Trong lĩnh vực sưu tầm trước đây ở Trung Quốc, đồ gỗ gia dụng không được xem là một chủng loại riêng biệt. Lấy ví dụ như các tiệm đồ cổ thời vãn Thanh trước kia, đồ cổ đều được chia theo chủng loại, rất ít người chuyên làm nghề bán đồ gia dụng, đồ gia dụng toàn là bán kèm theo. Điều này chứng minh điều gì? Chứng minh nhận thức của người Trung Quốc đối với đồ gia dụng còn tương đối thấp, nhận thức đối với kiến trúc cũng tương đối thấp, thế nên chúng ta mới không đành lòng bảo vệ kiến trúc cổ. Cho đến tận bây giờ, những kiến trúc đời Đường còn có thể lưu lại tính trên toàn quốc chỉ có đúng bốn tòa, thời Tống cũng không nhiều, Minh Thanh thì vẫn còn một phần, chúng ta đặc biệt thích tháo ra xây lại. Nhưng quan niệm kiến trúc của phương Tây không phải như vậy, hễ chúng ta đến châu Âu, tất cả kiến trúc của các quốc gia có truyền thống lịch sử đều vẫn được bảo lưu trọn vẹn. Đây chính là một sự chênh lệch về mặt quan niệm của chúng ta.
Bởi vì đồ gia dụng có mối quan hệ gắn bó mật thiết nhất với kiến trúc, nên chúng ta thường cũng không coi trọng nó. Trước kia, sau khi đồ gia dụng được đưa đến, rất nhiều đồ gia dụng cũ, vào thập niên 50, thập niên 60, thậm chí là thập niên 70, đều bị tháo ra để gọt thành hạt bàn tính. Đồ gỗ cứng mà, đã hủy hoại rất nhiều, rất nhiều đồ gia dụng ưu tú, nghĩ lại khiến người ta đau lòng. Đồ gia dụng chúng ta dùng trong gia đình ngày nay phần lớn đều là kiểu phương Tây, đều là đồ gia dụng phương Tây trong hơn 100 năm gần đây đã tạo ra ảnh hưởng to lớn đối với chúng ta. Thế nên đồ gia dụng chúng ta dùng trong nhà đều là đồ gia dụng kiểu phương Tây.
Ấn phẩm liên quan
Người nghiên cứu về đồ gia dụng Trung Quốc đầu tiên là một người Đức. Người này tên là Gustav Ecke. Vào năm 1944, ông đã xuất bản chuyên khảo, bây giờ vẫn có thể mua được, mang tên "Trung Quốc hoa lê gia dụng đồ khảo", có rất nhiều hình ảnh cùng với những góc nhìn của ông đối với đồ gia dụng Trung Quốc. Một người Đức với thái độ làm học cứu vô cùng nghiêm cẩn đã viết nên chuyên khảo đầu tiên về nghiên cứu đồ gia dụng Trung Quốc, đồng thời cũng là cột mốc đầu tiên nghiên cứu về đồ gia dụng Trung Quốc được toàn thế giới công nhận. Chính vì có cuốn sách của Ecke, mới có chuyện thế giới đổ xô đi sưu tầm đồ gia dụng Trung Quốc.
Thế thì do những cuốn sách này được viết từ khá sớm, cuốn sách của tiên sinh Ecke được viết từ hơn 60 năm trước. Cuốn muộn nhất cũng cách nay hơn 20 năm rồi. Thông qua việc nghiên cứu trong những năm gần đây, chúng ta đã có những nhận thức mới.
Nghiên cứu trước đây cơ bản đều là nghiên cứu theo chiều dọc. Các học giả trước đây của chúng ta khi nghiên cứu một lĩnh vực nào đó thì đều nghiên cứu theo chiều dọc trong chính lĩnh vực đơn lẻ đó, từ xưa đến nay. Ngày nay, nhờ vào sự phát triển của ngành công nghiệp thông tin, trong quá trình nghiên cứu, chúng ta chú ý nhiều hơn đến việc nghiên cứu theo chiều ngang. Ví dụ như chúng ta nói đồ gia dụng thời vãn Minh có mối liên hệ theo chiều ngang với đồ sứ, đồ đồng, đồ sơn mài, đồ tráng menh (cảnh thái lam), và tất cả các loại đồ thủ công mỹ nghệ của nó. Đây là điều mà rất nhiều học giả ngày nay quan tâm, nhưng trong các nghiên cứu trước đây thì lại không quan tâm đến những hiện tượng này. Thế nên những cuốn sách cùng kết luận trước đây đều tương đối đơn nhất, không tránh khỏi việc xuất hiện những điểm khuyết và thiếu sót thế này thế khác, thậm chí là xuất hiện sai lầm.
Giới hạn trên của đồ gỗ cứng
Những cuốn sách thời kỳ đầu định niên đại cho đại đa số đồ gia dụng đều có phần quá sớm. Một số sách của chúng ta đã định vị đồ gia dụng, đồ gỗ cứng, đồ gỗ hoàng hoa lê, đồ gỗ tử đàn vào thời kỳ giữa nhà Minh, đầu nhà Minh, thậm chí là đời Nguyên. Ngày nay chúng ta có bằng chứng chứng minh rằng vào thời kỳ đó không hề có những loại đồ gia dụng như vậy. Trước thời Gia Tĩnh nhà Minh, tất cả đồ gia dụng có thể chứng minh được niên đại chính xác đều là đồ sơn mài, có mang niên hiệu rõ ràng, ví dụ như có đề "Đại Minh Tuyên Đức niên chế", "Đại Minh Gia Tĩnh niên chế", vô cùng rõ ràng.
