Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tàng · Gia Cù Phấn

Lượt đọc: 158 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài Giảng Thứ Tư: Đoan Trang Ngay Ngắn – Ghế Và Đôn

❊ ❊ ❊

Thành ngữ có câu: "Đứng có dáng đứng, ngồi có dáng ngồi", gọi là "đứng như tùng, ngồi như chuông", đây là yêu cầu của người Trung Quốc, ngồi phải có tư thế ngồi. Hôm nay tôi xin cho mọi người xem một bức ảnh, đây là ngai vàng của hoàng đế. Ngai vàng của hoàng đế vốn có hình dạng của một chiếc giường, tại sao nó lại có hình dạng chiếc giường? Chúng ta đều biết trung tâm tiếp khách của người Trung Quốc là nơi ngủ nghỉ, thế nên giường đã trở thành món đồ nội thất có địa vị cao nhất trong các loại đồ nội thất. Ngai vàng là chỗ ngồi của hoàng đế, thế nên về mặt chế tác, nó khác biệt với đồ nội thất thông thường và ghế ngồi thông thường, vì vậy nó được làm thành hình dáng của một chiếc giường. Nếu có dịp đến thăm Cố cung, trong mỗi căn phòng mà hoàng đế từng lưu lại, chúng ta đều có thể nhìn thấy ngai vàng. Ngai vàng này thực chất chính là hình dáng của một chiếc giường, đây là điều do chế độ đẳng cấp tạo ra.

Nguyên tắc thiết kế đồ nội thất Trung Quốc

Đồ nội thất Trung Quốc vốn có nguyên tắc thiết kế, nguyên tắc này có thể được thể hiện rất rõ ràng qua ngai vàng, đó là: tôn nghiêm là trên hết, thoải mái xếp thứ hai. Khi xảy ra xung đột, sự thoải mái nhất định phải nhường chỗ cho tôn nghiêm. Điều này hoàn toàn khác với nhiều triết lý thiết kế của phương Tây. Nguyên tắc thiết kế của Trung Quốc trước đây không lấy con người làm gốc, mà lấy tinh thần nhân văn làm gốc. Điểm này vượt trội hơn hẳn so với nguyên tắc thiết kế của phương Tây. Chúng ta đề cao tinh thần, chứ không đề cao một thứ thuần túy vật chất. Câu nói "lấy tinh thần nhân văn làm gốc" đã biểu thị tổng thể nguyên tắc thiết kế đồ nội thất của Trung Quốc, và nguyên tắc tổng thể này có thể được thể hiện ở tất cả các loại đồ nội thất của chúng ta.

Khi đã nắm bắt được nguyên tắc này rồi, lúc thưởng thức và tìm hiểu đồ nội thất Trung Quốc, chúng ta sẽ cảm thấy vô cùng thành thạo và dễ dàng. Điều này lý giải vì sao rất nhiều dụng cụ để ngồi trước kia của chúng ta lại vô cùng không thoải mái. Dụng cụ ngồi của hoàng đế cũng cực kỳ không thoải mái. Hoàng đế Càn Long ngồi trên ghế, trải nghiệm còn chẳng bằng các bạn ngồi trên chiếc sofa của chương trình "Bách gia giảng đàn". Các bạn có thể dựa, có thể tựa, còn ông ấy thì chẳng dựa vào đâu được cả. Chiếc ghế vô cùng lớn, ngai vàng của ông ấy vô cùng lớn, lớn đến mức nào? Chiếc ngai vàng lớn nhất hiện đang được bảo quản tại Di Hoà Viên, dài 2,95 mét, chiều sâu 1,4 mét, cao 1,85 mét, còn cao hơn cả chiều cao của tôi. Chiều sâu 1,4 mét là kích thước có thể nằm được một người.

Vì vậy, hoàng đế ngồi trên chiếc ngai vàng này thực chất là bốn bề không tựa vào đâu cả. Hoàng đế ngồi giống như đang ngồi trên một chiếc ghế đẩu vậy. Đối với hoàng đế mà nói, đây là một việc vô cùng đau khổ, nhưng vì ông ấy đề cao sự tôn nghiêm, nên bắt buộc phải nhẫn chịu sự thống khổ này. Đây là điều mà người bình thường chúng ta không hề hay biết. Ai nấy đều cho rằng hoàng đế ngồi trên ngai vàng đó là vô cùng thoải mái, ông ấy ngồi trên vạn người, ngồi trong chính điện nguy nga, ai nấy đều ngước nhìn. Nhưng các bạn đâu biết rằng ông ấy ngồi ở đó, chính là cảm giác giống như đang ngồi trên một chiếc ghế đẩu.

Chúng ta đã nói, ngai vàng này là chiếc ghế độc quyền của hoàng đế, nhưng hoàng đế chỉ sử dụng nó trong các hoạt động hành chính, ví dụ như lễ đăng cơ hoặc khi giải quyết chính vụ. Thế còn bình thường ông ấy ngồi gì? Những chiếc ghế mà ông ấy ngồi thường ngày không khác biệt lắm so với ghế của bách tính chúng ta, đều là giống nhau cả.

Ghế Thái sư

Trước tiên, chúng ta nên có sự hiểu biết về những chiếc ghế của chính mình. Đầu tiên là tìm hiểu về từ vựng này. Ý nghĩa ban đầu của từ "ghế" chính là tựa vào. Chữ "ghế" mà chúng ta viết ngày nay, trước kia vốn là tên của một loài cây, có người cho rằng đó chính là cây thừng (một loại cây gỗ). Cây ghế vốn là một cái tên của loài cây. Do đó chúng ta biết rằng, phàm là những vật dụng có tựa lưng, có tay vịn, có thể dựa vào, thì mới được gọi là ghế. Những dụng cụ ngồi không có tựa lưng thì không thể gọi là ghế. Ý nghĩa ban đầu của từ "ghế" chính là xuất phát từ đó. Trong dân gian chúng ta có một cách gọi đơn giản là ghế Thái sư. Đối với những chiếc ghế truyền thống và cổ điển của Trung Quốc, người dân thường hay nói nhà ai đó có một cặp ghế Thái sư. Tại sao nó lại được gọi là ghế Thái sư? Trước tiên, chúng ta hãy nói về trạng thái ban đầu của nó, nó có hình dáng như thế này: đây là một chiếc ghế vành khăn (khuyên ỷ). Chiếc ghế này trông dùng ít nguyên liệu, rất đơn giản, đây chính là trạng thái ban đầu của ghế Thái sư, nó là tên gọi thông tục của một chiếc ghế vành khăn như vậy.

