, mà việc chỉ dựa vào một điểm để đưa ra suy đoán là một cách làm rất sai lầm. Cho nên việc nắm vững tri thức của chúng ta nhất định phải toàn diện, khi bạn toàn diện thì bạn mới có năng lực nhanh chóng đưa ra phán đoán.

Đừng tham lam đồ rẻ

Tôi lại có một người bạn đến từ Đài Loan, năm đó anh ta vừa tham gia phiên đấu giá của Cả Đắc (China Guardian). Hồi đó ở buổi đấu giá Cả Đắc có một chiếc án lớn bằng gỗ tử đàn. Người này ở Đài Loan được mệnh danh là Vua tử đàn, đã sưu tầm rất nhiều đồ nội thất bằng gỗ tử đàn. Chiếc án lớn đó lúc mang ra đấu giá thì giá rất rẻ, chỉ khoảng 20 vạn thôi, anh ta rất muốn mua, bối rối không biết mình ra giá 60 vạn thì có mua được không. Tôi bảo tôi đoán là anh không mua được đâu. Kết quả là đến buổi đấu giá, chiếc án đó được chốt giá tới 120 vạn, anh ta không mua được.

Không mua được thì thôi, anh ta còn chưa bước chân ra khỏi cửa đã kéo lại và nói với tôi rằng: "Tôi phát hiện ra một đôi tủ cực kỳ tốt, anh có thể giúp tôi xem qua được không?" Tôi vốn không dễ dàng gì chịu đi theo để giúp người khác xem đồ, bởi vì rất dễ mất lòng người ta. Anh xem không chuẩn, phải không? Anh nói xấu hay nói tốt đều không ổn, anh nói tốt hay nói xấu đều sẽ đắc tội với người ta. Cho nên tôi thường không muốn làm công việc giám định thương mại này, nhưng vì nể mặt anh ta – anh ta nói người này anh không quen, không phải người kinh doanh, mà là người trong hộ gia đình – anh ta bảo anh xem giúp tôi một cái đi, tôi chuẩn bị trả tiền đây.

Thế là tôi cùng anh ta lên xe đi đến đó. Đến nơi vừa bước vào cửa, tôi biết là hỏng bét rồi. Tôi vừa bước vào cửa thì người bán hàng nhận ra tôi. Người bán hàng vừa bước tới liền nói: "Anh có thể mời được thầy Mã đến cơ à? Thầy Mã, lâu lắm không gặp, chúng ta có vài lời muốn thưa." Họ có căn nhà ba gian, lôi tôi sang một căn phòng khác. Thế rồi anh ta nói với tôi điều gì? Anh ta nói: "Thầy Mã, tối qua tôi thua bạc rồi, anh tự xem mà giải quyết đi." Ý ngoài lời chính là giao dịch này không thể thành công được, tôi phải cho anh ta mượn tiền, có phải ý đó không?

Tôi nghe thấy chuyện này liền thấy vô cùng khó xử. Khi tôi bước ra ngoài, với trình độ chuyên nghiệp của mình, tôi chưa từng nói lời nói dối nào, tôi sẽ không nói món đồ giả thành đồ thật, cũng không nói đồ thật thành đồ giả, chuyện này tôi không làm được. Nhưng tôi gặp một vấn đề: món đồ này quả thực là đồ giả, tôi phải nói thế nào đây? Còn phải xem anh ta nghe hiểu thế nào đã.

Thế là tôi đi ra ngoài. Anh ta không biết người này đã lôi tôi vào phòng và nói đoạn lời đó. Tôi bước ra ngoài bắt đầu liên tục ám hiệu người bạn này. Tôi nói: "Tôi sưu tầm nhiều năm thế này chưa từng thấy chiếc tủ nào như thế này cả." Câu nói này anh ta nghe không hiểu. Sau đó anh ta bảo với tôi: "Anh chưa từng thấy bao giờ, thế thì để tôi gặp phải rồi." Anh ta toàn nghĩ theo chiều hướng tốt, anh ta sẽ không nghĩ theo chiều hướng xấu. Con người đến lúc u mê không lối thoát nhất định sẽ chỉ nghĩ theo hướng tốt.