Có mấy điểm hạn chế: Thứ nhất là sự hạn chế về công cụ. Trong tất cả các dụng cụ mộc của Trung Quốc, dụng cụ bào gỗ phẳng xuất hiện muộn nhất, điều này hoàn toàn khác biệt với châu Âu. Bào của chúng ta mãi đến thế kỷ 16 mới xuất hiện, không có bằng chứng nào chứng minh người Trung Quốc từng sử dụng bào trước thế kỷ 16. Không có bào thì không có cách nào làm phẳng gỗ, không thể cạo phẳng gỗ được. Tại sao trước kia lại sử dụng đồ sơn mài? Chính là bởi vì gỗ không phẳng, cần phải quét vải đắp tro, làm phẳng, đánh bả, trang điểm, đánh lớp nền, đánh phấn để che đi những chỗ không bằng phẳng. Sự xuất hiện của cái bào đã khiến đồ gỗ cứng nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường. Nguyên nhân thứ hai là Long Khánh khai hải. Chúng ta đã từng nhắc đến, vào năm Long Khánh nguyên niên, do sự nảy mầm của chủ nghĩa tư bản, do hoạt động buôn lậu và thương mại hải ngoại của chúng ta lúc bấy giờ gia tăng, dưới sức ép, chính phủ đã mở cửa hải quan một cách có giới hạn. Do đó, việc vận chuyển đường biển đã khiến một lượng lớn gỗ ưu tú đi vào Trung Quốc.
Hai nguyên nhân này đã khiến đồ gia dụng phái Minh của Trung Quốc, những món đồ gỗ hoàng hoa lê, gỗ tử đàn, gỗ kê sí mộc, gỗ ô mộc quý hiếm, trở thành trào lưu thịnh hành khắp vùng Giang Nam vào thời kỳ vãn Minh, đặc biệt là từ niên hiệu Vạn Lịch đến niên hiệu Sùng Trinh. Trong sách có rất nhiều ghi chép. Ví dụ như trong cuốn sách "Vân gian cứ mục sao" của Phạm Liêm thời Gia Tĩnh có ghi chép rằng: "Đồ mộc tinh tế như bàn học, ghế thiền, lúc ta còn trẻ chưa từng thấy một lần nào, dân gian chỉ dùng bàn vuông sơn vàng gỗ hạnh ngân. Từ niên hiệu Long, Vạn đến nay..." – nghĩa là từ thời Long Khánh, Vạn Lịch đến nay – "...cho tới nhà nô bộc giáp binh cũng đều dùng đồ tinh xảo. Lại thêm thói xa hoa đài các, chê gỗ kiều không đủ cao quý, phàm là giường, tủ, sập, bàn đều dùng gỗ hoa lê, gỗ sần, gỗ ô mộc, gỗ tương tư cùng gỗ hoàng dương. Càng chuộng sự khéo léo, động chút là tốn vạn tiền, cũng là một thói xa hoa nhảm nhí của thời tục vậy." Mỗ gỗ tương tư mà ông nhắc đến chính là gỗ tử đàn.
Phạm Liêm nói lúc tôi còn bé, không hề nhìn thấy những thứ này, đều là từ thời Long Khánh, Vạn Lịch trở đi mới bắt đầu xuất hiện, ghi chép này vô cùng rõ ràng. Thế thì phán đoán trước kia của chúng ta đã có sự lệch lạc. Chúng ta đều phán đoán dựa trên tình cảm, hy vọng đồ gia dụng của chúng ta xuất hiện sớm hơn, nhưng đáng tiếc thay, sự thật là chúng không hề xuất hiện. Vào thời Vạn Lịch, sự xuất hiện của đồ gia dụng quý hiếm ở Trung Quốc không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên, nó được tạo thành bởi rất nhiều nhân tố. Thế nên những trước tác quan trọng nhất thời vãn Minh của chúng ta như "Thiên công khai vật", "Lỗ ban kinh thợ nhà gương" ghi chép về cái bào đều vô cùng rõ ràng, mà những cuốn sách này đều được xuất bản sau thời Vạn Lịch. Trước thời kỳ giữa nhà Minh, người Trung Quốc không thể làm được đồ gỗ cứng.
Dụng cụ làm mộc của phương Tây phát minh sớm hơn chúng ta. Cái bào đã xuất hiện từ thời La Mã cổ đại. Đây là loại dụng cụ mà chúng ta có khoảng cách chênh lệch lớn nhất so với phương Tây. Cưa khung của chúng ta thì đời Tống đã có rồi. "Thanh minh thượng hà đồ" có tư liệu hình ảnh, có thể nhìn thấy một chiếc cưa cắm ở đó, nhìn rõ mồn một, nhưng lại không có bào. Đây là một chương mục bị bỏ quên trong nghiên cứu trước đây của chúng ta, thế nên mới không biết ranh giới này được vạch ở đâu. Tôi cảm thấy cái bào chính là một ranh giới không thể vượt qua của đồ gỗ cứng Trung Quốc.
Hoàng đế Thiên Khải
Trong sách lịch sử còn có một đoạn ghi chép cực kỳ thú vị, đó là vị hoàng đế áp chót của nhà Minh – Hoàng đế Thiên Khải vô cùng mê mẩn nghề mộc. Vị hoàng đế này thích làm đồ mộc, không màng triính sự. Chúng ta đều biết vào thời vãn Minh, hai vị hoàng đế Gia Tĩnh và Vạn Lịch không thích lên triều. Điều này được ghi chép trong sử sách là chính trị vãn Minh hắc ám, dân chúng lầm than, trí thức Trung Quốc lúc bấy giờ khi đã tuyệt vọng với việc nước thì có xu hướng theo đuổi cuộc sống. Thế nên họ theo đuổi sự xa hoa trong đời sống. Điều này có nguyên nhân chính trị của nó. Tôi không theo đuổi lý tưởng chính trị nữa, cái tôi theo đuổi là lý tưởng sống.
