Trong tiếng Hán cổ, rất nhiều từ khi là từ đơn âm tiết lại chỉ hai loại đồ vật khác nhau. Công dụng của giường dần dần chuyển từ đồ để ngồi thành đồ nằm thuần túy; quá trình này diễn ra từ từ chứ không phải ngay từ đầu đã như vậy. Ban đầu, giường cũng kiêm luôn cả công dụng là đồ để nằm. Ví dụ như trong "Thuyết văn giải tự", định nghĩa của nó là: "Giường, là đồ để ngồi mà an thân", như chúng ta đã từng nhắc tới. Lưu Hi thời Hán trong "Thích danh" đã nói: "Nơi người ta dùng để ngồi và nằm gọi là giường". Ông nói rất rõ ràng, giường có cả hai công dụng là ngồi và nằm.
Giường trong thơ văn cổ
Rất nhiều từ "giường" trong thơ văn cổ thực ra chỉ hồ sàng, tức là ghế xếp, mà chúng ta đã đề cập ở bài trước. Thế nhưng, trong thơ cổ cũng có những chiếc giường dùng để ngủ, ví dụ như trong bài "Thất nguyệt" thuộc phần "Bân phong" của "Kinh Thi" có câu: "Tháng mười dế kêu, vào dưới giường ta". Câu đó nói rất rõ ràng, nơi để ngủ này, khi trời lạnh, dế chui xuống dưới giường, thay đổi qua lại, vô cùng nên thơ và hữu tình. Bài "Mộc lan từ" mà chúng ta quen thuộc có câu: "Mở cửa gác phía đông, ngồi trên giường gác phía tây. Cởi áo chiến thời xưa, mặc váy áo ngày cũ".
Câu ấy viết rõ "ngồi trên giường gác phía tây", "trước cửa chải mái tóc mây, đối gương cài hoa vàng. Ra cửa nhìn bạn bè, bạn bè đều kinh ngạc." Đoạn này nói rất rành mạch rằng: Ta bước vào giường gác phía tây, thay toàn bộ trang phục, sau đó trang điểm xong xuôi rồi bước ra ngoài, ai nấy đều thấy lạ lùng: "Sao cậu lại biến thành nữ nhân thế này?" Chiếc giường được nhắc đến ở đây rõ ràng là giường để ngủ. Cho nên trong tiếng Hán cổ, giường không chỉ đơn thuần là đồ để ngồi, mà nó kiêm cả chức năng là đồ để nằm. Thế nhưng trong quá trình diễn biến lâu dài, đặc biệt là khi ghế xuất hiện, khi chúng ta thực sự có lối sinh hoạt ngồi cao, giường đã trở thành đồ nằm thuần túy.
Sập
Giường có bốn hình thức. Hình thức đầu tiên vô cùng đơn giản, được phát triển từ những món đồ nội thất rất cổ xưa, gọi là sập (tháp). Sập trong nghĩa cổ là chỉ đồ vật ở gần mặt đất, chữ tháp có liên quan đến chữ "sập", ý chỉ nó khá thấp và nằm phẳng trên mặt đất. Đương nhiên, trong các sách ghi chép cổ của chúng ta, có một vài loại sập gắn thêm lan can, nhưng khái niệm tương đối rõ ràng của chúng ta hiện nay là sập không lan can, không có vây quanh, là một đồ dùng để nằm có mặt phẳng và bốn chân chạm đất, đó chính là sập. Sập được giải thích trong "Thích danh" là: "Dài, hẹp mà thấp gọi là sập, ý nói nó sà xuống và ở gần mặt đất". Ý của ông ấy là: thấp kém ở đây chỉ vị thế thấp, vừa hẹp vừa dài, vị thế thấp và khá gần mặt đất, đó chính là sập.
Sập thời kỳ đầu đặc biệt thấp, còn sập chúng ta nhìn thấy ngày nay tương đối cao hơn. Chúng ta hãy xem qua hình dáng của sập, nó có dạng thế này. Bốn chân chạm đất, một mặt phẳng. Còn những chiếc sập cực kỳ thấp thì tôi đã từng thấy. Hơn chục năm trước, khi phần lớn đồ nội thất Sơn Tây đổ về Bắc Kinh, vào thời điểm đó có rất nhiều người làm công việc kinh doanh này, và ngày nay chúng ta có thể nhìn thấy đồ gỗ Sơn Tây ở rất nhiều khu chợ tại Bắc Kinh. Lúc bấy giờ đã xuất hiện loại cổ sập này, cực kỳ thấp, có cái hình án thư, có cái hình chiếc bàn, vô cùng thấp, bốn chân chạm đất, chỉ cao hơn mười mấy centimet. Lúc đó tôi xem xong vô cùng ngạc nhiên, vẫn luôn không hiểu cái sập này dùng để làm gì. Ngày nay, việc đặt sập xuống đất để ngủ là một điều vô cùng kỳ quặc. Sau đó, qua quá trình tiếp xúc và trò chuyện với người dân quê, tôi mới phát hiện ra rằng chiếc sập này vốn được đặt ở trên kang (sưởi). Đặc biệt là vào mùa xuân và mùa thu, những lúc đốt kang cảm thấy rất nóng, việc sập cách mặt kang hơn chục centimet đem lại cảm giác vô cùng thoải mái.
Một người bạn của tôi rất thích nên đã mua một chiếc sập như vậy — chính là loại cổ sập này — rồi mang về nhà ngủ. Sau khi anh ấy dùng thử, tôi liền hỏi: "Cậu ngủ trên chiếc sập này có thoải mái không?" Anh ấy đáp: "Hơi gượng gạo." Tôi hỏi: "Gượng gạo thế nào?" Anh ấy bảo: "Sáng ra vừa mở mắt là tôi đối mặt trực diện với con mèo nhà mình." Vì nó thấp mà, nó chỉ cách mặt đất có mười mấy centimet, thế nên cứ vừa mở mắt ra là mặt đối mặt với mèo. Cảm giác này trước đây vốn không hề có, vì ngày xưa ngủ giường nào có trải nghiệm thế này đâu.