Tôi nói: "Một đôi tủ nguyên vẹn thế này là điều vô cùng vô cùng hiếm có, ngay cả Tử Cấm Thành cũng không có." Tôi cứ liên tục dùng những lời như vậy để ám hiệu anh ta, nhưng anh ta không nghe ra được. Tôi không còn cách nào khác, tôi không thể nói chiếc tủ này là đồ giả, anh không được mua, thế thì món tiền thua bạc tối hôm qua chẳng phải do tôi phải trả hay sao, đúng không? Tôi không thể nói vậy được, thế là tôi tìm một cái cớ chuồn trước, tôi bảo tôi có chút việc gấp, đi trước một bước thế là tôi chuồn.

Sau khi tôi chuồn thì người bạn này của tôi đã trả tiền cho anh ta, 10 vạn tiền đặt cọc. Bạn có biết đôi tủ đó lúc bấy giờ bán bao nhiêu tiền không? 40 vạn, định bán cho anh ta 40 vạn. Anh ta vừa từ phòng đấu giá bước ra, một chiếc án còn bán tới hơn 100 vạn, vậy mà đôi tủ này bán 40 vạn là một mức giá rất thấp, có sức cám dỗ cực lớn đối với anh ta.

Tôi vừa bước chân ra khỏi cửa là anh ta đã trả 10 vạn tiền đặt cọc rồi. Bài học từ chuyện này là gì? Chính là con người không được quá tham lam. Không được đánh mất năng lực phán đoán dưới sự chi phối của lòng tham. Phần lớn chúng ta đều đánh mất năng lực phán đoán dưới sự chi phối của lòng tham. Ví dụ như rất nhiều kẻ lừa đảo trên đường phố, tôi xem bản tin này thấy rất kỳ lạ: có những bà cụ tích cóp tiền cả đời, con cái mượn một đồng cũng không mượn được, thế mà có kẻ lừa đảo ngoài đường cầm một viên sỏi, chỉ trong 20 phút đã vơ vét sạch 7 vạn đồng. Bạn nghĩ xem, đó không phải là tham thì là gì? Nhất định là bà ta đã nổi lòng tham. Con người một khi rơi vào trạng thái tham lam thì tất cả bộ não đều ngừng hoạt động, chỉ nghĩ theo một hướng duy nhất, chỉ nghĩ làm sao để kiếm được số tiền đó, làm sao để chiếm được món hời đó. Kết quả là mọi chuyện đều bị món hời đó cắn ngược lại. Chỉ cần tham lam thì bạn sẽ sập bẫy. Cho nên trong quá trình sưu tầm, một khi bạn phát hiện ra những món đồ rẻ một cách bất thường thì nhất định phải suy ngẫm. Đời người không thể quá tham lam. Mọi mối lợi không thể để một mình bạn chiếm hết được.

Cẩn trọng chớ kiêu ngạo

Tôi nãy giờ kể toàn là chuyện người khác sập bẫy, bản thân tôi cũng sập bẫy không ít. Ví dụ như có một năm tôi nhìn thấy một chiếc án lớn bằng gỗ hồng mộc ở Thiên Tân, tôi hỏi người bán giá bao nhiêu, người ta nói 6 vạn. Tôi nghe xong thấy rẻ, bởi vì hồi đó những chiếc án như thế có giá tới mấy chục vạn, thế mà anh ta bán 6 vạn. Tôi cảm giác như vớ được món hời vậy. Dựa vào kinh nghiệm của mình, tôi nhìn qua thấy chiếc án này không có vấn đề gì lớn nên không đến gần để xem kỹ. Thế rồi họ bắt đầu rộn ràng gom hàng chất lên xe để chở về.

Lúc bốc hàng lên xe thì tôi đứng ở bên cạnh, họ liền kéo tôi lại bảo: "Thầy Mã, chúng ta vào nhà uống trà đi, pha ấm trà ngon vào, đem cả trà Lạc An gì đó ra pha đi", dùng đủ lời lẽ ngon ngọt để lừa phỉnh tôi. Thế là chúng tôi vào nhà uống trà, vây quanh tôi hỏi đông hỏi tây. Tôi đoán đây chính là chiêu "điệu hổ ly sơn", dù sao cũng là không cho tôi xem lại nữa. Tôi cũng uống trà, cũng làm đủ mọi việc, nhưng tôi cứ đinh ninh rằng chiếc án đó tuyệt đối không có vấn đề gì nên đã quay về Bắc Kinh.

