Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tàng · Gia Cù Phấn

Lượt đọc: 165 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài Giảng Thứ Năm: Kinh Ngạc Vỗ Án — Bàn Và Án

❊ ❊ ❊

Nâng án ngang mày

Chúng ta hãy kể một câu chuyện trước. Vào thời Đông Hán, có một danh sĩ tên là Lương Hồng, là người có khí tiết, có văn tài, vô cùng nổi tiếng ở địa phương. Cùng quê với ông có một người con gái tên là Mạnh Quang, một lòng một dạ muốn gả cho ông. Mạnh Quang dung mạo không được đẹp, làn da hơi ngăm đen, nhưng lại có sức lực rất lớn, sử sách ghi chép rằng nàng có thể "dùng sức nâng cối đá", giống như một vận động viên cử tạ vậy. Mạnh Quang đến năm 30 tuổi vẫn chưa lấy được chồng, cha mẹ nàng liền hỏi: "Con tại sao vẫn chưa chịu lấy chồng?" 30 tuổi đã là lớn tuổi rồi, đừng nói là ở thời cổ đại, ngay cả ở thời đại ngày nay, người 30 tuổi chưa kết hôn thì cha mẹ cũng phải hỏi. Có phải không? Nàng đáp rằng: "Con thề không gả cho ai ngoài Lương Hồng." Lương Hồng nghe thấy câu này thì rất vui mừng, thầm nghĩ: Lại có người con gái như vậy sao? Thế là ta cưới nàng về vậy. Ta đoán lúc đó chắc là nhờ mai mối dắt mối tơ hồng, thậm chí còn chưa gặp mặt người thật, đã cưới Mạnh Quang về rồi. Mạnh Quang rất vui mừng, liền hối hả trang điểm, tô mày điểm phấn. Nhưng Lương Hồng vừa nhìn thấy nàng trang điểm như vậy, liền không vui, suốt bảy ngày liền không thèm đếm xỉa đến nàng. Mạnh Quang liền hoảng hốt, không biết vì lý do gì: Sao cưới mình về rồi lại không thèm đếm xỉa đến mình chứ? Nàng liền đến trước mặt Lương Hồng để nhận tội. Lương Hồng nói: "Em tô mày điểm phấn không đẹp bằng để mặt mộc, anh cần một người vợ có thể cùng nhau sống qua ngày." Ta đoán ông ấy cũng không dám nói thẳng là nàng dung mạo không đẹp, có trang điểm thế nào cũng vô ích. Mạnh Quang nói: "Vậy từ nay em sẽ không trang điểm nữa, chúng ta hãy sống thật tốt với nhau." Thế là mỗi ngày Mạnh Quang đều chuẩn bị cơm nước tươm tất, bưng đến trước mặt chồng, dơ lên cao ngang mày.

Đây chính là câu chuyện "nâng án ngang mày", thành ngữ này sau đó cũng trở thành biểu tượng cho sự vợ chồng tôn kính nhau như khách ở thờinay. Chữ "án" ở đây, lúc bấy giờ chính là một chiếc khay. Chiếc khay ngày nay chỉ đơn thuần là một cái đĩa, còn chiếc "án" lúc bấy giờ có bốn chân, và bốn chân ấy hơi thụt vào trong. Về hình chế thì vô cùng gần gũi với cái bàn viết mà chúng ta gọi ngày nay. Loại khay này ngày nay Nhật Bản vẫn đang sử dụng, Nhật Bản rất thích kế thừa và tiếp nối những chế độ cổ xưa của chúng ta.

Sự khác biệt giữa án và bàn

Án và bàn có sự khác biệt về mặt bản chất trong hình chế. Thế nào là án, thế nào là bàn? Nói chung, vị trí của bốn chân quyết định tên gọi của nó, chứ không liên quan đến chiều cao, kích thước hay công dụng. Vị trí của chân thụt vào bên trong một chút thì gọi là án, vị trí của chân nằm sát bốn góc thì gọi là bàn. Ngoài sự khác biệt về hình chế, sự khác biệt quan trọng hơn giữa bàn và án chính là sự khác biệt về mặt tinh thần. Sự khác biệt này nằm ở đâu? Nằm ở chỗ cấp bậc của án cao hơn bàn.