Thế nên, loại sập thấp này rõ ràng chịu ảnh hưởng từ sập cổ của chúng ta. Các khu vực như Sơn Tây và Thiểm Tây có giao thông tương đối khép kín, việc truyền dẫn và xuất khẩu văn hóa đều khá chậm chạp, thế nên nơi đây đã bảo lưu rất nhiều ký hiệu và đặc trưng văn hóa cổ đại. Do đó, đồ gỗ Sơn Tây là một nhóm đồ nội thất vô cùng đặc sắc và có giá trị trong đồ gỗ cổ Trung Quốc, điểm nổi bật nhất chính là tính địa phương vô cùng rõ rệt.
Điển tích về sập
Trong lịch sử có rất nhiều câu chuyện liên quan đến sập, điển hình nhất là câu chuyện về Tống Thái tổ Triệu Khuông Dẫn. Câu nói nổi tiếng của ông chính là: "Nơi nằm cạnh giường sập, há dung kẻ khác ngáy ngủ say?"
Vì chúng ta đều biết, sau sự biến Trần Kiều, hoàng bào mặc lên người, trong lòng ông lúc nào cũng thấp tha thấp thỏm. Do đó, đối với những sự việc bên cạnh mình, đặc biệt là sau thời kỳ Ngũ đại Thập quốc — một giai đoạn mà chúng ta đều biết là vô cùng tàn khốc trong lịch sử Trung Quốc, các vị vua cứ liên tục đổi thay — ông vô cùng lo lắng. Thế nên ông mới thốt lên: "Nơi nằm cạnh giường sập, há dung kẻ khác ngáy ngủ say?", nghe như một nỗi hoang mang lo sợ. Chiếc sập này rõ ràng là dùng để ngủ.
Liên quan đến sập còn có một từ mà ngày nay chúng ta vẫn đang sử dụng, đó là "hạ sập". Chúng ta đã nghe quen tai cụm từ "hạ sập" này nên không có cảm giác gì quá đặc biệt, ấy là khi đi công tác, người ta hỏi bạn trọ lại ở đâu? Các vị quốc khách lại càng hay nói là trọ lại (hạ sập) ở Nhà khách Quốc gia Điếu Ngư Đài. Sập là để ngủ, thế thì "hạ sập", nếu giường cũng để ngủ thì phải gọi là "hạ sàng" (xuống giường) chứ, sao lại không ngủ ở giường mà gọi là "hạ sập", tại sao không gọi là "thượng sập" (lên sập)?
Chuyện này bắt nguồn từ một điển tích lịch sử. Vào thời Đông Hán có một vị danh thần tên là Trần Phồn. Ông có tính khí cương trực, là một vị quan vô cùng liêm chính, rất thích kết giao với những người có khí tiết, và ông đặc biệt chuẩn bị riêng một chiếc sập cho khách. Nghĩa là ông phân biệt đối xử tùy người: những kẻ ông không ưa thì anh muốn thế nào cũng mặc; còn người ông đã để mắt tới, ông sẽ chuẩn bị riêng cho một chiếc sập. Chiếc sập này bình thường được treo lên tường. Mỗi khi có khách quý ghé thăm — tức là người ông yêu thích và coi trọng — ông mới hạ chiếc sập đó xuống từ trên tường để mời khách nằm ngủ, vì thế mới gọi là "hạ sập". Nếu lúc bấy giờ ông treo một chiếc giường lên tường, thì hành động đó chắc đã được gọi là "hạ sàng" rồi. Cho nên từ "hạ sập" có xuất xứ như vậy, đây là một từ ngữ rất cổ xưa.
Sập trong cuộc sống của chúng ta ngày nay được sử dụng cực kỳ ít, nhưng trong vô số các bức tranh thời nhà Minh và nhà Thanh của Trung Quốc, chúng ta có thể bắt gặp nó rất nhiều, sập thường dùng để nghỉ ngơi chốc lát, đặc biệt là đặt ở ngoài trời. Ngày nay, cơ hội để chúng ta ra ngoài trời càng lúc càng ít, nhất là sau khi quạt máy và điều hòa xuất hiện, cơ hội ra ngoài hóng mát của chúng ta hiện nay ngày càng ít đi. Thời cổ đại, khi mùa hè đến, rất đông người đều ở ngoài trời hóng mát. Hồi tôi còn bé, vào thập niên 70, thập niên 60, mùa hè toàn ngủ ở trong sân, cứ cầm lấy một chiếc chiếu ra mép đường trải xuống là ngủ. Hồi đó trong nhà quá nóng, thật sự không chịu nổi, cộng thêm điều kiện nhà ở lúc bấy giờ khá chật chội, nhiệt độ trong nhà cực kỳ cao; thời cổ đại cũng y như vậy. Vào thời đó, rất nhiều người tranh thủ nghỉ ngơi chốc lát, đặc biệt là ngủ trưa, làm gì cũng đều ở trong sân. Cho nên trong tranh cổ, chúng ta có thể thấy sập đều được đặt ở trong sân viện.
La Hán sàng (Giường La Hán)
Hình thức thứ hai của giường là "La Hán sàng" (giường La Hán). "La Hán sàng" là một cái tên vô cùng dân dã, cho đến tận ngày nay vẫn chưa có học giả nào có thể giải thích một cách chính xác về nguồn gốc của nó. Nó có hình dạng như thế này: ba mặt có vây quanh. Về "La Hán sàng", có người cho rằng nó được chuyển hóa từ "Di Lặc tháp" (sập Di Lặc). "Di Lặc tháp" là gì? Chỉ một chiếc "Tu-di tòa" (đài Tu-di), đài Tu-di trong Phật giáo, ngồi xếp bằng phẳng trên đó, trông giống như Phật Di Lặc đang ngồi vậy, thế nên mới gọi là "Di Lặc tháp", ban đầu không có vây quanh, sau này thêm vây quanh vào thì gọi là giường La Hán.