Sử sách ghi lại rằng, Tể tướng Tần Cối thời nhà Tống lúc bấy giờ giữ một chức vụ gọi là Thái sư. Thái sư là một chức vụ hữu danh vô thực, phẩm cấp rất cao nhưng chỉ là hư chức, có chút gì đó giống như hội viên danh dự ngày nay vậy. Nó là một chức vụ kiểu như thế, không nắm giữ thực quyền lớn nhưng nghe rất oai tai. Có một lần, Tần Cối ngồi trên chiếc ghế Thái sư – chính là chiếc ghế vành khăn mà chúng ta vừa nhắc đến – do mệt mỏi nên ngả người ra phía sau. Khi ngả đầu ra sau như vậy, khăn đội đầu của ông ta liền bị tuột rơi xuống. Lúc bấy giờ có một vị quan tên là Ngô Uyên, người này rất biết quan sát và thích nịnh hót. Các bạn thử nghĩ xem, Tần Cối lúc bấy giờ đang là Tể tướng, sau khi nhặt chiếc khăn đội đầu đó lên cho Tần Cối, Ngô Uyên liền lập tức tìm người thiết kế một chiếc gối đỡ hình lá sen, tức là ở phía sau lưng ghế, ông ta làm thêm một tấm đỡ hình lá sen nhô ra để móc vào đây. Khi đầu ngả ra phía sau, có thể tựa vào chiếc gối đỡ này để nghỉ ngơi.

Lúc bấy giờ, Ngô Uyên hạ lệnh làm liền một lúc bốn mươi chiếc. Sử sách có ghi chép lại điều này, kiểu dáng của chiếc ghế đó được gọi là "kiểu Thái sư", vì vậy tên gọi "ghế Thái sư" cũng từ đó mà ra. Câu chuyện này do ai ghi chép lại? Không phải do người đời sau ghi lại, mà là người đương thời ghi lại, cho nên xuất xứ của nó khá chuẩn xác. Người này tên là Trương Thụy Nghĩa, trong tác phẩm "Quý nhĩ tập", ông có ghi chép lại một cách chính xác về câu chuyện này. Do đó, ghế Thái sư đã được gọi là ghế Thái sư từ thời nhà Tống.

Thế nhưng, sau khi bước sang thời nhà Thanh, chiếc ghế Thái sư này đã trải qua rất nhiều thay đổi. Vào thời điểm đó, chúng ta không còn chú trọng đến trạng thái ban đầu của ghế Thái sư nữa – tức là trạng thái ghế vành khăn. Người đời sau không còn quá chú ý đến những chi tiết này, phàm là những chiếc ghế làm bằng gỗ cứng, tương đối quý hiếm và có thể thể hiện thân phận của con người, thì đều được gọi chung là ghế Thái sư. Từ sau triều đại nhà Thanh trở đi, trạng thái điển hình của ghế chính là như thế này, kiểu này cũng được gọi là ghế Thái sư trong dân gian. Sau thời Mãn Thanh, mọi sự biến đổi của nó đều dựa trên nền tảng này, ví dụ như tay vịn được làm rộng hơn, phần lưng ghế có thêm một vài thay đổi nhỏ rườm rà hơn, tất cả những điều này đều là sự thay đổi dựa trên cơ sở cũ, còn về mặt cấu trúc thì không có sự thay đổi quá lớn.

Ghế vành khăn

So sánh ghế Thái sư thời nhà Thanh với thời nhà Minh, chúng ta có thể thấy nó có rất nhiều ưu điểm mới, nhưng đồng thời cũng đánh mất đi rất nhiều ưu điểm trong quá khứ. Ví dụ như ghế vành khăn, chính là trạng thái ban đầu của ghế Thái sư, ưu điểm của nó là gì?

Thứ nhất, nó có bốn chân chạm đất, có một mặt ghế giống như chiếc khóa cài, ôm khít lấy chiếc ghế, vì vậy nó cực kỳ vững chắc. Rất nhiều đồ nội thất kiểu Minh mà chúng ta nhìn thấy ngày nay, trải qua bốn, năm trăm năm vẫn không bị hư hỏng, chính là nhờ vào cấu trúc vô cùng kiên cố của nó. Đây là nguyên nhân nền tảng giúp nó có thể lưu truyền đến tận ngày nay và được chúng ta đón nhận.

Thứ hai, phần tựa lưng và tay vịn của các loại ghế khác đều có một khoảng chênh lệch chiều cao rõ rệt. Khi bạn nghỉ ngơi, phần cẳng tay của bạn có thể được nghỉ ngơi, đặt lên tay vịn, nhưng phần bắp tay lại ở trạng thái lơ lửng. Chỉ có ghế vành khăn là khi bạn nghỉ ngơi, cả bắp tay và cẳng tay đều được đặt tựa đồng thời. Đây chính là ưu điểm lớn nhất của ghế vành khăn. Trước kia trong phòng không có điều hòa, không có quạt điện, mùa hè đến rất nóng, lúc ngồi trên ghế vành khăn, cánh tay được gác lên, bên dưới thông thoáng, cực kỳ thoải mái và có thể nghỉ ngơi trọn vẹn. Thú thật tôi khuyên mọi người nếu có cơ hội thì nên mua một chiếc ghế vành khăn, lúc mệt mỏi ngồi lên đó có thể nghỉ ngơi rất tốt.

Ghế vành khăn có cấu trúc đơn giản, chắc chắn, thoải mái và đẹp mắt. Trong số tất cả các loại dụng cụ ngồi do người Trung Quốc và người nước ngoài thiết kế trong suốt hai nghìn năm qua, dụng cụ ngồi được các nhà thiết kế nội thất cổ kim đông tây công nhận là đứng đầu bảng thiết kế, chính là ghế vành khăn của Trung Quốc. Phần nửa trên của nó có hình tròn, cho nên còn được gọi là ghế tròn, ngoài ra còn có một cách gọi khác là ghế vòng tròn (la khuyên ỷ), cách gọi này rất ít người dùng, nhưng trong lịch sử thì có ghi chép như vậy.

Ghế vành khăn nổi tiếng như vậy nên rất nhiều người bắt đầu theo đuổi món đồ này, ai cũng hy vọng mua được một cặp ghế vành khăn. Tôi có một người bạn, mối quan hệ với tôi cũng coi là khá thân thiết. Những năm trước, khi nghe tôi kể rằng ghế vành khăn có rất nhiều ưu điểm, anh ta đã tự mình đi tìm kiếm, tự mình lặn lội ra tận ngoại tỉnh, chạy đến vùng núi Sơn Tây, mua được một cặp mang về cho tôi xem. Anh ta tỏ ra vô cùng hứng khởi, giữa đêm hôm khuya khoắt lôi kéo tôi sang nhà anh ta để chiêm ngưỡng. Sau khi tôi xem xong thì đành nói một cách uyển chuyển rằng: "Chiếc ghế này của cậu trông có vẻ không được cổ xưa cho lắm." Anh ta liền bảo: "Không thể nào!" Tôi hỏi: "Tại sao?" Thế là anh ta bắt đầu kể cho tôi nghe quá trình anh ta đi như thế nào: anh ta đi tàu hỏa đến Thái Nguyên, xuống tàu thì chuyển sang đi ô tô, ngồi ô tô mất mấy tiếng đồng hồ, xuống xe ô tô xong lại phải cưỡi lừa mất hai tiếng đồng hồ để lên đến đỉnh núi, trên núi có một ngôi làng như thế, có người dẫn đường đưa anh ta vào. Đến nơi, trong nhà của một bà cụ, anh ta nhìn thấy một cặp ghế vành khăn như vậy.