Cho nên đời sống thời vãn Minh tốt hơn rất nhiều so với những gì sách vở trước đây kể lại. Chúng ta có rất nhiều di vật ưu tú, có rất nhiều văn vật chất lượng cao đều xuất hiện vào thời kỳ vãn Minh. Nó tuyệt đối không phải là sự tồn tại cô lập. Thế thì hoàng đế Thiên Khải không lên triều, đi làm đồ mộc, làm đồ mộc xong thì bảo các thái giám mang ra chợ nhỏ bán, bảo họ mang ra chợ bán. Bán xong thì thế nào? Người ta bảo là rất được hoan nghênh. Hoàng đế có cảm giác thành tựu vô cùng. Tôi đã ngẫm nghĩ, đây có lẽ là người thợ mộc có địa vị cao nhất trong lịch sử Trung Quốc rồi phải không? Không thể có người thợ mộc nào có địa vị cao hơn ông ấy nữa. Ông ấy tìm thấy niềm vui cực lớn ở nghề mộc, niềm vui này cũng không phải là ngẫu nhiên, mà là bị ảnh hưởng bởi trào lưu theo đuổi đồ gỗ của thời vãn Minh đối với nhà vua.
Chế độ khoa cử
Xã hội phong kiến Trung Quốc có một chế độ ưu tú, đó chính là chế độ khoa cử. Trước kia chúng ta vẫn luôn mang thái độ phê phán đối với chế độ khoa cử, nhưng chế độ khoa cử lại là nguyên nhân căn bản giúp cho xã hội phong kiến Trung Quốc vô cùng vững chắc. Xã hội phong kiến Trung Quốc vượt trội hơn xã hội phong kiến châu Âu 1000 năm. Họ là 1000 năm, chúng ta là 2000 năm. Nếu không nhờ chế độ tốt, nó tuyệt đối không thể trụ vững trong suốt 2000 năm mà không sụp đổ. Đó là chế độ gì? Chế độ quan trọng nhất của nó mang tên "Học nhi ưu tắc sĩ" (Học giỏi thì làm quan). Bất kỳ ai cũng đều bình đẳng, không có chuyện quý tộc thế tập. Ở châu Âu toàn là quý tộc thế tập, cha ta là quý tộc thì ta chẳng cần nỗ lực gì cả. Chế độ ấy không có chuyện đó, bất kỳ ai cũng đứng chung một vạch xuất phát. Chỉ cần ngươi thi đậu qua ba kỳ thi này, ngươi chính là trạng nguyên.
Chế độ khoa cử bắt đầu được thiết lập từ thời nhà Tùy, trong 1300 năm, khoa cử Trung Quốc đã sản sinh ra hơn 600 vị trạng nguyên, tính trung bình cứ hai năm có một người. Trạng nguyên thời đó mới thực sự là trạng nguyên. So với chuyện báo chí hôm nay nói ở đây có một trạng nguyên, ngày mai nói ở kia có một trạng nguyên, thì thực sự có hơi khác biệt. Trạng nguyên ngày nay mà đem so với trạng nguyên thời đó, thì trạng nguyên ngày nay quả thực không phải là trạng nguyên gì cả. Khó khăn biết bao, phạm vi toàn quốc hai năm mới sản sinh ra một người! Thế nhưng chính nhờ chế độ khoa cử này, chế độ ưu tú này đã bảo đảm cho xã hội phong kiến vận hành lấy văn nhân làm trung tâm. Văn nhân không chỉ có tri thức, mà còn có địa vị xã hội, có quan chức để làm. Ngươi dù chỉ là một vị quan tép riu phẩm trứu (thất phẩm chi ma quan), cũng vẫn phải đọc làu làu Tứ thư Ngũ kinh cho ta, viết một bút chữ thật đẹp, đây là yêu cầu tối thiểu. Chế độ này dẫu cho đến thời vãn Minh có những hiện tượng như mua chuộc trường thi, gian lận v.v., nhưng nhìn tổng thể thì nó vẫn là một chế độ ưu tú, đặc biệt là xét về tổng thể thì nó là một chế độ cực kỳ ưu tú đối với xã hội phong kiến, giúp cho xã hội phong kiến 2000 năm của chúng ta không bị sụp đổ từ trong gốc rễ.
Cảnh giới thẩm mỹ của Trung Quốc
Khi xã hội này vận hành lấy văn nhân làm trung tâm, thì khiếu thẩm mỹ của văn nhân trở nên vô cùng quan trọng. Thế nên trong xã hội phong kiến, những món đồ do tổ tiên chúng ta để lại, ngày nay nếu chúng ta dùng thái độ khắt khe nhất để soi xét, đôi khi cũng không tìm ra được lỗi lầm nào. Tại sao vậy? Bởi vì khi ấy toàn là do tầng lớp tinh hoa trong xã hội thiết kế. Đồ gia dụng của chúng ta, ngươi không thể tưởng tượng nổi người thiết kế ra đồ gia dụng là loại người thế nào đâu. Đó là những người thuộc tầng lớp cao nhất trong xã hội tham gia vào việc thiết kế đồ gia dụng, thế nên nó đã biến thành một khối tài sản khổng lồ của xã hội.
Gu thẩm mỹ của xã hội phong kiến, khiếu thẩm mỹ lấy văn nhân làm trung tâm này chính là một loại thẩm mỹ ở tầng lớp cao.
Thẩm mỹ của Trung Quốc là một chuyện vô cùng thú vị, thẩm mỹ thông thường của chúng ta có 4 tầng bậc, cấu trúc theo hình tháp. Tầng ở đáy sâu nhất gọi là diễm tục (diêm dúa, dung tục). Thế nào gọi là diễm tục? Ga giường hoa hòe hoa sói ở nông thôn, các bài hát Pop thịnh hành, những thứ này đều được gọi là diễm tục, sở hữu nền tảng quần chúng rộng rãi nhất. Đây là tầng bậc thẩm mỹ thứ nhất của chúng ta.