Kiểu dáng của giường La Hán khá nhiều, dù có nhiều cách tân thế nào đi nữa thì chúng vẫn luôn có ba mặt là vây quanh, một mặt hướng về phía trước. Giường La Hán dần dần tiến hóa cho đến thời Minh Thanh thì biến thành một công cụ để tiếp khách. Hai người dựa nghiêng trên giường, trông hơi giống một chiếc ghế sofa đôi lớn, vừa dựa vừa trò chuyện. Hiện tượng này cũng do thói quen sinh hoạt của người Trung Quốc tạo thành: như tôi đã nói, nơi để ngủ chính là nơi tiếp khách, bạn chuyển dời sinh hoạt lên giường, thì người ta cũng tiếp khách trên giường. Cho nên đôi khi tôi hay đùa với người phương Tây rằng: Lễ nghi tiếp khách cao nhất của người Trung Quốc chính là kéo bạn lên giường. Cho đến tận bây giờ, ở rất nhiều vùng quê miền Bắc vẫn còn thói quen này, khi bạn đến vùng nông thôn, các bà cụ nông dân nếu không kéo bạn lên kang thì sẽ cảm thấy không đủ thân thiết, họ cảm thấy cấp bậc chưa đủ cao, tất cả là do tập tục của chúng ta gây nên. Nếu bạn đến vùng nông thôn, đặc biệt là vùng nông thôn phía Bắc có kang, khi bạn đến, nếu họ bảo bạn ngồi ghế, ngồi một lát rồi đi, họ sẽ cảm thấy chưa đủ nhiệt tình, nhất định phải kéo bạn lên kang, ăn uống hay làm bất cứ việc gì cũng đều quây quần trên kang mới tỏ rõ sự nhiệt tình — văn hóa kiểu này của chúng ta suốt mấy ngàn năm qua vẫn chưa bị xóa bỏ hoàn toàn.
Lại nhìn vào bức "Hàn Hi Tái dạ yến đồ", Hàn Hi Tái ngồi trên chiếc giường La Hán có ba mặt vây quanh để xem biểu diễn ca múa. Tại sao ông ấy lại ngồi trên giường mà không ngồi ghế? Bởi vì cấp bậc của giường cao hơn ghế. Điểm này là điều mà đôi khi chúng ta sẽ bỏ sót. Cấp bậc của giường trong việc tiếp khách cao hơn ghế, cho nên người ta dùng giường để tiếp đãi khách quý.
Lại có một điển tích là "Đông sàng khoái tế" (con rể tốt ở giường phía đông), được ghi chép lại trong "Tấn thư - Vương Hi chi truyện". Ghi chép ấy kể rằng: "Lúc bấy giờ Thái úy Sích Giám sai môn sinh đến chỗ (Vương) Đạo để tìm con rể". Những câu này nghe có vẻ hơi khó hiểu, đại ý là đi tìm con rể, sau đó thì: "Đạo bảo người đến dãy nhà phía đông để quan sát kỹ các thiếu gia. Môn sinh trở về, nói với Giám rằng: Các thiếu gia nhà họ Vương đều rất ưu tú, thế nhưng khi nghe tin sứ giả đến, ai nấy đều ra điều giữ ý giữ tứ; duy chỉ có một người nằm ở chiếc giường phía đông vừa ăn bánh bao vừa lộ ngực ra ngoài, điềm nhiên như không nghe thấy gì." Chỉ có mỗi một mình anh ta nằm ngửa trên chiếc sập ở dãy nhà phía đông với tư thế phanh ngực lộ bụng, và người này sau đó đã trở thành "Đông sàng khoái tế". Đôi khi mặc vest, thắt cà vạt chưa chắc đã có thể thuận lợi làm con rể đâu nhé, thế nên đôi khi cứ tự nhiên một chút vẫn tốt hơn. Đây chính là điển tích nổi tiếng "Đông sàng khoái tế".
Ngày nay rất nhiều người đi mua một chiếc giường La Hán về đặt trong nhà, phần lớn không phải vì để ngủ, mà là đặt ở phòng khách cho đẹp, để khách đến có chỗ ngồi, hình thức rất đặc biệt, và thỉnh thoảng nếu có khách ghé qua thì cũng có thể ngả lưng ngủ một giấc. Ngủ trưa một chút cũng được, nằm đó đọc sách cũng được. Cho nên công dụng của giường La Hán dần dần chuyển hóa thành một khái niệm dùng để nghỉ ngơi chốc lát và tiếp khách. Người phương Tây cũng vô cùng yêu thích giường La Hán, họ cảm thấy công năng bày trí của nó cực kỳ tuyệt vời. Do đó, trong bốn loại giường ngủ của Trung Quốc, địa vị kinh tế của giường La Hán là cao nhất, những chiếc giường đắt giá nhất trong giới sưu tầm đều do giường La Hán lập nên kỷ lục.
Giá tử sàng (Giường có khung/màn)
Thế nhưng, việc ngủ nghỉ của người Trung Quốc đã trải qua một sự thay đổi lớn sau thời nhà Minh, đó chính là sự xuất hiện của giường khung (giường có khung/màn hay giá tử sàng). Trước thời nhà Tống thì chưa có loại giường này. Giấc ngủ của chúng ta ngày trước là không có khung, giải thích một cách đơn giản là nằm ngửa mặt lên trời. Kể từ khi có giường khung, văn hóa sinh hoạt của người Trung Quốc đã xảy ra những biến chuyển trọng đại.