Sau đó, anh ta hỏi bà cụ rằng: "Bà có bán cặp ghế này không?" Bà cụ đáp là có bán. Anh ta hỏi giá bao nhiêu, bà cụ bảo một vạn tệ. Vào thời điểm bấy giờ, ghế vành khăn đã có giá khá cao rồi, tôi nghĩ nếu mua ở Bắc Kinh lúc bấy giờ thì một cặp cũng phải có giá từ một trăm nghìn đến tám mươi nghìn tệ, thế mà anh ta mua có một vạn tệ, anh ta cảm thấy mình đã vớ được món hời lớn. Thế là anh ta bắt đầu kỳ kèo mặc cả với người ta, cuối cùng mua được món đồ này rồi mang về.

Tôi ngượng ngùng không nỡ nói thẳng là đồ giả, chỉ đành nói là nó "không thật". Anh ta bảo mình đã tận mắt chứng kiến, đã nhìn thấy toàn bộ tình hình của ngôi làng đó. Anh ta kể rằng ngôi làng ấy nằm trên núi, giao thông cách trở, ít giao lưu với thế giới bên ngoài, có rất nhiều trường hợp kết hôn cận huyết thống, cho nên trong làng có rất nhiều người bị thiểu năng bẩm sinh, tức là có rất nhiều kẻ ngốc ngồi tắm nắng ở đó, một nửa dân làng đều là những kẻ đần độn. Sau đó, anh ta bảo người ở đó, bà cụ ấy thì biết cái gì về ghế vành khăn chứ? Anh ta cho rằng bà cụ không hiểu biết thì làm sao mà lừa gạt anh ta được? Hơn nữa, chiếc ghế này làm thế nào mà vác được lên núi cơ chứ? Nếu là đồ giả thì đưa lên kiểu gì? Anh ta bảo chính mình cưỡi lừa leo lên núi mà còn mất tận hai tiếng đồng hồ, thì làm sao mà vác lên được.

Tôi bảo: "Chuyện này mới kỳ lạ đây, tôi hỏi cậu nhé, thế chiếc ghế này làm sao mà mang xuống được núi?" Anh ta đáp: "Tôi đưa cho người ta một trăm tệ, người ta giúp tôi khiêng xuống núi." Tôi liền bảo: "Đúng rồi đấy, người ta cầm hai mươi tệ là đã khiêng lên được rồi, đúng không? Số tiền cậu đưa còn hơi nhiều đấy chứ." Tôi lại nói tiếp: "Sau khi cậu rời đi, cả cái làng đó nói gì về cậu, cậu có biết không?" Anh ta hỏi: "Họ nói gì cơ?" Tôi đáp: "Người ta bảo có một tên ngốc ở thành phố đến mua béng cái ghế này mang đi rồi, chứ còn gì nữa!"

Đúng vậy đấy, cậu đừng có tưởng rằng mình thông minh, trong mắt người ta, sự việc đó thật vô cùng kỳ quái: một cặp ghế như thế này làm sao mà có giá tới một vạn tệ cơ chứ? Tôi hỏi cậu đã nghĩ đến điều này chưa? Tại sao một bà cụ chẳng biết gì sất mà lại dám ra giá với cậu một vạn tệ? Cậu cảm thấy ở thành phố thì một vạn tệ chẳng đáng là bao, nhưng ở một ngôi làng vùng sâu vùng xa như thế, một vạn tệ là một số tiền khổng lồ đấy. Làm sao bà ta có thể đưa ra mức giá đó, cậu đã bao giờ suy nghĩ về điều này chưa? Tôi nói tiếp: "Bây giờ trên chiếc ghế của cậu có một bằng chứng, bằng chứng thép không thể chối cãi, chiếc ghế của cậu chính là đồ giả." Anh ta hỏi: "Bằng chứng gì cơ?" Tôi đáp: "Cậu đã chú ý kỹ chưa, bên dưới những chiếc ghế vành khăn ngày xưa đều được đan bằng dây thừng mây (tông thằng), còn chiếc ghế của cậu lại được đan bằng dây ni lông."

Tôi nhớ rất rõ, lúc tôi ngồi lên chiếc ghế của anh ta, tay tôi với xuống dưới gầm kéo mấy sợi dây đó, tiếng "bụp bụp" vang lên nghe hệt như dây đàn vậy. Tôi bảo: "Toàn bộ dây ở đây đều là dây ni lông, cậu có để ý điều này không?" Nghe xong, anh ta quay ngoắt lại tỏ vẻ ngạc nhiên không hiểu tại sao món đồ này lại biến thành dây ni lông như thế. Anh ta là người không chú trọng đến những việc kiểu này, không để ý đến các chi tiết nhỏ. Tôi cho rằng trong việc sưu tầm, có rất nhiều lúc chúng ta phải đặc biệt chú ý đến các chi tiết, bởi vì tiểu tiết rất dễ làm lộ ra sơ hở.

Ghế Thái sư "Phong quang hòa nhã"

Tôi từng mua được một chiếc ghế Thái sư vô cùng quan trọng, phần tựa lưng của chiếc ghế này có khắc bốn chữ: "Phong quang hòa nhã" (Cảnh sắc tươi đẹp và tao nhã). Nghe qua các bạn sẽ thấy nó không có gì là mới lạ cả, đó chỉ là một nhóm từ ngữ rất đẹp mà thôi. Tuy nhiên, chúng ta phải biết rằng trong các món đồ nội thất thuộc lịch sử Trung Quốc, những món có khắc chữ là cực kỳ hiếm gặp. Tất cả những món đồ nội thất có thể tra cứu được và có khắc chữ, đều là khắc chìm (âm khắc), tức là sau khi đồ nội thất đã được làm xong xuôi hoàn thiện, người ta mới dùng dao để khắc chữ lên, đại đa số đều ở trạng thái này. Bốn chữ trên chiếc ghế này lại là chữ nổi (dương khắc), như vậy rõ ràng là nó đã được thiết kế sẵn từ trước khi đóng ghế, gồm bốn chữ triện vô cùng chuẩn mực: "Phong quang hòa nhã".

Đối với bốn chữ này, tôi bắt đầu suy ngẫm, rốt cuộc chiếc ghế này có lai lịch thế nào? Tôi nhìn thấy nó ở nhà một người quen. Lúc bấy giờ anh ta không hề biết chiếc ghế này làm bằng gỗ tử đàn, anh ta chỉ bảo với tôi đây là một chiếc ghế gỗ hồng mộc (hồng mộc ỷ). Anh ta bảo tôi đến xem thử, chỉ có đúng một chiếc. Sau khi xem xét xong, tôi nhận thấy đây là một chiếc ghế cực kỳ tốt, liền hỏi giá bao nhiêu. Anh ta đòi năm nghìn tệ, bởi vì theo mặt bằng giá cả thị trường lúc bấy giờ, một chiếc ghế Thái sư bằng gỗ hồng mộc chỉ đáng giá khoảng năm trăm tệ, thế nhưng anh ta lại hét giá năm nghìn tệ. Trên thực tế, vào thời điểm đó, một chiếc ghế gỗ tử đàn như thế này có giá trị lên tới một vạn tệ. Anh ta đã đưa ra một mức giá trung gian, anh ta không tính theo giá gỗ tử đàn vì bản thân không biết, không hề hay biết đó là gỗ tử đàn, cho nên không ra giá theo chuẩn gỗ tử đàn; nhưng xét theo giá gỗ hồng mộc thì anh ta lại hét mức giá gấp mười lần giá hồng mộc.