Đi theo xe về đến Bắc Kinh, ngồi đó, đợi khi về đến Bắc Kinh, tôi ngồi nhìn họ dỡ hàng xuống. Thấy có hai người thợ bước đến, hai người cùng khiêng là hạ xuống được ngay, đầu tôi ong lên một tiếng và biết là tiêu đời rồi. Bởi vì dựa theo kinh nghiệm của tôi, chiếc án đó phải có bốn năm người khiêng không nổi, sao mà hai người đã hạ xuống được? Chiếc án đó là một chiếc bàn dán gỗ! Chỉ có lớp bề mặt bên ngoài là gỗ hồng mộc, còn lại toàn là gỗ tạp.

Bài học kinh nghiệm đối với tôi là gì? Con người khi đã nắm vững tri thức thì cũng phải biết khiêm tốn cẩn trọng, chớ kiêu ngạo nóng vội. Từ này ngày nay chúng ta ít nói đến, nhưng hồi nhỏ tôi ngày nào cũng nghe cụm từ "cối tiêm khiêu táo" (kiêu ngạo nóng vội). Hồi đó tôi vừa kiêu ngạo vừa nóng vội, cho nên chắc chắn phải sập bẫy một lần. Vậy thì sập bẫy một lần rồi, bạn phải rút ra bài học kinh nghiệm.

Hôm nay nhìn lại đôi khi cũng không hẳn gọi là sập bẫy, bỏ ra 6000 tệ (lúc nãy tác giả nói 6000 ở đoạn đầu) để mua một chiếc án như thế tính đến nay vẫn là rẻ, phải không? Hồi đó thì đắt, bây giờ thì rẻ. Nhưng đối với đạo lý đối nhân xử thế mà nói, điều rất quan trọng là khi bạn có một chút kiến thức nhất định thì cũng phải khiêm tốn cẩn trọng. Người xưa gọi là "kẹp đuôi mà làm người". Chúng ta không nhất thiết phải cổ súy việc bạn cứ phải kẹp đuôi làm người, nhưng sự kiêm tốn cẩn trọng, không kiêu ngạo nóng vội là điều nên làm được. Đừng luôn cảm thấy mình có chút bản lĩnh rồi tùy tiện khinh địch. Xưa có câu: "Đánh chết người ngạnh cổ, chết đuối kẻ biết bơi", chính là đạo lý này. Tôi hoàn toàn không biết bơi, anh không thể dìm chết tôi; nhưng anh vừa biết bơi một chút mà đã bơi ra xa thì rất dễ xảy ra chuyện. Đây đều là những đạo lý nhân sinh đơn giản.

Tác dụng của kinh nghiệm

Khi mua sắm đồ nội thất, chúng ta sẽ gặp phải muôn hình vạn trạng các tình huống khác nhau, mỗi tình huống sẽ không giống nhau, sẽ không giống như những gì chúng ta giảng hôm nay. Tất cả các ví dụ tôi giảng ngày hôm nay, nếu các bạn đi sưu tầm thì tuyệt đối không thể gặp lại y hệt như vậy. Những gì bạn gặp phải chắc chắn sẽ muôn hình vạn trạng, khi đó phải dựa vào kinh nghiệm của bạn.

Có một lần, có một thương nhân mời tôi đi xem, nói là có một đôi tủ cực kỳ tốt, vô cùng hiếm có, hỏi tôi có muốn xem không, nói rằng đôi tủ đó có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với việc sưu tầm. Tôi liền bảo vậy thì tôi đi cùng anh ta. Thế là đi thẳng xuống vùng nông thôn. Tới nơi, bước vào trong sân của nhà họ, bước vào rồi thì gian nhà ở giữa chính là cái lò bếp, ở đó đang nấu bếp củi lớn, phì phì, khói bay mù mịt, đang nấu cơm ở đó. Tôi bước vào, rẽ trái một cái là bước vào phòng. Nhìn thấy chiếc tủ lớn quả thực rất đẹp, cực kỳ lớn, cao hơn 2 mét, nguyên vẹn không sứt mẻ, nhưng chỉ có một chiếc.