Cái gọi là giường khung chính là có dạng thế này. Đây là loại sáu trụ, tức là sáu cột, ngoài ra còn có loại bốn cột, cấu trúc chồng tầng có mái che, giăng màn xung quanh. Ưu điểm của giường khung là gì? Ưu điểm đầu tiên là nó có thể giăng màn. Giăng màn để mùa đông giữ ấm, mùa hè tránh côn trùng. Ngày nay chúng ta bật điều hòa, thoải mái đến mức không chê vào đâu được, nhưng thời xưa thì không có những thứ này. Mùa hè đến là thời điểm vô cùng oi bức, nếu bạn để ngỏ thì sẽ bị muỗi mọt quấy rầy, có muỗi mọt thì giấc ngủ sẽ không thể trọn vẹn. Do đó, giăng một chiếc màn lên sẽ giúp bạn có thể an giấc ngon lành.
Bắt đầu từ triều đại nhà Minh, sự xuất hiện của giường khung đã khiến cho giấc ngủ của người Trung Quốc phân định rõ ràng thành ngủ lớn và ngủ nhỏ. Cái gọi là ngủ lớn chính là giấc ngủ ban đêm, còn ngủ nhỏ là nghỉ ngơi, ngủ trưa. Theo tình huống thông thường, giấc ngủ lớn được thực hiện trên giường khung (bao gồm cả giường bạt bộ sẽ được nhắc tới ở phần sau); còn giấc ngủ nhỏ được thực hiện trên sập hoặc giường La Hán. Tuy nhiên, chiếc giường dùng để ngủ lớn thì không được dùng để tiếp khách. Chúng ta không thể kéo khách lên chiếc giường dùng để ngủ lớn — tức là kéo lên giường khung — để nghỉ ngơi được, điều đó là không thể phép. Trừ phi nhà bạn có khách quý hoặc người thân ghé thăm mà bạn sẵn lòng để họ lên giường ngủ của mình, thì đó là chuyện khác, nhưng nó không thể được dùng làm tiêu chuẩn để tiếp khách.
Trung Quốc có một tập tục vô cùng lâu đời, gọi là "náo động phòng" (náo phòng tân hôn). Ngày xưa lúc kết hôn, trải qua đủ mọi trò quậy phá, hành hạ cô dâu chú rể cho đến bét nhè, cuối cùng tống họ vào phòng tân hôn rồi mà vẫn cho phép người ta chọc thủng giấy cửa sổ để ngó vào bên trong. Tại sao lại cho phép bạn nhìn? Bởi vì đó là giường khung. Giường khung như tôi vừa nói là có màn che, bạn đứng ở bên trong thì người ở ngoài hoàn toàn không nhìn thấy gì cả. Nói một cách khác, đó là "nhà trong nhà". Nếu là chiếc giường theo kiểu phương Tây ngày nay, tôi đoán bạn vừa chọc thủng một cái là người ta nổi khùng lên với bạn ngay, chắc chắn là nổi giận đùng đùng, tuyệt đối không cho phép bạn nhìn trộm vào bên trong đâu. Cho nên sự ra đời của các tập tục nhất định phải gắn chặt với đạo lý của các vật dụng ấy. Đây chính là công năng của giường khung.
Giường khung còn có rất nhiều ưu điểm mà ngày nay chúng ta đã bỏ quên. Giường của chúng ta hiện nay là một mặt phẳng, thậm chí giường thời nay còn biến thành loại chỉ có một đầu giường. Khi chúng ta ra các cửa hàng nội thất để mua giường ngày nay, rất nhiều chiếc giường chỉ có một đầu giường đơn độc mà thôi. Giường ngày xưa có tới hai đầu giường, hơn nữa trong một khoảng thời gian dài đằng đẵng, đầu giường của người Trung Quốc luôn được kê sát tường. Nhất định phải có một mặt áp sát vào tường. Nếu không kê sát tường thì trong lòng sẽ cảm thấy vô cùng bất an. Hiện nay vẫn còn rất nhiều người cao tuổi kê giường áp sát vào tường, bất kể căn phòng sau này có được cải tạo rộng rãi đến đâu đi nữa thì chiếc giường của họ nhất định phải kê sát tường, bằng không họ sẽ cảm thấy không thoải mái, đúng chứ? Giường kiểu phương Tây thì nhất thiết phải đặt ở giữa phòng, bởi vì nó có thể tự do lên xuống từ cả hai phía, phía bên kia phải có lối xuống giường. Còn ưu điểm ngày trước của giường khung nằm ở đâu? Ví dụ như trên giường có lan can rất chắc chắn, có các cột trụ, bạn có thể bám vào đó; những lợi ích tiềm ẩn có được từ những thiết kế này là điều mà con người hiện đại không thể nào biết được. Thật đáng tiếc khi người Trung Quốc đã từ bỏ một chiếc giường từng mang lại vô vàn thay đổi cho cuộc sống, mang lại tầng lớp thụ hưởng đầy hạnh phúc như thế, để rồi dần dần vứt bỏ nó và khiến cho chính chúng ta phải nằm ngủ trên những chiếc giường theo kiểu nước ngoài.
Sự khác biệt giữa giường Trung Hoa và giường phương Tây
Thế nhưng, người châu Âu sử dụng loại giường nào để ngủ? Khi chúng ta đến châu Âu để tham quan, chẳng hạn như bạn bước vào Cung điện Versailles, bạn có thể thấy họ cũng dùng giường khung, nhưng giường khung của họ lại hoàn toàn khác với chúng ta. Giường khung của chúng ta ít nhất có vây quanh ở ba mặt, thậm chí là bốn mặt, ở phía trước, mặt chính diện còn có thêm hai tấm vây ngắn, đây chính là sự khác biệt bản chất mà chúng ta muốn nói giữa giường Trung Quốc và giường phong cách phương Tây.