Tiến lên một chút thì bắt đầu ít dần đi, tầng thứ hai gọi là hàm súc (kín đáo, sâu lắng). Thế nào gọi là hàm súc? Thơ Đường từ Tống chính là ví dụ tiêu biểu nhất. Ngươi cần phải từ từ cảm nhận cái đẹp ấy, nó không hề bộc lộ trực diện, mà đòi hỏi ngươi phải từ từ lĩnh hội. Ví dụ như thơ của Lý Bạch có câu: "Thử địa nhất vi biệt, cô bồng vạn lý chinh" (Nơi đây vừa chia tay, cây bồng trôi muôn dặm), nói rất đơn giản, hai chúng ta chia tay nhau là tôi lên thuyền đi luôn. Nghe ngóng thì chẳng thấy có gì là đẹp cả, nhưng xét từ góc độ thơ ca thì đó là một lối đối lưu nổi tiếng, đối xứng nhau, mà câu trước với câu sau lại nối tiếp liền mạch. Đây chính là đối lưu, nối tiếp nhau, nhưng nó lại hàm súc. Đây là tầng bậc thẩm mỹ thứ hai.
Đến tầng thứ ba thì số lượng người lại càng ít hơn nữa, gọi là kiều tình (làm vẻ, quái dị). Nghệ thuật đương đại đều giới hạn trong trạng thái này. Ví dụ như ngươi xem không hiểu, chẳng hạn như tranh của Picasso là tiêu biểu. Ngươi bảo ông ấy vẽ cái quái gì thế, sao mà tôi nhìn mãi không hiểu, đến cả Nữ hoàng Anh cũng phải thốt lên rằng tôi thực sự không thể nhìn ra cái mặt người trong tranh của ông ấy đang quay về hướng nào. Ông ấy chính là đang "kiều tình". Đây là tầng bậc thẩm mỹ thứ ba.
Tầng bậc ở chóp đỉnh tháp chính là bệnh thái (trạng thái bệnh hoạn). Thẩm mỹ bệnh hoạn vô cùng thú vị. Khi gu thẩm mỹ đã tiến đến chóp đỉnh của tòa tháp, hễ ngươi bước chân vào tầng bậc bệnh hoạn này, ở Trung Quốc nó sẽ bỗng nhiên bùng nổ theo hình kim tự tháp ngược, biến thành một thứ phổ biến với tất cả mọi người. Đứng đầu trong gu thẩm mỹ bệnh hoạn chính là tục bó chân. Ngày nay chúng ta bảo đôi bàn chân ấy xấu làm sao, sao lại có thể bó chân thành ra như thế? Thế nhưng người trước thời Thanh lại lấy việc bó chân làm đẹp. Ai nấy đều bảo: "Nhìn đứa trẻ này xem, chân được bó đẹp biết bao, nhỏ xíu thế cơ chứ!" Lý Ngư từng viết sách bàn về cách thưởng thức đôi bàn chân ấy, cách thưởng thức tục bó chân này.
Thẩm mỹ bệnh hoạn còn có cá vàng. Cá vàng là loài cá bị dị hình, chưa từng có ai nói cho ngươi biết về cá vàng, lần đầu tiên khi ngươi nhìn thấy cá vàng, chắc chắn ngươi sẽ thốt lên loài cá này xấu xí làm sao, nó là một loài cá bệnh hoạn. Phóng đại tất cả những chỗ dị dạng trên cơ thể con người và loài vật. Đá Thái Hồ thì gầy (sấu), nhăn (trụ), thủng (lộ), lủng (thấu). Ví dụ như chó Bắc Kinh (hạ ba cẩu), chó Bắc Kinh là chó cung đình của Trung Quốc, là một loài chó không khỏe mạnh. Ngươi xem khoảng cách giữa hai mắt của nó rất rộng, mang đặc trưng của hội chứng Down (thiểu năng bẩm sinh), răng thưa thớt. Chó cung đình là do cận huyết tạo thành, toàn là những thứ bệnh hoạn. Xưa kia văn nhân thưởng thức hoa mai, mai cành khô, tiểu cảnh, đều là bệnh hoạn chứ không phải trạng thái bình thường. Mai cành khô, cảnh giới thưởng thức hoa mai cao nhất của văn nhân gọi là "bệnh mai" (mai có bệnh một chút), bông hoa này hơi có bệnh một chút, nở nửa vời, họ rất thích trạng thái ấy. Khi gu thẩm mỹ của vạn vật đạt đến cấp độ cao nhất của kim tự tháp, nó sẽ bỗng nhiên bùng nổ. Đây chính là bốn tầng bậc thẩm mỹ của Trung Quốc, đại khái là như vậy.
Nguyên tắc của đồ gia dụng phái Minh chính là sự giản lược (tối giản). Đồ gia dụng phái Minh ở một mức độ nào đó, nó nằm ở tầng bậc thẩm mỹ ít được chấp nhận nhất, đứng lấp lửng giữa sự hàm súc và sự kiều tình. Nhưng mà thứ này, bản thân đồ gia dụng phái Minh cũng không phải là món hàng hóa mang tính đại chúng cho lắm vào thời nhà Minh. Ngày nay chúng ta thì đây vẫn không phải là món hàng hóa mang tính đại chúng cho lắm. Rất nhiều người yêu thích, rất nhiều người muốn tìm hiểu, nhưng đến bảo tàng để ngắm nhìn thì được. Còn bảo mang về nhà sử dụng thật sự, thì đại đa số mọi người không còn dùng nữa, ngay cả bản thân tôi cũng không dùng nữa. Chúng ta chỉ đặt ở đó để nhìn, để thưởng thức. Số người thực sự sử dụng suy cho cùng vẫn chỉ là thiểu số.