Lúc bấy giờ trong lòng tôi vẫn cảm thấy có chút không đành lòng, cứ muốn chiếm cho bằng hết món hời này, bèn nói rằng: "Đây là ghế gỗ hồng mộc của anh, làm gì có mức giá này cơ chứ." Người này ăn nói rất khéo, bảo rằng: "Tôi không biết chiếc ghế này đáng giá bao nhiêu tiền, tôi chỉ biết bản thân mình hiện tại đang thiếu đúng năm nghìn tệ. Anh đưa tôi năm nghìn, tôi sẽ bán ngay. Anh đưa ít hơn năm nghìn thì tôi không giải quyết được việc, và tôi cũng sẽ không bán nữa." Trong hoàn cảnh đó, tôi đành chịu thua và mua chiếc ghế này với giá năm nghìn tệ.

Sau này, theo những tài liệu khảo cứu, chiếc ghế này có khả năng là đồ trong phủ của Hòa Thân. Bởi vì người xưa ở Trung Quốc, phàm là những ai có thành tựu về mặt văn chương, đều rất hy vọng vào một thời điểm nào đó có thể lồng ghép tên tuổi của mình vào trong tác phẩm hoặc vật dụng một cách hoàn hảo không một kẽ hở. Ví dụ như câu nói "Phong quang hòa nhã", Hòa Thân ngụ ý rằng bản thân mình vừa phong quang (huy hoàng, rạng rỡ) lại vừa tao nhã, thế nên ông ta mới lồng ghép hai chữ "Hòa" vào đây. Nghe đồn rằng chiếc ghế còn lại trong một cặp của nó hiện đang nằm ở Phủ Hòa thân (Cung Vương phủ), thế nhưng khi tôi đến Cung Vương phủ dạo quanh một vòng thì lại không tìm thấy, bởi vì rất nhiều khu vực trong Cung Vương phủ đều đóng cửa. Tôi vẫn luôn rất hy vọng có thể tìm thấy chiếc kia để ghép lại thành một cặp hoàn chỉnh.

Ghế có tay vịn đời nhà Thanh càng về sau, cách bày trí trong sảnh đường đã có sự thay đổi. Đôi khi chúng ta đến Tô Châu, ví dụ như đi tham quan Chức Chính Viên ở Tô Châu, chúng ta có thể nhìn thấy rất nhiều cách bài trí: thông thường là kiểu "bát ỷ tứ kỵ" (tám ghế bốn bàn trà nhỏ), hoặc thậm chí còn nhiều hơn là "thập lục ỷ bát kỵ" (mười sáu ghế tám bàn trà nhỏ), tức là cứ cách hai chiếc ghế thì đặt một chiếc bàn trà nhỏ, cứ thế bày biện nối tiếp nhau như một kiểu sắp đặt trang trọng trong sảnh đường. Chúng ta xem phim truyền hình hay phim điện ảnh thông thường đều có thể nhìn thấy trạng thái bài trí này, trông vô cùng trang trọng. Đây là một cách bày trí phổ biến của ghế Thái sư thời nhà Thanh.

Sau thời Mãn Thanh, những chiếc ghế nhỏ lẻ xuất hiện ngày càng nhiều. Đến thời kỳ Trung Hoa Dân Quốc, do chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Tây, những đường cong trên ghế bắt đầu xuất hiện nhiều hơn. Các bạn hãy chú ý quan sát mà xem, ghế thời nhà Thanh đều vuông vức ổn định (tứ bình bát ổn), còn ghế về sau này thì có nhiều đường cong hơn, thường được gọi là kiểu "Trung Sơn" (lấy theo kiểu dáng của Tôn Trung Sơn), là kiểu chịu ảnh hưởng từ phương Tây. Đây chính là những chiếc ghế của thời kỳ Dân Quốc.

Vào giai đoạn giao thời giữa nhà Nguyên và nhà Minh, khái niệm ghế quan trọng (quan ỷ) của ghế Thái sư cực kỳ đậm nét, tức là loại ghế chuyên dùng cho các vị quan lại ngồi. Đến thời nhà Thanh, loại ghế này dần dần bước vào các hộ gia đình lớn trong dân gian, mức độ phổ biến tăng lên đáng kể.

Ghế quan mạo (Ghế mũ quan)

Ghế quan mạo là loại ghế có thiết kế thanh thoát và phóng khoáng nhất trong số các dụng cụ ngồi của Trung Quốc. Tên gọi ghế quan mạo cũng xuất phát từ thời nhà Tống, phần lớn các loại ghế của chúng ta đều được định hình kiểu dáng từ triều Tống. Tên gọi này dùng để chỉ phần hai đầu của thanh xà ngang đỉnh lưng ghế (đạp não) nhô ra ngoài, trông giống như chiếc mũ của các vị quan lại đời Tống. Khi chúng ta thưởng thức tranh vẽ nhân vật thời nhà Tống, chúng ta đều có thể nhìn thấy ở hai bên mũ quan có hai cánh mũ lớn vươn ra. Ghế quan mạo được đặt tên theo hình ảnh đó.

Trong loại ghế quan mạo này, về sau đã sản sinh ra rất nhiều biến thể, nó còn có một tên gọi dân gian là "tứ xuất đầu" (bốn đầu vươn ra), ý chỉ phần hai đầu của thanh xà ngang đỉnh lưng ghế và hai đầu của tay vịn, tổng cộng có bốn vị trí này đều vươn một đầu ra ngoài.

Ngoài ra còn có loại "lưỡng xuất đầu" (hai đầu vươn ra), có thể là phần hai đầu của tay vịn không vươn ra nữa, hoặc cũng có thể là phần hai đầu của thanh xà ngang đỉnh lưng ghế không vươn ra nữa. Những trường hợp này đều là ngoại lệ và có số lượng khá ít. Về sau, xuất hiện loại ghế mà cả bốn vị trí đều không vươn đầu ra ngoài, cả bốn góc này đều trở nên vô cùng tròn trịa và nhẵn nhụi, loại này được gọi là "Nam quan mạo ỷ" (ghế quan mạo miền Nam). Việc loại ghế này có phải phổ biến ở miền Nam trước hay không thì chúng ta không cần đi sâu tìm hiểu, hiện tại cũng chưa có bằng chứng nào chứng minh rằng nó bắt nguồn và phổ biến ở phương Nam trước tiên. Tuy nhiên, nói chung thì ghế Nam quan mạo có niên đại muộn hơn một chút so với ghế quan mạo thông thường. Ghế quan mạo và ghế Nam quan mạo chính là hai loại ghế ngồi vô cùng đẹp đẽ được định hình kiểu dáng từ thời nhà Tống.