Giường của chúng ta chỉ có một mặt để lên xuống, còn giường phong cách phương Tây thì có thể tự do lên xuống từ cả hai phía. Điểm khác biệt giữa việc tự do lên xuống từ hai phía và việc chỉ lên xuống một mặt nằm ở chỗ: giường của chúng ta có trước có sau, có chính có phụ, có tôn có ti. Giường phương Tây thì không có chuyện đó, bạn thích lên từ hướng nào thì lên, thế nên người phương Tây bàn chuyện nam nữ bình quyền còn sớm hơn chúng ta, bắt đầu từ ngay trên chiếc giường rồi. Họ rất tự do, còn chúng ta thì không.
Người chồng ngủ ở phía ngoài, còn người vợ ngủ ở phía trong. Tại sao người chồng lại phải ngủ ở phía ngoài? Đó là sự bảo vệ của người đàn ông đối với phụ nữ. Một khi giường đã có vây quanh, diện tích sử dụng hiệu quả sẽ được nới rộng ra. Bạn không tin cứ thử xem, hai chiếc giường có kích thước bằng nhau, chỉ cần có thêm vây quanh, chiếc giường đó có thể ngủ thêm một người nữa, bởi vì họ sẽ không bị lăn rơi xuống đất. Khi chúng ta ngủ, nếu tay chân của bạn thò ra khỏi giường, bạn sẽ vô thức trở mình, và sẽ lăn vào phía trong, chưa tỉnh ngủ là đã tự động lăn vào phía trong rồi. Có vây quanh thì dù bạn có nằm sát mép đến mấy trong lòng cũng không hề cảm thấy sợ hãi. Thế nhưng, nếu người vợ ngủ ở phía bên trong thì sẽ có một vấn đề phát sinh: nửa đêm cô ấy muốn đi vệ sinh, chiểu theo lễ giáo, người chồng phải ngồi dậy, và người vợ phải bước qua từ phía sau lưng chồng, tuyệt đối không cho phép người vợ bước chồm qua người chồng được. Nếu người vợ cứ hay phải đi vệ sinh đêm, thì giấc đêm hôm đó của người chồng coi như gặp rắc rối lớn, cứ phải liên tục dậy, rồi xuống giường, rồi lại lên giường. Vậy thì thế nào là chủ và thứ? Chính là người chồng ngủ ở vị trí chủ, vị trí chủ là vị trí dựa lưng; còn người vợ ngủ ở vị trí phụ. Cấp bậc tôn ti từ đó cũng được thiết lập. Vừa rồi tôi đã nói về sự phân định tôn ti từ hình thức, bạn buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt theo lễ giáo. Cho nên giường của người Trung Quốc chứa đựng thêm một tầng nội hàm văn hóa so với giường phong cách phương Tây.
Bạt bộ sàng (Giường bạt bộ)
Loại giường vĩ đại nhất do người Trung Quốc chúng ta phát minh ra gọi là bạt bộ sàng (giường bạt bộ). Trên cơ sở của giường khung, người ta thiết kế thêm một hành lang nông ở phía bên ngoài, hành lang này trông giống như một căn phòng vậy, đây là chiếc giường vĩ đại nhất do người Trung Quốc phát minh. Sự xuất hiện của giường bạt bộ chủ yếu tập trung ở vùng Giang Nam — nơi thịnh vượng nhất Trung Quốc vào cuối thời nhà Minh; ở miền Bắc thì cực kỳ hiếm thấy, còn ở miền Nam lại vô cùng phổ biến.
Tại sao lại gọi là giường bạt bộ? Có một vài cách giải thích, một cách lý giải cho rằng nó giống như bàn Bát Tiên (bàn tám tiên), tám bước — có người bảo tôi rằng phải bước đủ tám bước mới lên được giường. Tôi từng nhìn thấy chiếc lớn nhất thì cao lắm cũng chỉ mất ba bước là lên tới giường, nghĩa là người ta nói có phần phóng đại quá mức. Thế nhưng cũng có một loại giường bạt bộ tương đối nhỏ, người miền Nam quen gọi là giường sáu bước, giường bốn bước, cách gọi này ám chỉ kích thước của nó. Những ghi chép trong sách cổ về giường tám bước hầu hết đều dùng chữ "bạt", chữ "bạt" trong nhổ củ cải, "bạt bộ". "Bạt" có nghĩa là gì? Là nhấc chân, cất bước (bạt bộ) để lên giường, cho nên chiếc giường này ở Tô Châu còn được gọi là "đạp bộ sàng" (giường bước lên một bước).
Những ghi chép về giường bạt bộ thì vô cùng nhiều. Nó sử dụng cực kỳ tiện lợi, phần hành lang nông ở phía trước có thể đặt bô vệ sinh (mã thùng). Ngày xưa chúng ta chưa có nhà vệ sinh, việc sử dụng bô vệ sinh giúp người ta không cần phải bước ra khỏi chiếc giường này; ở phía bên kia có thể đặt bàn trang điểm, sáng ngủ dậy là có thể trực tiếp chải chuốt trang điểm luôn, thế nên vô cùng thuận tiện. Vị trí ở phía trước của giường bạt bộ — vị trí này, các bạn có thấy không? Nó cũng làm bằng gỗ đấy, vị trí này gọi là "địa bình" (nền phẳng), hãy ghi nhớ danh từ này, nó rất quan trọng. Trong hồi 19 của cuốn "Kim Bình Mai", Tây Môn Khánh trong lòng nổi giận đùng đùng, bèn bắt Lý Bình Nhi cởi áo ra, quỳ gối trên địa bình. Nếu bạn không hiểu về chiếc giường này, bạn sẽ cảm thấy Tây Môn Khánh quá bất nhân bất nghĩa khi bắt cô ấy quỳ dưới đất; kỳ thực hắn vẫn chừa cho cô ta một đường lui, không bắt cô ta phải quỳ hẳn xuống nền đất lạnh, mà là quỳ trên "địa bình". Địa bình cũng làm bằng gỗ. Cho nên khi bạn thấu hiểu cấu trúc của chiếc giường, nắm được các danh từ chuyên dụng thì bạn mới có thể đạt được một sự lĩnh hội sâu sắc hơn.