So sánh đồ gia dụng đời Minh và đời Thanh
Đồ gia dụng đời Thanh có rất nhiều điểm khác biệt so với đồ gia dụng đời Minh. Trước tiên, điểm rất rõ ràng của đồ gia dụng đời Thanh chính là nơi sản xuất của nó. Nền kinh tế đời Thanh phát triển hơn đời Minh rõ rệt, đặc biệt là vào thời kỳ thịnh thế Khang Càn. Cho nên những nơi sản xuất đồ gia dụng quan trọng là Quảng Châu và Tô Châu. Đồ do Quảng Châu sản xuất gọi là "Quảng tác", đồ do Tô Châu sản xuất gọi là "Tô tác". Đồ làm ở Quảng Châu, đồ làm ở Tô Châu. Đồ làm cho tri đình gọi là "Cống tác" (đồ tiến cống), đồ làm ở Bắc Kinh gọi là "Kinh tác". Tức là được đặt tên dựa theo vùng địa lý. Đồ đạc ở mỗi vùng đều có đặc điểm riêng của nó, ví dụ như đồ Quảng tác. Đặc điểm tiêu biểu nhất của đồ Quảng tác chính là không tiếc nguyên liệu. Tại sao vậy? Bởi vì đó là cảng khẩu, họ có được gỗ trước, tiền công lao động thì đắt mà nguyên liệu thì tương đối rẻ, thế nên tôi không tiếc vật liệu. Đến Tô Châu rồi, sau khi trải qua vận chuyển nội địa, nguyên liệu trở nên đắt đỏ, tiền công lao động của tôi tương đối rẻ, thế nên họ không tiếc công sức, dùng công sức để khỏa lấp sự thiếu hụt của nguyên liệu. Ví dụ như ghế, đại đa số những chiếc ghế đan mây đều là đồ Tô tác, còn đồ Quảng Châu thì đặt thẳng một tấm ván lên, bởi vì họ không thiếu nguyên liệu. Thợ mộc Tô Châu trước kia làm việc xong, trên mặt đất hoàn toàn không có gỗ, ngoài mùn cưa ra thì chẳng còn mẩu gỗ nào khác, tất cả gỗ đều phải được tận dụng triệt để, vô cùng cầu kỳ.
Thông qua sự so sánh, chúng ta có thể thấy rằng: Đồ đời Minh coi trọng kết cấu, ít trang trí, các chi tiết trang trí của nó đều đóng vai trò điểm xuyết cho bức tranh thêm sinh động ("họa long điểm tình"). Đồ đời Thanh thì coi trọng trang trí, xem nhẹ kết cấu, về mặt kết cấu thì không được cầu kỳ như đời đời Minh, mà chuộng sự hoa lệ tổng thể. Đời Minh chú trọng những thay đổi vi tế, vô cùng nhỏ nhặt, ví dụ như một đường nét cực kỳ mảnh mai, nếu ngươi không hiểu sâu về đồ gia dụng này, đôi khi ngươi còn chẳng nhìn thấy được. Nó hơi giống như nghệ thuật vung tay áo nước rút (thủy tụ), liếc mắt đưa tình trong Kinh kịch vậy, mang lại cảm giác ấy, vô cùng tỉ mỉ. Đời Thanh không phải như vậy, đời Thanh chuộng hiệu ứng thị giác đập vào mắt đầu tiên, tức là vừa lên sân khấu giống như phim Hollywood vậy, làm cho mọi thứ rôm rả lên trước đã, khiến ngươi lập tức bị thu hút vào ngay, đó chính là cảm giác tổng thể của nó. Đây là hai thời đại hoàn toàn khác nhau.
Đối với phán đoán của người bình thường, nếu muốn phân biệt đó là đồ đời Minh hay đời Thanh, chỉ cần nhìn vào cảm giác tổng thể là có thể tìm ra ngay, không cần phải chẻ hoe chi li quá mức.
Theo đuổi của người hiện đại
Xét từ góc độ sưu tầm mà nói, chúng ta trước kia từng xa rời nền văn hóa này. Từ thập niên 60 cho đến thập niên 80, từ lúc tôi còn học tiểu học cho đến khi trưởng thành, đều xa rời loại văn hóa này. Hồi tôi kết hôn thì thịnh hành mốt gì? Mua ghế xếp mạ điện. Tôi nhớ rất rõ, 36 đồng một chiếc, ai kết hôn cũng phải mua 2 chiếc, thành 72 đồng. Vào thời điểm ấy, 72 đồng có thể mua được cả một bộ đồ gỗ gụ, nhưng chẳng ai mua cả. Chúng ta thích đồ mới, không thích đồ cũ. Tâm lý dân tộc của chúng ta là khi kết hôn nhất định phải mua đồ gia dụng mới, đồ cũ thì không dùng được. Lúc đó bà ngoại tôi bảo tao có một đôi ghế tử đàn tặng cho con đấy, tôi bảo không lấy đâu, thứ đó không có giá trị, con phải đi mua hai chiếc ghế mạ điện cơ. Nhắc lại chuyện này ngày nay thì thấy đúng là trò cười, nhưng lúc bấy giờ sự việc chính là như thế đấy. Thời điểm đó phản ánh sự theo đuổi tinh thần vô cùng nghèo nàn của chúng ta sau này. Nghèo nàn, không hiểu biết về văn hóa, nên cứ xem đồ gia dụng chỉ là đồ gia dụng, không hề hay biết đồ gia dụng là một loại văn hóa, không biết rằng nó có thể mang lại cho bạn những gì, hoàn toàn không biết.
Tôi có một chiếc bàn tử đàn, mua được vô cùng trắc trở. Lần đầu tiên nhìn thấy chiếc bàn đó, tôi không có đủ khả năng tài chính để mua, tuyệt đối không thể mua nổi. Mức giá người ta đưa ra là thứ tôi với chẳng tới. Tôi liền khuyên một người bạn mua, tôi bảo anh nhất định phải mua đi, chiếc bàn này vô cùng quan trọng. Toàn bộ mặt bàn của nó được ghép lại bằng những mảnh gỗ tử đàn và gỗ sần cực kỳ nhỏ, nguyên một mảng là hoa văn "vạn tự cẩm địa". Mãi sau này tôi mới biết được nguồn gốc của chiếc bàn này.