Ví dụ chúng ta thường nói phách án kinh kỳ (vỗ án kinh ngạc), phách án nhi khởi (vỗ án đứng dậy), phách án khiếu tuyệt (vỗ án khen ngợi), đều là những trạng thái cảm xúc ở cấp bậc tương đối cao; còn nếu chúng ta nói vỗ bàn trợn mắt, vỗ bàn đập ghế, đều là những cảm xúc ở cấp bậc thấp. Vỗ án kinh ngạc là sự kinh ngạc, vỗ bàn trợn mắt là sự phẫn nộ, chúng biểu đạt những cảm xúc khác nhau, đây chính là tầng diện tinh thần của chúng. Lại ví dụ như, khi tôi còn làm biên tập viên trước đây, thường xuyên thức đêm chiến đấu, cặm cụi viết lách bên án thư, phải không? Nếu như cúi gằm mặt ngủ gục trên bàn, thì e rằng hoặc là đã ngủ quên, hoặc là đang viết bản kiểm điểm. Bạn có cảm nhận được điều đó không? Phàm là những việc liên quan đến bàn thì đều có xu hướng thấp kém, còn những việc liên quan đến án thì đều có xu hướng cao cả.

Người Trung Quốc phân tách một món đồ dùng để đặt để thành các loại rõ ràng mạch lạc, đây chính là điểm tinh túy thể hiện văn hóa của chúng ta cao hơn người khác. Bình thường chúng ta không chú ý, các từ vựng phái sinh liên quan đến chữ "án" vô cùng phong phú, ví dụ như văn án, phương án, thảo án, nghị án, tất cả đều liên quan đến án. Bởi vì người xưa khi làm việc công đều sử dụng án, hoàn toàn không liên quan gì đến bàn. Chỉ có Trung Quốc mới có loại đồ gia dụng như thế này, hình chế hoàn toàn khác biệt. Còn phương Tây thì sao? Họ không có khái niệm này, trong tiếng Anh tất cả đều là "table", không hề có sự phân biệt giữa bàn và án. Người Trung Quốc phân định mọi thứ vô cùng tỉ mỉ, ví dụ như phương pháp nấu ăn được phân chia thành chiên, xào, om, rán, chần, ninh, hầm... phân chia vô cùng rõ ràng, phải không? Người nước ngoài nấu ăn đoán chừng chỉ có một phương pháp duy nhất, theo tôi thấy chính là chiên, e rằng xào họ còn chẳng biết làm ấy chứ.

Kiều đầu án

Cùng là án, nhưng cũng có rất nhiều hình chế khác nhau. Đầu tiên phải kể đến một loại gọi là kiều đầu án (án có đầu vểnh lên), nó thuộc về hình thức của án cúng, phần chân rất phượng hoàng (cường điệu), trước kia thường được sử dụng trong các ngôi chùa và từ đường, nó thể hiện sự kính úy (kính sợ) đối với thần linh, đối với tổ tiên. Các nha môn cũng sử dụng án cúng. Án cúng ở đây có phần đầu vểnh lên rất cao, vô cùng cường điệu. Nó mang lại cảm giác uy nghiêm, từ tâm lý mà ám thị bạn, cảnh cáo bạn. Ngày nay khi tòa án xét xử các vụ án hình sự, tựa lưng ghế của thẩm phán ngồi cũng rất cao, chính là để tạo ra tác dụng uy hiếp. Nếu thẩm phán mà bê một chiếc ghế đẩu nhỏ ngồi ở đó, thì đoán chừng phạm nhân trong lòng sẽ bắt đầu nghĩ đến chuyện làm sao để trốn tránh sự trừng phạt của pháp luật rồi. Dùng đồ gia dụng làm biểu tượng văn hóa để truyền đạt thông điệp cho bạn, đây chính là ý nghĩa nguyên thủy quan trọng của án. Thế thì, từ vựng phái sinh xuất hiện từ đó chính là "án kiện" (vụ án), nghĩa gốc chỉ các văn kiện đặt trên án. "Thẩm án tử", nghĩa gốc chỉ việc xét xử sự việc ngay trước án, cuối cùng được gọi tắt là thẩm án. Không có ai nói là "thẩm bàn", thẩm bàn thì chính là muốn đập cái bàn đó rồi.