Giường bạt bộ là một món đồ nội thất vô cùng quý giá, ghi chép trong "Kim Bình Mai" miêu tả cực kỳ chi tiết và vô cùng thú vị. Khi Tây Môn Khánh cưới người vợ thứ ba là Mạnh Ngọc Lâu, bà mai đã nói với hắn rằng Mạnh Ngọc Lâu là một quả phụ, trong tay có chút tiền tài, sở hữu tới hai chiếc giường bạt bộ Nam Kinh. Câu nói này có ý nghĩa gì? Nó có chút hơi hướng giống như cách nói ngày nay rằng: trong tay người ta có chút tiền, lại còn sắm thêm tận hai chiếc xe Mercedes sản xuất tại Đức vậy! Ý là thế đấy, nó đại diện cho một khối tài sản khổng lồ. Trong cơ cấu tài sản của bà ta, chẳng có món nào được nhắc kỹ, chỉ thoáng qua có bốn năm hòm quần áo được miêu tả khá chung chung, nhưng lại được điểm danh rõ mồn một là có hai chiếc giường bạt bộ Nam Kinh. Nam Kinh là một thành phố cực kỳ quan trọng ở vùng Giang Nam nước ta, nền kinh tế thương mại lúc bấy giờ vô cùng phồn hoa, cho nên những chiếc giường bạt bộ sản xuất tại Nam Kinh vào thời điểm đó chẳng khác nào xe Mercedes sản xuất tại Đức ngày nay vậy, xuất xứ và tên tuổi đều cực kỳ quan trọng.
Trong hồi 9 của "Kim Bình Mai", Tây Môn Khánh chỉ dùng có mười sáu lượng bạc là đã mua được một chiếc giường dát vàng khắc hoa văn trên nền sơn đen (hắc tất hoan môn miêu kim sàng). Mua xong xuôi, hắn nhân tiền tiện tay mua luôn hai cô hầu gái. Chỉ chừng đó thôi là bạn đủ biết tỷ lệ giá trị của nó rồi, chiếc giường này tốn bao nhiêu tiền? Tốn hết 16 lượng bạc! Còn mua hai cô hầu gái, một cô giá 5 lượng, một cô giá 6 lượng. Bạn đủ hiểu chiếc giường này đắt đỏ đến mức nào rồi chứ? Hai cô hầu gái, trong đó có một cô là hầu gái nấu nướng — tức là người biết xào nấu rau củ, có thể vào bếp phụ giúp, là một cô hầu có chút ít kỹ năng — thì có giá sáu lượng, còn cô kia năm lượng. Hai cô hầu gái gộp lại còn không đáng giá bằng chiếc giường này, nói cách khác, giá của một chiếc giường bằng giá của ba cô hầu gái cộng lại. Chúng ta có thể tưởng tượng xem, việc mua trọn đời một con người thời bấy giờ chỉ cần tốn năm sáu lượng bạc, thế mà để mua được một chiếc giường như thế này lại cần tới 16 lượng bạc. Nhưng đáng tiếc là Phan Kim Liên lại chê chiếc giường đó không tốt. Sau đó, đến hồi 29 của "Kim Bình Mai" có đoạn miêu tả thế này: vì trong phòng của Lý Bình Nhi có một chiếc giường bạt bộ rất đẹp nên Phan Kim Liên bắt đầu gây sự quậy phá. Thế mới thấy lấy nhiều vợ cũng là một việc vô cùng phiền toái, Tây Môn Khánh lúc nào cũng phải đầu tắt mặt tối đi dẹp yên những chuyện này, thế là hắn lập tức dùng 60 lượng bạc để mua một chiếc khác gọi là giường sảnh rộng khảm xà cừ (lô điện sảng sính sàng) — vốn cũng là một dạng giường bạt bộ, có lan can vây quanh các thứ, được miêu tả một cách vô cùng tường tận. Sáu mươi lượng bạc là một số tiền cực kỳ lớn.
Vào thời kỳ cuối nhà Minh, giường khung và giường bạt bộ thịnh hành khắp vùng Giang Nam Trung Quốc. Thói quen ngủ nghỉ của người Trung Quốc lúc bấy giờ đã trải qua những chuyển biến to lớn, chất lượng giấc ngủ được nâng cao rõ rệt, tất cả là nhờ sự xuất hiện của giường khung và giường bạt bộ, đảm bảo được tính riêng tư, sự thoải mái và mức độ an toàn.
Chúng ta ai nấy đều vô cùng mong muốn được ngủ trong một phòng ngủ rộng rãi, nhưng căn phòng ngủ của bạn phải có giới hạn nhất định. Ví dụ như tôi có một phòng ngủ rộng 20 mét vuông, 30 mét vuông, thậm chí 50 mét vuông thì vẫn cảm thấy khá thoải mái; nhưng khi phòng ngủ của bạn phình to đến 500 mét vuông, ngay lập tức bạn sẽ cảm thấy khó chịu. Bạn không tin cứ thử nghĩ xem: nếu bạn sở hữu một phòng ngủ rộng 500 mét vuông với chiều cao thông tầng lên tới 8 mét, bạn nằm trên giường cũng chẳng khác gì nằm dưới mặt đất cả, lập tức bạn sẽ cảm thấy bất an và không thoải mái ngay thôi.