Vào thời Ung Chính, khi Ung Chính cho xây một ngôi nhà ở Viên Minh Viên gọi là Vạn Tự Phòng, đồ gia dụng được trang bị trong Vạn Tự Phòng khi ấy, ngay cả bức hoành phi đề ba chữ "Vạn phương an hòa" cũng do chính tay Ung Chính đề bút. Sau đó, cứ đến mùa hè là Hoàng đế Càn Long lại đến đó tránh nóng. Hoàng đế Càn Long lúc bấy giờ từng nói nơi này mùa đông ấm áp, mùa hè mát mẻ, phụ hoàng ta khi còn sống cực kỳ thích ở lại đây. Ở đó có một món đồ gia dụng, chính là chiếc bàn này đây – Vạn phương an hòa. Chiếc bàn này lưu lạc ra bên ngoài vào thời vãn Thanh. Sau khi Viên Minh Viên bị tàn phá thì lưu lạc ra ngoài. Sau đó Từ Hi Thái hậu đã ban thưởng cho Na gia hoa viên. Ghi chép về Na gia hoa viên cũng vô cùng rõ ràng. Na gia hoa viên lúc bấy giờ ghi chép lại rằng gia đình họ – chính là vị trí của khách sạn Hòa Bình bây giờ, nơi đó ngày xưa chính là Na gia hoa viên, trong khuôn viên nhà họ có thể thả diều được cơ mà, đủ thấy sân vườn nhà họ rộng lớn đến nhường nào! Để xây dựng khách sạn Hòa Bình nên Na gia hoa viên đã bị dỡ bỏ. Người Trung Quốc vốn thích dỡ đi xây mới, thế nên khi Na gia hoa viên bị dỡ bỏ, chiếc bàn này lại một lần nữa lưu lạc ra ngoài xã hội, trôi dạt đến nhà một người bạn quen biết của tôi. Anh ấy đã đem bán nó đi.
Thế thì vào thời Ung Chính, khi ngài chế tác chiếc bàn này, ngài từng nói với người dưới quyền rằng, phải dựa vào Vạn Tự Phòng này, căn cứ theo đặc điểm của "Vạn phương an hòa" để chế tác đồ gia dụng này. Thế là các thợ thủ công đã thiết kế ra một loại gọi là "vạn tự cẩm địa", phủ kín toàn bộ họa văn chữ vạn, vô cùng đẹp mắt. Loại bàn này ngoài Tử Cấm Thành ra, thì ở ngoài tôi chưa từng nhìn thấy ở đâu khác. Đó chính là sự theo đuổi về mặt tinh thần của nhà vua. Ngài không chỉ đơn thuần bảo ngươi làm cho ta một chiếc bàn, mà là một chiếc bàn phải hài hòa với vùng đất này, với nền văn hóa này. Còn sự theo đuổi đồ gia dụng của chúng ta hiện nay phần lớn không phải là văn hóa, mà là sự theo đuổi tài sản, theo đuổi tiền tài.
Ví dụ như lại có một câu chuyện thế này. Tôi quen một người, trước kia tôi không quen anh ta, anh ta tìm đến tôi và bảo: "Mã tiên sinh, tôi muốn mua một món đồ gia dụng cực kỳ đắt tiền." Lúc đó tôi vô cùng tò mò, tôi liền hỏi: "Anh mua đồ gia dụng đắt tiền để làm gì chứ, anh phải nói cho tôi biết chứ." Anh ta đáp: "Chẳng để làm gì cả, miễn là đắt tiền là được, bày ở nhà ấy mà." Sau đó tôi lại bảo: "Anh thế nào cũng phải có nguyên nhân chứ." Anh ta đáp: "Tôi nói cho anh nghe nhé, nguyên nhân chính là thế này đây: Ngày trước tôi nghèo, là người đi rán bánh quẩy, chẳng có tiền. Có một hôm tôi ngồi ở nhà, tự hỏi không biết trong nhà mình món đồ gì là đắt giá nhất. Nghĩ mãi, hóa ra là chiếc tivi trắng đen 9 inch kia, trị giá 300 đồng, là tài sản đắt giá nhất trong cả nhà. Giờ thì tôi phát tài rồi, có tiền rồi. Có một hôm tôi ngồi ở nhà, nằm trên sô-pha, bỗng nhiên lại nhớ đến vấn đề này, tự hỏi không biết nhà chúng ta món đồ gì là đắt giá nhất. Nghĩ mãi, hóa ra vẫn là chiếc tivi nhà họ, đã biến thành tivi màn hình phẳng tinh thể lỏng cỡ lớn, giá trị mấy vạn đồng." Anh ta cảm thấy tài sản của mình đã có sự thay đổi to lớn, địa vị con người cũng được nâng cao phần nào, nhưng trong nhà lại không xảy ra sự thay đổi về chất, mà chỉ có sự thay đổi về lượng thôi. Anh ta bảo: "Tôi nhất định phải mua một món đồ gì đó để trấn áp nó lại." Thế là tôi đã gợi ý anh ta mua một chiếc bàn tử đàn.