Ghế hoa hồng (Mân côi ỷ)

Bên cạnh đó còn có một loại ghế rất thú vị, tên gọi của nó vô cùng dân dã, ngày nay gọi là ghế hoa hồng (mân côi ỷ). Hoa hồng là một loài hoa, thế nên mới gọi là ghế hoa hồng. Rất nhiều lần, mọi người vẫn luôn thảo luận xem cái tên này bắt nguồn từ đâu. Như chúng ta vừa nói ở trên, ghế vành khăn có hình dáng rất trực quan sinh động, ghế quan mạo cũng vậy, riêng chiếc ghế hoa hồng này thì lại không thể hiện hình ảnh rõ ràng nào cả. Hình dáng thời kỳ đầu của ghế hoa hồng là phần tựa lưng và tay vịn cao ngang bằng nhau. Đến thời nhà Minh, nó được định hình kiểu dáng như thế này: đây là loại ghế có chiều cao thấp nhất trong tất cả các loại dụng cụ ngồi. Thông thường, chiều cao phần tựa lưng của nó không vượt quá bệ cửa sổ, không làm che khuất ánh sáng, khi kê bên cửa sổ ngồi tạm một lúc thì không bị cản trở ánh sáng.

Từ "mân côi" ban đầu vốn dùng để chỉ một loại ngọc đẹp, ngọc khí – sau này khi nói về ngọc khí có lẽ chúng ta sẽ nhắc đến những điểm này – cho đến tận sau này thì nó mới chuyển thành tên của một loài hoa.

Nguồn gốc của ghế hoa hồng từ đâu mà có? Có người phỏng đoán chiếc ghế này cũng bắt nguồn và phổ biến từ miền Nam, kích thước tương đối nhỏ. Người miền Nam gọi những chiếc ghế nhỏ này là "quỷ tử ỷ" (ghế giặc lùn/ghế quỷ tử). Người miền Nam thường gọi những đồ vật có kích thước hơi nhỏ một chút là "quỷ tử", đó là một cách gọi thân mật chứ không hề mang ý nghĩa kỳ thị. Ví dụ như trước đây trong lực lượng Hồng quân của chúng ta có các chiến sĩ "hồng tiểu quỷ", người miền Bắc thì không quen với từ vựng này. Từ "quỷ tử, quỷ tử", nghe vào thấy không được lọt tai cho lắm, cho nên khi chiếc ghế này được đưa ra miền Bắc, nó đã được các văn nhân miền Bắc cải gọi thành "ghế hoa hồng". Rất có thể nó đã được đổi tên theo cách như vậy, tức là tìm một từ ngữ mang ý nghĩa mỹ hóa, lại có chút âm đọc tương tự để thay đổi đi.

Vào khoảng cuối những năm 80, tôi từng có cơ hội bắt gặp một cặp ghế hoa hồng bằng gỗ tử đàn. Ghế hoa hồng làm bằng chất liệu gỗ tử đàn là một sự tồn tại vô cùng hiếm có. Lần đó có người tìm đến tôi thông báo rằng họ có một cặp ghế như vậy ở nhà của một hộ gia đình lâu năm tại Bắc Kinh. Người đó đang rất cần tiền nên muốn bán và giục tôi đến xem ngay.

Đó là thời gian nào các bạn biết không? Chính là ngày ba mươi Tết, đêm trừ tịch. Tôi vẫn nhớ rất rõ ấn tượng đó. Hồi ấy tôi còn trẻ nên rất dễ bốc đồng, đôi khi cảm thấy chênh lệch tiền bạc không lớn, lúc có thể thanh toán dứt điểm thì sẵn sàng chi thêm một chút. Thế nhưng người dẫn tôi đi lại biết rõ cái thói quen này của tôi, băn khoăn dặn dò trước rằng: "Cậu không được mang theo quá nhiều tiền đâu nhé. Tôi nói cho cậu biết, anh ta hét giá 2300 tệ, cậu cứ mang theo 2000 tệ thôi, thế nào anh ta cũng bán cho cậu. Nếu cậu mang theo nhiều tiền, đến lúc xúc động quá lại đưa thêm tiền thì không hay đâu, cứ giấu chặt 2000 tệ trong người là được."

Thế là lúc đó tôi mang theo đúng 2000 tệ. 2000 tệ khi ấy là một tệp dày cộm, chứ không giống như bây giờ – thời nay là tờ 100 tệ một tờ, còn vào thời kỳ đó thì chưa có tiền giấy mệnh giá 100 tệ. Thế là tôi lên đường vào buổi tối. Khi đến nơi, chủ nhà không có nhà và cửa vẫn đang khóa then cài kín mít. Các bạn biết đấy, thông tin liên lạc thời đó không thuận tiện, không có điện thoại di động, tôi chỉ đành đứng chờ ở đó. Trời lạnh buốt, chờ suốt nửa tiếng đồng hồ thì người đó mới chạy về, mở cửa ra và chỉ tay vào chiếc ghế bảo: "Chính là chiếc ghế này đây." Lúc đó tôi cảm thấy vô cùng kỳ lạ, người bán chiếc ghế này thật quá quắt. Thông thường người ta phải ở nhà đợi sẵn, pha sẵn trà, rót sẵn nước đàng hoàng chứ, đằng này anh ta hay thật, vừa chạy hớt hải về nhà là chỉ tay vào đồ đòi bán ngay lập tức.

Sau đó tôi mới hỏi anh ta rốt cuộc là có chuyện gì thế này. Anh ta đáp: "Cậu không thấy là tôi đến nhà còn không dám về ư? Tôi nợ tiền người ta, đang sợ bị họ truy lùng đấy chứ." Hóa ra anh ta bán ghế là để trả nợ. Thế nhưng tôi lại bỏ qua chi tiết này của anh ta. Tôi đưa đủ 2000 tệ nhưng anh ta nhất quyết không bán, anh ta bảo phải đúng 2300 tệ, thiếu một xu anh ta cũng không bán.

Lúc đó, người bạn đi cùng liền khuyên tôi: "Cậu không hiểu tâm lý họ đâu, cứ đi theo tôi, chốc nữa thể nào hắn cũng đuổi theo cho mà xem." Tôi còn nhớ rất rõ hình ảnh lúc bấy giờ: ngước nhìn tháp Chuông trong cơn gió lạnh buốt thấu xương, chúng tôi từ trong con ngõ nhỏ đó bước ra ngoài đường lớn. Lúc ấy tôi cứ ôm mộng tưởng rằng người kia sẽ đuổi theo phía sau mình, vừa chạy vừa gọi: "Mã tiên sinh ơi, tôi bán cho anh đấy!" Thế nhưng cho đến tận lúc tôi bước hẳn ra ngoài đường lớn, nhìn những chiếc xe taxi phóng vun vút qua lại, anh ta vẫn chẳng hề đuổi theo.

Thời điểm đó, tôi vốn không hiểu tâm lý của đối phương. Lúc bấy giờ anh ta đang thiếu chính xác số tiền 2300 tệ đó, thế nên khi bán món đồ này anh ta bắt buộc phải thu đủ số tiền ấy. Tôi không thể vì một chút tiền lẻ đó mà bỏ lỡ mất cơ quan hội này. Lúc đó tôi thực sự vô cùng yêu thích nó, hơn nữa tôi cũng biết rằng ghế hoa hồng bằng gỗ tử đàn là thứ cực kỳ, cực kỳ hiếm hoi. Thế nhưng lúc bấy giờ vì sĩ diện nên tôi không chịu quay lại để năn nỉ anh ta. Sau này khi tôi tìm lại lần nữa thì cửa nhà họ lúc nào cũng khóa then cài then cài then khóa, mãi mãi không tài nào tìm gặp được nữa. Nghe đồn rằng sau đó anh ta đã bán chiếc ghế cho người khác rồi. Đúng là một phen bỏ lỡ trong tiếc nuối, bây giờ nghĩ lại vẫn thấy vô cùng đau xót.