Nhà ở thời nhà Minh vô cùng rộng lớn. Rất nhiều ngôi nhà thời Minh mà tôi từng tận mắt nhìn thấy có chiều cao thông tầng bên trong lên tới sáu, bảy mét. Chính vì thế, những ngôi nhà ngày xưa — ví dụ như chim én có thể bay thẳng vào trong, én miền Nam cứ thế bay thẳng vào nhà, bay vù vù trong phòng — cộng thêm cả chuột bọ và những động vật nhỏ khác, khiến con người ta nảy sinh cảm giác thiếu an toàn. Cho nên, khi họ có được giường khung và giường bạt bộ, có thêm phần mái che ở phía trên, thì lúc đi ngủ họ sẽ cảm thấy vô cùng thoải mái, cảm giác an toàn tăng lên, cảm giác riêng tư cũng được củng cố. Đây chính là những lợi ích mà giường bạt bộ và giường khung mang lại cho cuộc sống của chúng ta.
Sự gia tăng đột biến của giường khung và giường bạt bộ thời nhà Minh cũng được phản ánh qua rất nhiều sách vở. Ví dụ như được ghi chép trong "Thiên thủy băng sơn lục": Vào thời Gia Tĩnh, nhà của Nghiêm Tung bị tịch thu tài sản, rất nhiều đồ đạc đã được kê biên từ trong phủ của hắn. Tổng cộng hắn có bao nhiêu chiếc giường bị tịch thu? Sáu trăm bốn mươi chiếc! Nghiêm Tung vơ vét tới 640 chiếc giường này, nếu đặt vào thời nay thì chắc hắn muốn mở khách sạn mất, đúng không? Mở một khách sạn năm sao chắc cũng chỉ cần tầm năm sáu trăm chiếc giường mà thôi. Hắn dùng tới chừng ấy chiếc giường cơ mà. Trong số đó, những chiếc giường này đều được phân loại rõ ràng. Tôi xin đọc cho các vị nghe nhé: 52 chiếc giường lớn bạt bộ khắc sơn mài khảm xà cừ (lô điện điêu thải tất đại bát bộ sàng), 8 chiếc giường cẩm thạch chạm khảm, 145 chiếc giường cỡ trung bạt bộ chạm sơn mài (tức là loại cỡ trung), 1 chiếc giường cỡ trung gỗ trắc khắc thơ họa, 130 chiếc giường mát đan mây chạm hoa dát vàng, 138 chiếc giường mát nhỏ có vách bình phong hình chữ "Sơn" kiêm tựa lưng chải tóc (sơn tự bình phong tịnh sơ bối tiểu lương sàng), 40 chiếc giường mát gỗ điêu khắc sơn mộc mạc, và 126 chiếc giường gỗ lớn nhỏ mới cũ đủ loại, tổng cộng là 640 chiếc giường.
Cái gọi là bình phong hình chữ "Sơn" tức là phần giữa của tấm bình phong được làm cao lên, còn hai bên thì tầng nọ thấp hơn tầng kia, người ta gọi đó là bình phong chữ Sơn.
Chúng ta không thể nào tưởng tượng nổi, dẫu con người hắn có là một tên tham quan đi chăng nữa, thì cũng chẳng việc gì phải tích trữ nhiều giường đến thế, nguyên nhân là vì chiếc giường lúc bấy giờ chính là một khoản tài sản. Địa vị xã hội của giường trong thời đại đó vượt xa những gì chúng ta tưởng tượng, nó là khối tài sản quan trọng bậc nhất trong một gia đình.
Cấu trúc tài sản của chúng ta ngày nay vô cùng phức tạp, bạn nhìn thấy người này ăn mặc rách rưới, làm công việc thế này thế nọ, nhưng biết đâu họ lại đang nắm giữ khối lượng cổ phiếu khổng lồ; thời xưa thì không có chuyện đó, việc phán đoán một người có giàu có hay không cứ bước chân vào nhà là rõ: nhìn bên ngoài thì xét nhà cửa, còn bước qua ngưỡng cửa thì nhìn đồ nội thất là biết ngay họ có tiền hay không. Ngày nay thì không còn như vậy nữa, thế cho nên cấu trúc tài sản của thời hiện đại có khoảng cách vô cùng lớn so với thời cổ đại.
Chiếc giường bạt bộ của tôi
Vào khoảng giữa thập niên 80 của thế kỷ trước, khi tôi đến Đông Sơn ở Tô Châu và lần đầu tiên nhìn thấy chiếc giường tám bước, tôi cảm thấy vô cùng kỳ lạ. Tôi là người miền Bắc, chưa từng sống ở miền Nam nên chẳng hề biết trên đời lại có loại giường như thế này. Sau đó, tôi nhất quyết muốn mua cho bằng được một chiếc thật tốt. Cách một khoảng thời gian, người ở tận trển viết thư cho tôi — hồi đó chưa thịnh hành gọi điện thoại — họ viết một bức thư thông báo rằng đã tìm được một chiếc giường bạt bộ rất đẹp, bảo tôi hy vọng có dịp đến xem thử, nếu ưng ý thì có thể mua lại. Thế là tôi liền lên đường.
Lúc tận mắt nhìn thấy chiếc giường đó, tôi vô cùng kinh ngạc. Công cụ vận chuyển thời bấy giờ cũng kém phát triển, họ dùng xe máy cày tay để chở nó đến cho tôi, một chiếc giường mà phải chất đầy ba xe máy cày, đống linh kiện chất đống trông như một ngọn núi nhỏ — đó chỉ là một chiếc giường thôi đấy! Các cột giường dày chừng này này, vô cùng lực lưỡng, tổng cộng có 10 cột: trên giường có 6 cột, ở hành lang nông phía trước có 4 cột, vị chi là 10 cột, tất cả các bộ phận đều đầy đủ trọn vẹn.
Sau này tôi đã thống kê vô số lần rằng nó được ghép thành từ bao nhiêu linh kiện, nhưng cuối cùng vẫn không thể thống kê cho nổi, ước chừng phải có mấy ngàn linh kiện. Sau khi mua về, tôi tiến hành phục chế lại, hiện nay nó đang được trưng bày trên đảo Cổ Lãng Tự ở Hạ Môn, vẫn luôn được đặt ở đó để triển lãm. Hồi ấy tôi từng ấp ủ ý định sẽ ngủ trên chiếc giường đó.