Đó cũng là chuyện từ nhiều năm trước rồi. Bất cứ ai đến nhà họ, anh ta đều đưa tay sờ lên chiếc bàn và khoe với người ta: "Đồ đắt giá nhất nhà tôi chính là cái này đây, anh xem này, thế nọ thế chai..." rồi bảo đây là đồ của thời Càn Long. Hồi trước anh ta thậm chí còn không rõ Ung Chính là bố của Càn Long cơ mà, bây giờ thì đã biết trên đời Ung Chính còn có Khang Hi nữa. Ý tôi là, một khi anh ta đã yêu thích món đồ này rồi, đã yêu thích văn hóa cổ đại rồi, thì dần dần anh ta sẽ hiểu biết thêm về nền văn hóa xung quanh nó. Trước kia nào anh ta có biết Khang Hi, Ung Chính, Càn Long là gì đâu, anh ta cứ ngỡ con trai của Càn Long là Quang Tự ấy chứ, anh ta cứ thế mà nói bừa, bởi vì anh ta vốn chẳng biết ai với ai. Chính vì có được một món văn vật như thế, đã dẫn dắt anh ta hứng thú với văn hóa, sau này còn sưu tầm thêm rất nhiều đồ đạc nữa. Vốn dĩ ban đầu chỉ định tự mình mua một món đồ thôi, văn hóa quả thực có sức hấp dẫn vô cùng to lớn đối với con người.
Địa vị của đồ gia dụng Trung Quốc
Các bảo tàng trên khắp thế giới đều lấy đồ gia dụng Trung Quốc làm trọng tâm sưu tầm. Ví dụ như Bảo tàng Metropolitan (Mỹ). Metropolitan ở Mỹ là bảo tàng nổi tiếng nhất thế giới. Họ đã dành riêng một sảnh lớn để trưng bày khu vườn Tô Châu của Trung Quốc và đồ gia dụng Trung Quốc, vô cùng đẹp đẽ. Nếu có cơ hội được tận mắt chiêm ngưỡng, – lần đầu tiên tôi đến xem đã cảm thấy vô cùng chấn động, bởi vì Bảo tàng Metropolitan rất lớn, văn hóa của các nước đều tụ hội ở đó, bỗng nhiên bạn bước vào một không gian hoàn toàn là môi trường mang phong cách đời Minh của Trung Quốc, cảm giác chấn động ấy là không thể tưởng tượng nổi. Bảo tàng Minneapolis ở Mỹ đã tháo dỡ nguyên vẹn một kiến trúc cổ ở Tô Châu, dựng lại trong căn phòng của họ, rồi đặt những món đồ gia dụng phái Minh của Trung Quốc vào bên trong. Bước vào là thấy ngay một tiểu viện phong cách Tô Châu thu nhỏ. Đó là ở Mỹ đấy, họ tôn sùng văn hóa lên cao, để người ta chiêm ngưỡng và học tập.
Năm 1996, hãng Christie's từng tổ chức một phiên đấu giá chuyên đề về đồ gia dụng Trung Quốc ở New York. Phiên đấu giá hôm đó gồm 107 món, có 37 món là tiểu kiện (đồ nhỏ), chỉ có 70 món đồ gia dụng là lớn hơn một chút, số còn lại đều là tiểu kiện hết. Tính bình quân ra, đấu giá được hơn một trăm triệu. Tính trung bình mỗi món là 1 triệu đồng nhân dân tệ. Hơn mười năm trước, tính gộp cả đồ lớn lẫn đồ nhỏ, bình quân mỗi món 1 triệu, điều đó đã giáng một đòn chấn động mạnh mẽ đến tất cả những người trong giới đồ gia dụng Trung Quốc. Chúng ta chưa từng nghĩ rằng rất nhiều thứ bị chúng ta vứt bỏ lại có giá trị lớn đến nhường này. Giá trị này không chỉ đơn thuần là giá trị kinh tế, mà là sự thể hiện của toàn bộ trí tuệ, văn hóa mà người Trung Quốc đã tích lũy được, là một tọa độ, chúng ta không có cách nào để hình dung món đồ này đáng giá đến mức nào. Trước kia chúng ta chỉ đơn thuần gọi là giá trị liên thành, còn ngày nay đã có một tọa độ, tọa độ này được toàn thế giới công nhận, dùng tiền bạc để nói cho bạn biết đồ vật của bạn đáng giá bao nhiêu. Đây chính là sự tích lũy văn hóa.
Yếu tố văn hóa của đồ gia dụng
Đồ gia dụng cổ điển của Trung Quốc mang những yếu tố văn hóa cực kỳ mạnh mẽ, thế nên nó rất dễ dẫn đến những vấn đề về mặt tình cảm. Nếu các bạn không tin, chiếc ghế xếp mạ điện ở nhà các bạn đem bán đi xem, chắc chắn các bạn sẽ chẳng thấy xót xa chút nào đâu. Bán xong các bạn còn thốt lên rằng: "Cuối cùng mình đã tống khứ được chiếc ghế rách ấy đi rồi", đúng chứ? Thế nhưng nếu các bạn đem bán chiếc ghế thái sư trong nhà thử xem, hễ bán đi là các bạn sẽ thấy xót ruột ngay, bất kể là bán được bao nhiêu tiền đi chăng nữa.
Tôi từng bắt gặp rất nhiều trường hợp như thế này. Ví dụ như những năm đầu, tại nhà của một giáo sư ở Đại học Bắc Kinh, người phụ nữ lớn tuổi nọ tìm đến tôi, bà ấy muốn bán đồ gia dụng trong nhà đi. Bà ấy bảo tôi chuẩn bị chuyển từ nhà cấp bốn sang nhà chung cư, không có chỗ để mấy thứ đồ đạc này. Chồng bà ấy thì đã qua đời từ lâu, con cái thì ở bên Mỹ, bà ấy bảo bản thân không có cách nào xử lý nổi mấy thứ này, nên muốn bán hết, tổng cộng 29 món, bán một lần cho tôi. Sau đó sự việc này kéo dài rất lâu, mãi cho đến tận hôm tôi đến giao tiền để bốc đồ đạc, bà ấy bỗng nhiên nói với tôi rằng: "Con gái tôi vừa gọi điện thoại về, bảo hồi nhỏ chẳng nhớ được chuyện gì cả, chỉ nhớ mỗi cái cánh tủ có chạm khắc phong cảnh thôi. Nó bảo nó có tình cảm vô cùng sâu đậm với chiếc tủ đó, không biết có thể giữ lại chiếc tủ ấy cho nó được không?" Đây chính là vấn đề tình cảm, vấn đề tình cảm được bồi đắp từ văn hóa. Lúc ấy tôi đã đồng ý ngay, tôi bảo chiếc tủ đó có thể giữ lại, không thành vấn đề gì cả. Câu nói thứ hai của cụ bà ấy là: "Thế thì giá tiền của chúng ta cũng không được thay đổi đâu nhé." Tôi đáp: "Vâng, không thay đổi, cứ theo mức giá đã thống nhất từ trước, giữ lại chiếc tủ kính có chạm khắc ở phía dưới là được."