Tôi bảo không phải anh nói là một đôi sao? Anh ta bảo chiếc kia ở phòng bên kia kìa. Thế là chúng tôi lại đi ra, chạy sang phòng bên kia để xem, nhìn thì quả thực y hệt, là một đôi, đặc biệt đẹp. Thế rồi tôi nói với anh ta một câu khiến anh ta sững người: "Hai chiếc tủ này của anh cao không bằng nhau." Người đó sững sờ ngay lập tức. Sau khi sững người lại liền hỏi: "Sao anh biết hay vậy, thầy Mã? Mắt anh tinh thật đấy." Tôi bảo nếu mà cao bằng nhau thì anh đã đặt chúng vào cùng một phòng rồi chứ.

Tại sao lại phải đặt ở hai phòng khác nhau? Chiếc tủ này chênh lệch nhau tới ba phân, sự chênh lệch ba phân này là sự chênh lệch đều đặn, nghĩa là vị trí của mỗi thanh xà ngang đều không giống nhau. Đặt không cùng với nhau được, nhìn không đẹp. Đồ nội thất là như thế này, tất cả đồ nội thất thành đôi đều có giá gấp 4 lần đồ đơn lẻ. Nói một cách đơn giản, một chiếc tủ trị giá một vạn đồng thì một đôi tủ sẽ trị giá bốn vạn đồng. Thông thường đều có mức giá như vậy. Đồ bán thành đôi bao giờ cũng đắt hơn bán đơn lẻ.

Nếu như anh ta đặt chúng vào cùng một phòng thì ba phân đó sẽ lộ ra ngay, bạn sẽ nhận ra đây không phải là một đôi, mặc dù kiểu dáng y hệt nhau. Nhưng khi anh ta tách ra để bày trí thì màn kịch này làm chưa tới nơi tới chốn. Nếu anh ta làm cho tới nơi tới chốn thì tôi cũng không nhìn ra được. Ví dụ làm thế nào cho tới nơi tới chốn? Làm sao mà tôi phát hiện ra được? Chính là ở khía cạnh anh ta làm chưa tới. Cảm giác đầu tiên của tôi khi bước vào căn phòng đó là căn phòng này rất trống trải, chỉ có mỗi chiếc tủ này; căn phòng bên kia cũng rất trống trải, hoàn toàn có thể đặt một đôi, thế mà anh ta lại không đặt. Người bán hàng ngày trước nếu là một đôi thì nhất định họ sẽ đặt chung với nhau, khí thế hoành tráng, dễ khiến tâm lý người mua chốt giao dịch hơn.

Nếu như căn phòng đó chất đống chật ních, chỉ miễn cưỡng nhét vừa một chiếc tủ ở sát mép đất, phòng bên kia cũng chất đầy nhét vừa một chiếc tủ, thì tôi còn thấy hợp tình hợp lý, bởi vì không nhét nổi chiếc tủ thứ hai vào nữa. Đằng này tôi nhìn thấy chiếc tủ rõ ràng có thể đặt chung vào một phòng mà anh lại không đặt chung vào một phòng, thế thì chiếc tủ này có vấn đề rồi. Có vấn đề gì chứ? Dựa vào kinh nghiệm của tôi, nhìn ngắm nửa ngày cũng không thấy có vấn đề gì, tôi suy nghĩ hồi lâu, hóa ra là hai chiếc tủ cao không bằng nhau.

Đây chính là kinh nghiệm. Cho nên tôi vẫn luôn nói kinh nghiệm sống là vô cùng quan trọng. Tri thức là sự truyền đạt. Con người có hai con đường để đạt được kỹ năng sinh tồn: thứ nhất là tri thức. Tại sao chúng ta phải học tập, tại sao chúng ta phải đi học, phải biết chữ, phải đọc toán lý hóa? Rất nhiều kiến thức chưa chắc đã giúp ích cho bạn suốt đời, nhưng nhất định phải học tập. Bạn không biết viên gạch nào sẽ phát huy tác dụng, nhưng nếu thiếu đi từng viên gạch thì bạn không thể xây nên tòa nhà được, bạn phải có tri thức.