Bởi vì tôi đọc sách cổ nhiều quá nên cứ nghĩ rằng ngủ trên một chiếc giường thế này thì chắc chắn sẽ thú vị vô cùng, ngặt một nỗi là không thể đặt nó lọt vào trong nhà được. Các tòa nhà chung cư của chúng ta trần rất thấp, chiều cao phòng trong các tòa chung cư thông thường chỉ tầm hai mét rưỡi đến hai mét sáu, trong khi mấy cái cột giường ấy đã cao tới hai mét tám rồi, hoàn toàn không thể dựng đứng lên được. Lúc bấy giờ, sau khi phục chế xong xuôi, vì nó gồm vô số linh kiện rời nên khi mang được vào trong phòng với ý định dựng khung lên, thì việc đầu tiên đã khiến tôi ngẩn ngơ chết lặng: cột giường không tài nào dựng thẳng nổi! Sau đó tôi đành phải từ bỏ ý định đó. Hồi ấy tôi tính toán tuyệt lắm cơ, định bụng sẽ lắp thêm một cái giá sách lên giường, bày biện những cuốn sách hay đọc — chẳng phải nó có khung giường đó sao? — phía trên sẽ lắp các loại đèn rọi, thậm chí còn ấp ủ mua một chiếc dàn âm thanh nhỏ để nằm ngủ có thể vừa nghe nhạc vừa nghỉ ngơi. Ý tưởng hay ho không chê vào đâu được, thế nhưng cho đến tận hôm nay chiếc giường ấy vẫn chưa từng được dùng để ngủ dù chỉ một ngày, dẫu nó vô cùng đẹp đẽ.
Toàn bộ phần vây quanh và mọi chi tiết nhỏ của nó đều được đan ghép từ những mảnh gỗ vô cùng nhỏ. Sau này chúng ta sẽ được học, đó chính là đặc điểm về mặt thủ công mỹ nghệ, một điểm mà đôi khi chúng ta sẽ bỏ sót. Người ngoài ngành thường cho rằng dùng một tấm ván lớn để điêu khắc ra một vật phẩm thì mới là giá trị nhất, nhưng kỳ thực từ góc độ thủ công mỹ nghệ mà xét, những vật phẩm được đan ghép từ các mảnh càng nhỏ thì càng chắc chắn, giá trị lại càng cao, bởi vì cách làm đó triệt tiêu toàn bộ ứng suất bên trong. Đây là một kỹ thuật thủ công, là sự thể hiện cho trí tuệ thông minh của người Trung Quốc.
"Nhàn tình ngẫu ký" và giường
Nhà tiểu thuyết kiêm nhà kịch tác gia triều đại nhà Thanh là Lý Ngư từng viết trong tác phẩm "Nhàn tình ngẫu ký" rằng: "Đời người trăm năm, quãng thời gian trải qua, ban ngày chiếm một nửa, ban đêm chiếm một nửa. Nơi chốn sinh hoạt ban ngày, hoặc ở nhà lớn hay hành lang, hoặc ở trên thuyền hay xe cộ, vốn dĩ chẳng có chỗ nào là cố định cả; thế nhưng chốn trú ngụ ban đêm thì chỉ có duy nhất một chiếc giường. Cái giường ấy chính là vật gắn bó cùng ta nửa đời người, so với người vợ tào khang kết tóc se tơ từ thuở ban đầu, còn phải phân định trước sau với nàng ấy nữa kia. Cách đối đãi của con người với vặt vật, điều sâu nặng nhất, chắc không gì sánh nổi chiếc giường này."
Đoạn văn này được viết bằng tất cả sự xúc động dạt dào. Ý của ông ấy là: con người sống một đời, dù sao ban ngày cũng là một nửa, ban đêm cũng là một nửa. Ban ngày bạn ở đâu thì không dám chắc, ông ấy viết rằng bạn "hoặc ở đường hoặc ở hành lang", nghĩa là bạn hoặc ở trong nhà, hoặc ở ngoài hành lang; ban ngày bạn "hoặc ở thuyền hoặc ở xe", tức là bạn hoặc đi thuyền — thời đó chưa có máy bay, nếu có máy bay thì chắc ông ấy đã viết thêm vào rồi — bạn chẳng biết mình đang ở đâu nữa. Thế nhưng vào ban đêm, chắc chắn là bạn ngủ trên giường. Do đó ông mới nói chiếc giường này là vật gắn bó cùng ta, nói về độ gắn kết thì nó còn đến trước cả người vợ của tôi, nó đến sớm hơn cả người vợ của tôi nữa cơ, thế nên "Cách đối đãi của con người với vặt vật, điều sâu nặng nhất, chắc không gì sánh nổi chiếc giường này." Ý là bạn nên coi trọng nó, nên dành tình cảm cho nó. Cho nên tôi cảm thấy nếu ngày nay chúng ta muốn cải thiện chất lượng cuộc sống của bản thân, hãy sắm sửa thật tử tế một chiếc giường. Giường là một vật vô cùng quan trọng trong suốt cuộc đời chúng ta, đặc biệt là giường của Trung Quốc đại diện cho tinh túy trong nền văn hóa của chúng ta.
Khi chúng ta đến tham quan Cố Cung, nếu các vị chú ý quan sát chiếc giường xong xuôi rồi lại ngắm nhìn ngai vàng của Hoàng đế, sẽ nhận ra ngai vàng của Hoàng đế vốn không có hình dáng của một chiếc ghế, mà mang hình dáng của một chiếc giường. Tại sao lại như vậy? Bài giảng tiếp theo chúng ta sẽ bàn về đồ ghế ngồi của Trung Quốc.