Ghế tựa lưng (Khối bối ỷ)

Những dụng cụ ngồi được nhắc đến ban đầu đều có trang bị tay vịn. Trong số các loại ghế ngồi, vẫn còn một dạng thức vô cùng đơn giản nữa, đó là loại không có tay vịn – đây là kiểu ghế được sử dụng cực kỳ phổ biến ngày nay. Loại ghế này cũng có hai hình thức chế tác: một loại là ghế tựa lưng, phần hai đầu của thanh xà ngang đỉnh lưng rất tròn trịa, không vươn đầu ra ngoài, trong dân gian thường gọi là "nhất thống bi" (tấm bia liền khối). Loại thứ hai là phần hai đầu vươn ra ngoài, được gọi là "đăng quải ỷ" (ghế móc đèn), cái tên này cũng rất hình ảnh, phỏng theo những chiếc giá treo đèn dầu trên tường ngày trước – bẻ quặt một góc là có thể treo đèn dầu vào đúng vị trí đó, cho nên mới được gọi là ghế móc đèn, cái tên nghe vô cùng sinh động.

Hai loại ghế này chỉ giữ vị trí thứ yếu, không phải là những dụng cụ ngồi mang tính trang trọng đặc biệt. Chúng ta hãy chú ý quan sát mà xem, ở các nhà hàng kiểu phương Tây, thông thường những chiếc ghế ở hai đầu bàn đều có gắn tay vịn, nhằm thể hiện thân phận của chủ nhà và các vị khách quan trọng. Còn những chiếc ghế ở hai bên sườn thì thông thường không được trang bị tay vịn nữa, trừ những dịp đặc biệt quan trọng. Điều này thể hiện một khoảng cách phân biệt đẳng cấp. Khoảng cách phân biệt đẳng cấp này được thể hiện một cách tinh tế trong đồ nội thất của Trung Quốc: người ta không nói thẳng ra với bạn, nhưng bạn hoàn toàn có thể nhìn ra được.

Các bạn hãy chú ý quan sát những bức tranh khắc gỗ thời nhà Minh mà xem, chúng ta có thể nhận thấy chiếc ghế mà chủ nhà ngồi phần lớn đều có gắn tay vịn, còn ghế mà khách khứa hoặc hạ nhân bình thường ngồi thì lại không có tay vịn, qua đó biểu thị sự chênh lệch về đẳng cấp. Tuy nhiên, vào thời kỳ đầu thì không phải như vậy. Các bạn hãy nhìn bức tranh vẽ Hàn Hi Tải mà xem, dù là lúc ông ấy ngồi khoanh chân hay ngồi thõng chân, thì đều ngồi trên một chiếc ghế móc đèn lớn. Chiếc ghế đó xét theo một ý nghĩa nào đó thì được gọi là "thiền ỷ" (ghế ngồi thiền). Thiền ỷ có nghĩa là gì? Đó là chiếc ghế chuyên dùng để tham thiền đả tọa. Loại ghế này bắt buộc phải chừa ra một khoảng trống đủ rộng để có thể ngồi khoanh chân, chính vì thế mặt ngồi của ghế thiền thường tương đối lớn. Ví dụ như trong Cố cung có những chiếc ghế thiền như thế, bảo tàng của chúng tôi cũng từng mua được một chiếc, chiếc ghế thiền đó vô cùng lớn, có thể ngồi khoanh chân trọn vẹn ở bên trong.

Ghế ngồi thiền (Thiền ỷ)

Những năm trước tôi từng mua được một cặp ghế thiền bằng gỗ hồng mộc ở Thiên Tân. Chiếc ghế đó rất kỳ lạ: phần tay vịn được thut lùi vào bên trong, cực kỳ ngắn, trong khi phần phía trước lại vươn dài ra một đoạn rất lớn. Khi bạn ngồi lên chiếc ghế đó thì không thể tựa lưng được, bởi vì chỉ khi bạn ngồi hẳn dịch lên trên và khoanh chân lại thì mới có thể tựa lưng vào phần tựa phía sau được. Ngồi cực kỳ thoải mái.

Thế nhưng người bán chiếc ghế này cho tôi lại chẳng hiểu gì về chuyện này cả, anh ta hoàn toàn không biết. Anh ta bảo chiếc ghế này trông thật kỳ quái, để ở nhà chúng tôi mà chẳng ai buồn ngồi cả, hễ cứ ngồi lên là chẳng thể tựa vào lưng ghế được, còn phần nhô ra phía trước thì đã có mấy lần anh ta định mang đi cưa quách đi cho rồi nhưng lại không biết nối lại thế nào, thế nên mới gọi tôi đến xem.

Lúc vừa nhìn thấy, trong lòng tôi mừng rỡ khôn tả. Tôi cảm thấy mình thật may mắn khi bắt gặp được một cặp ghế thiền như vậy, thế nhưng đại đa số mọi người lại chẳng hề hay biết điều này. Nếu có cơ hội, mọi người có thể vào bảo tàng để chiêm ngưỡng, hình thức chế tác của nó thực sự vô cùng kỳ dị.

Loại ghế mang ý nghĩa đặc biệt này có công dụng độc quyền riêng. Đối với mỗi người chúng ta mà nói, nó thực ra là một món đồ nội thất rất tốt cho sức khỏe. Nếu mỗi ngày bạn có thể ngồi khoanh chân một lúc thì sẽ rất có lợi cho cơ thể. Các bạn hãy nhìn xem, vì sao rất nhiều vị tăng nhân hay những người theo đạo giáo lại có thể sống trường thọ đến vậy? Dù sống trong hoàn cảnh thanh bいだ vô cùng nghèo khó, tại sao họ vẫn có thể sống trường thọ? Đả tọa (ngồi thiền) là một việc cực kỳ tốt. Đừng có suốt ngày rúc mãi trong sofa để xem tivi, ở giữa phòng kê một chiếc ghế thiền, ngồi khoanh chân xem cho hết chương trình "Bản tin thời sự" (News Simulcast), mỗi ngày xem nửa tiếng Bản tin thời sự trong tư thế ngồi khoanh chân, chắc chắn sẽ có ích cho tuổi thọ của bạn. Cứ ngồi khoanh chân lên, đừng có ngồi lì trên những vật dụng mềm mại. Khi bạn mưu cầu sự an nhàn, đồng thời bạn cũng phải đánh đổi bằng cái giá của sinh mệnh. Cho nên có những lúc chúng ta phải suy nghĩ đến việc "đoan trang ngay ngắn" (trinh câm nguy tọa). Làm thế nào để có lợi cho sức khỏe chứ?