Thứ hai chính là kinh nghiệm. Có bao nhiêu tri thức đi nữa mà không có kinh nghiệm thì bạn cũng không thể làm được việc gì cả. Những gì được truyền đạt cho bạn, được dạy cho bạn nhất định là tri thức; còn những gì do bản thân tích lũy nhất định là kinh nghiệm. Đôi khi tôi nói với trẻ con rằng: Thế nào gọi là tri thức? Tri thức chính là nước sôi rồi thì không được lấy tay sờ vào, đây gọi là tri thức. Thế nào gọi là kinh nghiệm? Bạn sờ thử một cái, bị bỏng một cú, đây gọi là kinh nghiệm. Bạn không sờ thì mãi mãi bạn cũng không biết thế nào là bỏng. Cảm giác bỏng đều là kinh nghiệm chứ không phải tri thức. Nhưng người ta đều gọi chung là tri thức.

Cho nên việc tích lũy kinh nghiệm trong cuộc đời là một quá trình vô cùng quan trọng. Vấn đề là khi kinh nghiệm đó đến với bạn, nó có phát huy tác dụng hay không, bạn có thể nâng tầm kinh nghiệm của mình lên thành lý luận hay không, nghĩa là chuyển hóa nó thành tri thức – đây mới là điều cốt yếu.

Khi tôi đưa ra phán đoán về chiếc tủ này, trong tích tắc tôi đã nảy sinh suy nghĩ rằng món đồ này chắc chắn cao không bằng nhau. Kết quả quả nhiên đã ứng nghiệm, đây chính là tác dụng của kinh nghiệm.

Sự quen thuộc và chi tiết

Trong việc làm giả đồ nội thất, người ta có rất nhiều thủ đoạn kỹ thuật. Chúng ta là người bình thường rất khó hiểu và cũng không biết được. Ví dụ như một số loại gỗ chỉ cần lấy tay sờ qua là chúng ta đã biết ngay đó là loại gỗ gì rồi. Lấy ví dụ đơn giản như gỗ kê sí mộc (gỗ cánh gà) và gỗ thiết lực mộc. Gỗ kê sí mộc là một loại gỗ rất mịn màng, sờ tay vào thấy phẳng láng; còn gỗ thiết lực mộc là loại gỗ tương đối thô ráp, có độ rít, sờ tay vào cảm giác giống như giấy nhám vậy. Nhìn bề ngoài thì chúng trông giống nhau, cho nên rất nhiều người không hiểu rõ sự tình liền xông vào nhìn chăm chú, nhìn nửa ngày cũng chẳng hiểu ra sao.

Điều này trong giám định chính là đã đi vào một ngõ cụt khác, nghĩa là đôi khi con đường này không đi được thì bạn có thể thông qua một con đường khác để tìm hiểu. Đôi khi nó giống như việc tìm hiểu một con người vậy: đôi khi bạn hỏi trực diện mà không hỏi ra được điều gì thì hãy hỏi những người xung quanh anh ta, bạn sẽ biết được rốt cuộc người đó là loại người thế nào.

Cho nên trong giám định, tối kỵ việc đi đâm đầu vào một ngõ cụt, đi mãi đến cùng một con đường. Cách làm như vậy tuyệt đối không được đâu.

Ví dụ như gỗ tử đàn. Tử đàn chúng ta đã từng nói từ đầu, ở bài học về nguyên liệu, đó là nó không có nguyên liệu bản lớn. Gỗ tử đàn sinh trưởng rất chậm, không lớn lên được, lớn lên một chút là ruột bên trong bị rỗng. Cho nên qua điện thoại đôi khi người ta có thể nghe ra món đồ của bạn không thật. Ví dụ như bạn của bạn gọi điện đến nói: "Thầy Mã ơi, ở chỗ đó có một chiếc bàn vuông lớn bằng gỗ tử đàn", tôi sẽ lập tức hỏi ngay: "Mặt bàn đó ghép bằng mấy tấm?"

Cái gọi là mấy tấm ghép chính là trên mặt bàn có mấy khối ván ghép lại với nhau. Anh ta đáp hai tấm. Nghe câu trả lời là biết món đồ này không thật rồi. Tất cả những chiếc bàn tử đàn mà tôi từng thấy đều là bốn năm tấm ghép lại, năm sáu tấm, thậm chí bảy tám tấm ván ghép lại với nhau. Nghe thấy hai tấm là biết ngay đó là gỗ hồng mộc hoặc gỗ hoàng hoa lê, tuyệt đối không phải gỗ tử đàn. Đó là do đặc tính của loại gỗ đó quyết định.