Những năm đầu khi đến Tô Châu, tôi nhìn thấy một người phụ nữ nhà quê ở Tô Châu ôm con đứng bên mép giường, chỉ vào những hoa văn chạm khắc trên giường và bảo: "Đây là hoa, đây là cỏ." Đây là một hình thức giáo dục sớm, sự giáo dục của họ bắt đầu ngay từ những món đồ gia dụng. Thế thì khung cửa sổ trước kia của chúng ta, đồ gia dụng trước kia của chúng ta có vô vàn những hình chạm khắc. Đứa trẻ ấy nhận thức thế giới bằng cách nào? Được bế trên tay, người ta chỉ cho nó và bảo: "Đây là hoa, đây là cỏ, đây là núi, đây là nước, đây là "Tam quốc", đây là "Thủy hử"." Cứ thế, văn hóa Trung Quốc được truyền bá liên tục thông qua một vật thể cụ thể chính là đồ gia dụng. Đây chính là sức hút mãnh liệt của đồ gia dụng chúng ta.
Yếu tố tình cảm của đồ gia dụng
Tôi đã không biết bao nhiêu lần đối mặt với rất nhiều người ngậm ngùi lưu luyến không nỡ bán đi đồ gia dụng của họ. Vì muôn vàn lý do, chẳng hạn như chuyển nhà, chẳng hạn như con cái xuất ngoại cần tiền, đủ mọi lý do. Lúc bán đi, dẫu có bán được bao nhiêu tiền đi chăng nữa, thì ai nấy cũng đều luyến tiếc khôn nguôi.
Từ khi kết hôn cho đến nay, tôi chưa từng mua đồ gia dụng mới bao giờ, trong nhà toàn là đồ cũ, chưa từng có ngoại lệ. Hồi con trai tôi còn nhỏ, cậu nhóc thường hay nói với tôi một câu thế này: "Bố ơi, đồ gia dụng nhà mình va vào đau lắm." Hồi bé con bé cứ chạy nhảy lung tung khắp phòng, căn phòng thì nhỏ, đồ đạc chất đống khắp nơi, cậu nhóc thường xuyên va vào ghế rồi khóc òa lên, mếu máo bảo: "Đồ gia dụng nhà mình va vào đau lắm cơ." Sau đó tôi bảo bố không có cách nào mua cho con loại đồ gia dụng êm ái như thế được. Mãi cho đến tận khi đã lớn khôn, cậu con trai ấy vẫn không hề biết thế nào gọi là giường sô-pha hay giường lò xo nệm mút (Simmons). Thế rồi bây giờ khi con trai đã trưởng thành, có một lần tôi dẫn nó đến bảo tàng ngắm nhìn đồ gia dụng, tôi hỏi: "Con còn ấn tượng gì với chiếc ghế này không?" Nó ngắm nghía một lát rồi thốt lên: "Con nhớ ra rồi, hồi nhỏ con toàn áp người lên chiếc ghế này để làm bài tập." Nó lại bảo: "Sao chiếc ghế này lại nhỏ hơn so với trong tưởng tượng của con thế nhỉ? Hồi bé con cứ tưởng chiếc ghế này to lắm cơ!" Tức là trong lòng nó vẫn tồn tại yếu tố tình cảm. Nếu bây giờ bạn đem giường lò xo nệm mút hay ghế xếp mạ điện ra nói với nó, thì nó chẳng có chút cảm giác nào đối với những thứ ấy cả. Loại văn hóa này đã tạo ra một ảnh hưởng mưa dầm thấm lâu đối với nó.
Lời kết
Mười bài giảng về đồ gia dụng của chúng ta đến hôm nay là khép lại. Tôi muốn dùng một đoạn văn để làm lời kết cho ngày hôm nay, làm lời kết cho bài giảng này: Dân tộc Trung Hoa chúng ta là một dân tộc cực kỳ dễ dung nạp văn hóa ngoại lai, sự thay đổi trong phương thức sinh hoạt của chúng ta chính là một minh chứng hùng hồn. Thế nhưng hơn 100 năm qua, chúng ta chịu ảnh hưởng của đồ gia dụng phương Tây, để rồi dần dần vứt bỏ đi văn hóa đồ gia dụng của chính mình. Ngày hôm nay, khi đứng trước những di sản vô cùng phong phú mà người xưa để lại, tận sâu trong cõi lòng chúng ta tràn ngập sự hổ thẹn khôn cùng và lòng kính trọng vô bờ bến. Chúng ta có những điểm khiến bản thân phải hổ thẹn, nhưng chúng ta cũng có sự tôn kính đối với văn hóa cổ đại. Sự hưởng thụ mà đồ gia dụng truyền thống Trung Quốc mang lại cho chúng ta là ở tầng sâu, niềm vui thú mà nó mang lại cho chúng ta là một sự tình cờ ngẫu nhiên. Chính những sự hưởng thụ và niềm vui thú ấy đã cho chúng ta cơ hội được đối thoại với người xưa, được đồng hành cùng văn hóa.