Cho nên khi nhìn thấy cặp ghế thiền ở Thiên Tân đó, trong lòng tôi mừng khôn xiết, thích đến mức không kìm chế nổi. Trong giới chuyên môn có câu khẩu quyết rằng: "Khen chê chính là người mua, trầm trồ khen ngợi chỉ là kẻ rỗi hơi." Câu này có ý nghĩa gì? Tức là khi người ta chê bai món đồ của bạn không tốt, điều đó có nghĩa là họ đang chuẩn bị mua nên mới nói món đồ ấy không tốt. Ví dụ như khi nhận xét về món đồ sứ của bạn: "Anh nhìn xem chỗ mẻ một miếng nhỏ thế này này", việc bới móc khuyết điểm chính là biểu hiện muốn mua rồi đấy. Còn nếu người ta nói năng theo kiểu: "Cái bát của anh đẹp thật đấy, đừng có bán rẻ nhé", thì chắc chắn là họ sẽ không mua nữa rồi, đúng không nào? Đó chính là quy luật khen chê trong nghề. Thực ra khi người ta chê bai món đồ, chính là lúc họ muốn mua nó. Lúc đó tôi cũng chê bai món đồ này hết lời, tôi bảo: "Anh xem chiếc ghế của anh trông xấu làm sao, tỷ lệ gì thế này? Ngồi cũng chẳng thoải mái chút nào." Người kia liền hùa theo: "Đúng thế thật." Tôi lại tiếp tục: "Anh ngồi lên thử mà xem, tay vịn thậm chí còn chẳng sờ tới được, bởi vì tay vịn nằm tuốt ở đằng sau cơ mà." Thế là cuối cùng tôi đã mua được nó với một mức giá vô cùng rẻ.

Về sau, tôi lại bắt gặp thêm một cặp ghế thiền tương tự như vậy trong một buổi đấu giá, nhưng giá bán đắt cắt cổ nên tôi không có đủ khả năng tài chính để mua, đành thôi không mua nữa. Có sẵn một cặp để trưng bày triển lãm là đã quá đủ rồi.

Ghế sừng hươu (Lộc giác ỷ)

Ghế thiền là một loại dụng cụ ngồi rất đặc biệt, người bình thường rất khó có cơ hội nhìn thấy hiện vật thực tế. Thế nhưng, loại dụng cụ ngồi còn khó nhìn thấy hiện vật thực tế hơn nữa là gì? Chính là ghế sừng hươu. Ngoại trừ trong Cố cung ra, chưa từng có ai sưu tầm qua món đồ này cả. Ghế sừng hươu là dụng cụ ngồi chuyên dụng của hoàng thất nhà Thanh Mãn Châu. Hoàng đế dùng những con hươu do chính tay mình săn bắn được, hạ lệnh cho các thợ thủ công của cục Tạo Bản chế tạo ra loại ghế này.

Bắt đầu từ thời Thanh Thái Tông Hoàng Thái Cực cho đến tận thời vua Gia Khánh, ngoại trừ vua Ung Chính ra, vị hoàng đế nào cũng từng săn hươu và từng chế tạo ra những chiếc ghế như thế này. Cố cung Thẩm Dương hiện đang lưu giữ một chiếc ghế sừng hươu do Hoàng Thái Cực sử dụng, đó là thời điểm mà nhà Thanh vẫn chưa tiến vào quan ải. Cả trong Cố cung ở Bắc Kinh và khu nghỉ mát Tránh Thử Sơn Trang ở Thừa Đức đều có lưu giữ loại ghế này. Sau khi Liên quân tám nước tràn vào, rất nhiều cổ vật đã bị thất thoát hư hỏng, hiện nay trong Cố cung có lẽ chỉ còn sót lại khoảng bốn chiếc ghế sừng hươu mà thôi.

Hoàng đế Càn Long là vị hoàng đế sáng tác nhiều thơ ca nhất ở Trung Quốc, số lượng thơ văn do một mình ông viết ra gần như tương đương với toàn bộ "Toàn Đường thi". Cứ mỗi lần săn được một con hươu và hạ lệnh cho thợ thủ công chế tạo xong chiếc ghế, ông lại làm một bài thơ. Ví dụ như vào năm Càn Long thứ 27 (năm 1762), Càn Long từng viết bài thơ: "Lạp hoạch bát xoa giác" (Săn được hươu sừng tám nhánh – sừng hươu có hình dạng tám nhánh tua tủa); "Lương công chế ỷ năng" (Thợ giỏi khéo tay làm nên ghế). Ý nói là tìm được một người thợ lành nghề để biến sừng hươu thành ghế ngồi.

Càn Long sống thọ đến 89 tuổi. Vào thời điểm đó ông mới 52 tuổi, đang ở độ tuổi tráng niên sung sức, tâm thái hãy còn khá tốt, vẫn thường xuyên đi săn bắn, thế nên khi chế tạo chiếc ghế này ông cảm thấy vô cùng hứng khởi. Mười năm sau, vào năm Càn Long thứ 37 (năm 1772), khi nhà vua đã 62 tuổi, ông lại tiếp tục đề thơ lên một chiếc ghế sừng hươu khác. Lúc này, những vần thơ do ông viết ra đã có phần khác biệt so với bài thơ trước đó. Ông viết: "Chế ỷ do khan song giác toàn, Ô Hào mệnh trúng tưởng đương niên." (Làm ghế vẫn thấy đôi sừng nguyên vẹn, Ô Hào bắn trúng nhớ lại những năm tháng xưa).

Ông bắt đầu hoài niệm rồi. Con người hễ bắt đầu hoài niệm là đã bước vào giai đoạn tuổi già. Người trẻ tuổi không bao giờ hoài niệm quá khứ, những gì họ nói đến toàn là tương lai: "Đợi mai mốt tôi mua nhà, tôi mua xe...", đúng không nào? Tất cả những điều đó đều thuộc về tương lai. Còn người lớn tuổi thì luôn miệng: "Xe hồi trẻ tôi mua thế này thế nọ...", toàn nói về chuyện xưa. Cho nên con người hễ bước vào hoài niệm, tức là đã đặt chân vào tuổi già. Càn Long ở độ tuổi 62, nếu chiếu theo tiêu chuẩn ngày nay thì đã về hưu và bước vào giai đoạn tuổi xế chiều rồi. Do đó, những vần thơ ông viết ra cũng phản ánh chính tâm cảnh lúc bấy giờ của ông.

Đôn (Ghế đẩu không tựa)

Ngôn ngữ Trung Quốc vô cùng chuẩn mực và nghiêm ngặt. Khái niệm đầu tiên về chữ "đôn", đó chính là không có tựa lưng, không có tay vịn, là một mặt phẳng. Ghế đẩu từ đâu mà có? "Ghế" là tựa vào, còn "đôn" là dẫm đạp, bước lên (đăng đạp). Chức năng đầu tiên và ban đầu của ghế đẩu chính là dùng để dẫm chân bước lên, chứ không phải dùng để ngồi. Dấu vết còn sót lại cho đến tận ngày nay chính là chiếc ghế đẩu lên ngựa (thượng mã đẩu). Trước kia khi cưỡi ngựa, lưng ngựa rất cao, người ta bắt buộc phải dẫm lên chiếc ghế đẩu đó mới trèo lên lưng ngựa được. Nhà của một số gia đình hào phú thậm chí còn đặt hẳn một tảng đá để leo lên ngựa ngay trước cửa.