Nhưng nếu hỏi trong nguyên liệu tử đàn có loại bản siêu rộng không? Cá biệt thì có. Những chiếc ghế, ghế đẩu trong Tử Cấm Thành có mặt ghế rộng chừng gần 30 phân. Chiếc bàn vẽ lớn bằng gỗ tử đàn mà tôi mua của Lý Hàn Tường cũng rộng gần 30 phân, đó là thứ vô cùng vô cùng hiếm có. Nhưng phần lớn không phải như vậy, phần lớn đều là những tấm ván nhỏ hẹp ghép lại với nhau.

Khi bạn đã có nhận thức tương đối sâu sắc về đồ nội thất, đôi khi chỉ cần nhìn từ xa là nhận ra ngay. Ví dụ nhìn từ xa là biết đây là gỗ tử đàn, gỗ hồng mộc hay gỗ hoàng hoa lê, đôi khi không cần phải đến gần mới xem được.

Ví dụ như trong các chương trình truyền hình của chúng tôi thường hay có tình tiết mời khán giả bước lại gần để quan sát cự ly gần. Việc giám định gần hay xa đôi khi không phát huy tác dụng. Không phải cứ đứng xa là không nhìn ra, hay đứng gần là nhìn ra được, không có chuyện đó đâu. Giống như việc tôi không biết tiếng Anh, anh bảo tôi nói lớn tiếng lên thì dù tôi có nói lớn tiếng đến mấy cũng không biết nói, đúng không? Hai việc này hoàn toàn khác nhau.

Cho nên bạn phải nắm vững sự thay đổi về phong cách tổng thể của nó. Sự thay đổi này nhất định phải thật quen thuộc, giống như việc chúng ta tìm hiểu một con người vậy. Ví dụ như tôi rất quen với Trương Tam, quen đến mức độ nào? Chính là anh ta vừa cất lời là tôi biết anh ta đến rồi. Nếu tôi quen anh ta hơn chút nữa, anh ta chỉ cần ho một tiếng là tôi biết anh ta đến rồi. Nếu tôi quen hơn chút nữa, anh ta quay lưng đi, tôi không nhìn thấy anh ta, anh ta từ hành lang bước tới, tôi chỉ nghe tiếng bước chân là biết anh ta đến rồi.

Đó chính là mức độ quen thuộc. Nếu bạn không quen, người này không quen với bạn, từ nhiều năm trước gặp mặt một lần, không quen thân, đứng trước mặt bạn giới thiệu nửa ngày mà bạn vẫn không biết người này là ai, đúng không? Chính là sự quen thuộc đóng vai trò vô cùng quan trọng. Cho nên nếu bạn thích việc giám định này, muốn có năng lực phán đoán trong lĩnh vực sưu tầm văn vật, thì hãy cố gắng làm quen thuộc với nó nhiều nhất có thể.

Có triển lãm nhất định phải đi xem, đặc biệt là các triển lãm chuyên đề do các viện bảo tàng tổ chức, triển lãm tính chuyên môn cao nhất định phải tranh thủ đi xem, phải xem thật kỹ lưỡng, quan sát tất cả các tiểu tiết của chúng. Như vậy qua sự tích lũy ngày qua ngày, năng lực giám định của bạn sẽ có sự nâng cao rất lớn.

Bao tương

Trong giám định có một thuật ngữ mà bất cứ ai thích sưu tầm đồ nội thất đều luôn miệng nhắc đến, gọi là "bao tương". Phàm là những người thích sưu tầm đồ nội thất đều nhắc đến cụm từ này bên miệng. Những người không thích sưu tầm đồ nội thất thì nghe không hiểu hai chữ này có nghĩa là gì, đúng không? Người ta không hiểu thế nào gọi là bao tương của đồ nội thất nên nghe không hiểu.

Nhưng bao tương rốt cuộc là gì? Đó là cách gọi trong giới đồ cổ ngày xưa đối với văn vật – không chỉ riêng đồ nội thất, bao gồm cả tranh chữ cũng gọi như vậy – chỉ lớp vỏ hình thành trên bề mặt do quá trình oxy hóa trong thời gian dài. Chúng ta thường gọi là lớp vỏ, gọi chung lớp tầng oxy hóa hình thành này là bao tương. Thời Dân Quốc còn gọi là "bảo tương" (vẻ đẹp tựa bảo vật), tỏa ra một thứ ánh sáng u trầm, đây gọi là bao tương.

Bao tương này để lâu ngày, qua lời đồn đại sai lệch, bị rất nhiều nhà sưu tầm hiểu lầm là một loại cặn bẩn, cảm giác nó chính là thứ dơ bẩn, cảm thấy trên đó có lớp vỏ này thì mới là đồ thật. Người miền Nam dứt khoát gọi là "bì xác" (lớp vỏ ngoài), người miền Nam không gọi là bao tương mà gọi là bì xác. Thế rồi rất nhiều người ngày nay lấy điều này làm tiêu chuẩn: nhìn thấy không có bao tương là tôi không thèm nữa, nhất định phải đòi có bao tương cho bằng được.

Sau đó tôi thấy rất nhiều món đồ có mang bao tương mà mọi người bưng đến, nhìn qua thì hóa ra đó chỉ là lớp bùn đất do nông dân bôi trát lên, một lớp dơ bẩn.

Đi khắp tất cả các bảo tàng trên thế giới, tất cả các bảo tàng có sưu tầm đồ nội thất Trung Quốc – như Bảo tàng Cuscút (Musée Cernuschi) nổi tiếng ở Pháp, Bảo tàng Anh (British Museum), Bảo tàng Metropolitan ở Mỹ, Bảo tàng Philadelphia, Bảo tàng Boston – nơi nào cũng có những bộ sưu tập đồ nội thất Trung Quốc nổi tiếng. Mỗi món đồ nội thất đều sạch sẽ tinh tươm, thể hiện chất lượng cuộc sống đỉnh cao nhất của Trung Quốc hai triều đại Minh-Thanh lúc bấy giờ. Đều là sạch sẽ ngăn nắp, bạn không thể tưởng tượng được người Trung Quốc từ 400 năm trước lại sử dụng những món đồ nội thất tinh xảo và đẹp đẽ nhường này.

Không phải trên đó toàn là bùn đất, toàn là sự dơ bẩn. Loại dơ bẩn đó đều đã bị làm sạch đi rồi. Đó không phải là thứ có sẵn bẩm sinh của nó, mà là thứ tác động từ hậu thiên. Nó không đại diện cho tính chân giả của món đồ, không phải cứ bôi trát bùn đất lên là thành đồ thật, không có bùn đất là thành đồ giả, sự việc không phải như vậy.

Đối với sự cũ kỹ của loại đồ nội thất này, chúng ta nhất định phải đổi một góc nhìn khác để quan sát. Ví dụ như món đồ này là mới hay cũ, đôi khi bạn nhìn không ra, vậy thì bạn hãy nghĩ xem liệu mình có thể nhìn ra quần áo mới hay cũ không? Nói chung, phụ nữ nhạy cảm hơn nam giới. Ví dụ như chiếc áo này bạn mặc qua một lần rồi, chỉ cần bạn mặc qua một lần, cho dù bạn đã giặt sạch sẽ rồi đem đến đó để đổi trả, bạn cứ thử xem, nhân viên bán hàng vừa mở ra là sẽ nói ngay: "Cái này anh/chị mặc rồi." Chắc chắn cô ấy nhận ra ngay, cho dù bạn có giặt sạch đến đâu, có ủi phẳng thế nào đi nữa, cô ấy vẫn biết là bạn đã mặc rồi, đúng không? Chỉ một lần là nhìn ra ngay.

Vậy thì bạn hãy nhìn chiếc quần jean xem, quần mới người ta làm cũ đi, giặt cát xong, bạn cầm lấy cũng biết đó là chiếc quần mới. Nếu quả thực là chiếc quần cũ thì bạn đã không mua nữa rồi. Sự phán đoán của chúng ta đối với quần áo tương đối là một thứ kinh nghiệm tích lũy ngày qua ngày. Cho nên bạn rất dễ đưa ra phán đoán xem quần áo rốt cuộc là mới hay cũ.

Làm cũ

Cách làm cũ đơn giản nhất là sau khi làm xong đồ nội thất, lấy một sợi dây thừng buộc lại. Đồ nội thất gỗ cứng ở vùng nông thôn – tôi tận mắt nhìn thấy đấy – bị ném thẳng xuống hố phân thối ngập ngụa. Ném xuống đó rồi buộc thêm hai viên đá, vốn dĩ bản thân nó đã chìm rồi, lại buộc thêm hai viên đá để chìm hẳn xuống đáy, ngâm ở đó nửa tháng, vớt lên, nhìn thấy ngâm tương đối rồi thì đem phơi dưới ánh nắng mặt trời.