Lưu Hi thời Đông Hán từng viết trong tác phẩm "Thích danh" rằng: "Sáp đăng thi cư đại sàng chi tiền, tiểu sàng tự do, sở dĩ đăng sàng dã." (Ghế đẩu đặt trước giường lớn, trên giường nhỏ, là dụng cụ dùng để bước lên giường). Ghế đẩu vốn là một món đồ nội thất dùng để dẫm chân bước lên giường trước kia. Chức năng đơn giản nhất của ghế đẩu được sử dụng trong các gia đình ngày nay chính là dùng để tăng chiều cao. Ví dụ như khi bạn muốn với tới những vị trí ở trên cao, thay một bóng đèn chẳng hạn, chỉ cần kéo một chiếc ghế đẩu ra là có thể dẫm lên được, đúng không nào?

Ưu điểm của ghế đẩu là gì? Trước hết, ghế đẩu không hề có khái niệm phương hướng, nó vô cùng tiện lợi và có thể ngồi xuống từ bất kỳ hướng nào. Ghế tựa thì không thể làm thế được; ghế tựa có hướng rõ ràng, bắt buộc phải ngồi xuống từ một vị trí cố định.

Về sau, ghế đẩu lại xuất hiện thêm nhiều kiểu dáng khác, ví dụ như "cổ đẩu" (ghế đẩu hình trống), nó có hình dáng giống như một chiếc trống dài và tròn. Ghế đẩu hình trống còn được gọi là "tú đôn" (đôn thêu), trước kia người ta thường thêu một mảnh vải rồi trùm lên bên ngoài chiếc ghế đẩu, cho nên mới có tên là tú đôn.

Ghế đẩu hình trống là một món đồ nội thất mang tính chất tạm thời. Đồ nội thất của chúng ta thông thường đều có hình vuông, điều này dễ khiến căn phòng có cảm giác thiếu đi sự thay đổi sinh động. Sự xuất hiện của một món đồ nội thất hình tròn sẽ mang lại sự phong phú và biến hóa trong cách bày trí, tạo cảm giác vô cùng dễ chịu về mặt thị giác. Tuy nhiên, ghế đẩu hình trống lại có một nhược điểm cực kỳ lớn: bởi vì nó có hình dáng giống chiếc trống nên cực kỳ dễ bị lật nhào. Khi ngồi phải hết sức cẩn thận.

Có một năm, tôi đến nhà một người quen. Người ấy muốn với lấy chiếc bình hoa trên tủ sách giúp tôi, anh ta liền bê một chiếc đẩu trống ra, dẫm lên đó để với lấy chiếc bình. Lúc bấy giờ, tôi suýt nữa thì thốt lên câu nhắc nhở, nhưng lại thấy ngại ngùng không dám mở lời bảo anh ta phải cẩn thận. Nào ngờ tôi chưa kịp nói câu nào thì anh ta đã ngã lật nhào cả người lẫn bình lẫn ghế, chiếc bình vỡ tan tành ngay tại chỗ. Cho nên, ngồi trên đẩu trống là không an toàn. Ngay từ khâu thiết kế ban đầu, nó vốn không phải sinh ra để phục vụ cho việc ngồi, mà chủ yếu là để ngắm nhìn, mang lại sự thỏa mãn về mặt thị giác. Đó chính là dụng ý thiết kế ban đầu của đẩu trống.

Tổng thể hình thức chế tác của ghế đẩu từ thời nhà Minh sang đến nhà Thanh đã có sự dịch chuyển từ hình chữ nhật sang hình vuông. Ghế đẩu thời nhà Minh chủ yếu có hình chữ nhật, còn ghế đẩu thời nhà Thanh chủ yếu là hình vuông. Sau đó lại xuất hiện thêm đẩu trống, rồi đẩu hình bầu dục, đẩu hình hoa mai, đẩu hình hải đường..., tất cả đều nhằm mục đích tô điểm cho cuộc sống của chúng ta thêm phần phong phú.

Thêm vào đó là ghế băng dài (bản đẩu), thuộc loại đồ nội thất vô cùng phổ biến. Ở thành phố thì rất ít thấy, nhưng ở vùng nông thôn thì cực kỳ nhiều. Lại có cả "ngọ đẩu" (ghế đẩu nghỉ trưa), cái tên này vốn được biến âm từ tên gọi "ngột đẩu" trong phương ngữ Bắc Kinh.

Ngoài ra còn có một loại ghế đẩu có bề ngang tương đối rộng dành cho hai người ngồi, gọi là "xuân đẩu" (ghế mùa xuân / xuân đẩu). Ngày nay, ngoại trừ một số vùng miền núi xa xôi vẫn còn có thể nhìn thấy, ở các thành phố thì hầu như không còn ai sử dụng nữa. Nguồn gốc cái tên "xuân đẩu" này hiện vẫn chưa rõ ràng. Có một giả thuyết cho rằng cứ đến mùa xuân là người ta có thể khiêng nó ra ngoài sân để ngồi, cho nên mới gọi là xuân đẩu. Một giả thuyết khác lại cho rằng trước kia nó có mối liên hệ mật thiết với tranh xuân cung, cho nên mới mang cái tên là xuân đẩu. Trong hồi 33 của truyện "Hồng lâu mộng", sau khi Bảo Ngọc bị ăn đòn, Phượng Thư liền chỉ huy các tiểu nha hoàn rằng: "Các ngươi vẫn còn đỡ nó thế này à, bị đánh ra nông nỗi này rồi thì còn đi nổi nữa không? Mau khiêng chiếc xuân đẩu đan bằng mây mây ra đây, khiêng Bảo Ngọc về thôi." Qua chi tiết đó có thể thấy xuân đẩu tương đối lớn, đủ chỗ để nằm được một người.

Loại ghế đẩu thấp nhất được gọi là "cước đẩu" (ghế để chân), hay còn gọi là "cước đạp" (tấm để chân), dùng để kê dưới bàn chân, đây là loại phù hợp nhất với chức năng nguyên thủy của nó. Người cổ đại vô cùng thông minh, trên nền tảng của chiếc ghế để chân, họ đã thiết kế ra một loại ghế đẩu gọi là "cổn đẩu" (ghế đẩu lăn).

Ở giữa ghế đẩu có bốn trục có thể xoay tròn, dùng để xoa bóp lòng bàn chân. Các trí thức thời xưa vừa làm thơ viết văn, vừa di chuyển bàn chân chà xát qua lại trên đó. Ngày nay chẳng phải có dịch vụ mát-xa lòng bàn chân đấy thôi? Người cổ đại đã sớm phát minh ra nó từ lâu rồi, chẳng tốn một xu tiền nào mà lại tự mình làm được, đó chính là chiếc ghế đẩu lăn của chúng ta.

Bài giảng lần này nói về các dụng cụ ngồi của Trung Quốc, và gắn liền mật thiết với dụng cụ ngồi chính là bàn và án (bàn dài). Bài giảng tiếp theo chúng ta sẽ bàn về bàn án của Trung Quốc.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.