Phơi hai tuần, rồi lại ném xuống đó. Lại phơi hai tuần, cứ lật qua lật lại hành hạ như thế. Hết cả mùa hè thì món đồ nội thất nào cũng thành đồ cũ cả, đúng không? Nhưng cái sự cũ này là sự cũ do bị ăn mòn đều đặn, mọi chỗ đều giống nhau.

Chúng ta mặc quần áo đều biết, chỗ nào là chỗ dễ hỏng nhất? Chắc chắn là đầu gối. Bây giờ người ta không thịnh hành mặc quần vá nữa; hồi nhỏ tôi vẫn còn mặc quần vá, toàn thân chỗ nào cũng là vá, chứ làm gì có chuyện vá hai miếng ở đầu gối này, đúng không? Vị trí đó bạn phải hiểu rõ.

Bên cạnh đó, còn có cách làm cũ là quét sơn. Quét sơn rồi tẩy đi, quét sơn rồi tẩy đi, người ta lật qua lật lại giằng vặt nhiều lần như vậy sẽ khiến mức độ cũ kỹ của đồ nội thất tăng lên nhanh chóng. Nhuộm màu, đốt lửa, dùng bàn chải sắt chà, đủ mọi thủ đoạn, cứ làm sao để tàn phá nó là làm thế tới cùng.

Nhưng sự tàn phá này nhất định là do nhân tạo. Bạn hãy động não suy nghĩ cho kỹ, quan sát cho thật kỹ lưỡng, thì bạn sẽ có thể phát hiện ra dấu vết làm giả của họ.

Nhuộm màu: trong lịch sử chúng ta cũng từng nhuộm màu. Trong lịch sử, chúng ta từng nhuộm rất nhiều đồ nội thất bằng gỗ hoàng hoa lê thành màu đen để mạo nhận là gỗ tử đàn. Thời Dân Quốc, khi phong trào chuộng gỗ tử đàn thịnh hành, người ta đã nhuộm một phần gỗ hoàng hoa lê thành màu tử đàn để bán. Còn bây giờ, màu sắc của một số loại gỗ có sự khác biệt so với gỗ cổ đại, tại sao lại phải nhuộm màu? Nhuộm gỗ hồng mộc thành màu đen để mạo nhận là gỗ tử đàn. Tôi từng thấy rồi, cách đây đã nhiều năm, có một cô gái mặc chiếc váy liền trắng toát vào giữa ngày hè đi mua đồ nội thất gỗ tử đàn. Đồ giả tử đàn nhuộm màu ở chỗ người ta, cô ấy ngồi lên đó, lúc đứng dậy thì trên mông có hai đóa hoa mẫu đơn màu đỏ, ướt sũng, loại gỗ đó bị phai màu! Bản thân cô ấy không nhìn thấy, chúng tôi đứng phía sau nhìn thấy được. Cô ấy còn đang lầm bầm: "Cái váy này của tôi đắt lắm thế mà bị nhuộm bẩn hết rồi", đúng không? Nó nhuộm màu, mà nhuộm màu thì sẽ bị phai.

Nói đến đây toàn là chuyện phiếm ngoài lề, nhưng việc tìm hiểu những kiến thức nhỏ nhặt ở các mặt này sẽ có ích cho việc bạn đưa ra phán đoán tổng hợp đối với một món đồ nội thất.

Giám định đồ giả là một kỹ thuật vô cùng quan trọng. Kỹ thuật này không phải ngày một ngày hai là bạn có thể học được. Tôi cảm thấy các nhân viên chuyên nghiệp học cái này nói nghiêm túc ra thì không có ý nghĩa quá lớn, chúng ta tìm hiểu một số kiến thức là đã đủ dùng rồi. Giống như bài giảng này, bạn hấp thu được bao nhiêu thì hay bấy nhiêu, chủ yếu là phải ngẫm xem đằng sau nó có đạo lý nhân sinh gì, điểm này mới là điều quan trọng nhất đối với cuộc đời bạn. Vậy thì bài giảng tiếp theo chúng ta sẽ bàn về nguyên nhân vì sao đồ nội thất minh thanh lại thịnh hành mãi không suy.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.