Đối với giới văn nhân, họ đã tự thiết kế ra một loại án thư rất phù hợp để bản thân sử dụng, vô cùng ôn hòa, nó cũng có đầu vểnh, nhưng đã loại bỏ toàn bộ bầu không khí cường điệu, phần đầu vểnh rất nhỏ. Phần đầu vểnh nhỏ này dùng để làm gì? Chúng ta đều biết, Trung Quốc có một hình thức thư họa đặc biệt gọi là thủ quyển (cuốn tranh cầm tay), cuộn tròn lại thì thành một trục. Ví dụ như bức "Giang sơn vạn lý đồ", "Thanh minh thượng hà đồ", lúc thưởng lãm thì phải mở theo chiều ngang. Người xưa khi xem thủ quyển có những quy tắc rất khắt khe, bạn không thể nằm bò ra đất mà xem, cũng không thể đặt lên bàn vuông mà xem, mà bắt buộc phải xem trên loại kiều đầu án này. Tại sao vậy? Bởi vì nếu xem trên bàn, khi thủ quyển được mở ra, phần trục của nó rất dễ lăn đến mép bàn, nếu bạn không kịp chộp lấy, nó sẽ cộp một tiếng rơi xuống đất, và rất có thể sẽ làm rách bức tranh. Nhưng nếu bạn xem trên kiều đầu án, khi phần trục lăn đến hai đầu của án, nó sẽ bị chặn lại và dừng lại ở đó, sẽ không bị rơi xuống. Chỉ từ điểm này thôi cũng có thể thấy được, đời sống của người cổ đại vô cùng tinh tế, ngay cả khi xem tranh cũng phải thiết kế sẵn một cơ chế nhỏ nhặt. Phần đầu vểnh vừa có thể tạo ra sự thay đổi về mặt thị giác, lại vừa mang tính năng thực tế.

Năm xưa khi ở Thượng Hải, tôi từng bắt gặp một chiếc kiều đầu án bằng gỗ sưa đỏ vô cùng tuyệt vời, phần đầu vểnh của nó cực kỳ đặc biệt. Kiều đầu thông thường đều là làm riêng một bộ phận đầu vểnh gắn lên mặt phẳng của án, còn kiều đầu của chiếc án đó lại là một mộc liên làm (liền khối), tức là được khoét nguyên vẹn từ một khối gỗ lớn. Mặt án làm bằng lõi gỗ anh mộc (gỗ bướu). Đó là lần đầu tiên tôi nhìn thấy nó, đẹp đến cực điểm, người xưa gọi đó là "mãn giá bồ đào" (đầy giàn nho), đây là một cách hình dung mang tính văn học. Anh mộc là một loại gỗ vô cùng đặc biệt, sau này khi giảng đến phần nguyên liệu làm đồ gia dụng, tôi sẽ giới thiệu chuyên đề về nó. Lúc bấy giờ tôi vô cùng thích thú, liền hạ thủ tìm mọi cách nài nỉ người ta bán. Người đó lúc bấy giờ muốn bán chiếc điều án (bàn dài) đi để lấy tiền mua tivi. Tôi đã kỳ kèo mặc cả với người đó nửa buổi, kết cả hai người đã ra tận cửa rồi mà người đó vẫn còn hỏi tôi có thể trả thêm năm mươi đồng nữa không, lát nữa còn phải đi ăn đồ Tây các thứ, điều này cho thấy người ấy rất coi trọng những đồng tiền vặt vãi ấy. Tôi nghĩ giờ này chắc chắn người ấy đang vô cùng hối hận, năm xưa lại đem một chiếc đại điều án bằng gỗ sưa đỏ do đời trước để lại đi đổi lấy một chiếc tivi, còn đặt vào thời điểm ngày nay thì tôi đoán chắc có thể đổi được cả một nhà máy sản xuất tivi sắp phá sản ấy chứ.

Bình đầu án, Quyển thư án, Giá kỷ án

Lại có một loại án gần như y hệt kiều đầu án, gọi là bình đầu án (án đầu bằng). Bỏ phần đầu vểnh đi thì chính là bình đầu án.

Lại có một loại gọi là quyển thư án (án cuốn sách). Quyển thư án xuất hiện rất muộn, xu hướng ở hai đầu của nó là cong rủ xuống dưới. Loại án hình cuốn sách này, trước kia được sử dụng trên sập là nhiều hơn.

Án đặt trên sập được gọi là "kháng án" (án sập), có chiều cao tương đối thấp. Bởi vì đặt trên sập, nên không phải lo lắng đồ vật bị rơi xuống đất vỡ hỏng, do đó không cần phải có phần chặn ở hai đầu nữa. Từ sau thời cận đại và cuối đời Thanh, quyển thư án vô cùng được ưa chuộng. Đặc biệt là vùng Giang Chiết, quyển thư án rất thịnh hành, hơn nữa kích thước lại khá lớn, ngoại hình vô cùng tròn trịa, có lẽ điều này có liên quan đến việc người miền Nam thích sự mềm mại. Trong khi đó ở miền Bắc thì lại không có nhiều.

Chúng ta đều biết, án thông thường là món đồ gia dụng có thể tích lớn nhất trong gia đình, nó tương đối dài, cho nên trong quá trình di chuyển sẽ gặp phải vấn đề, bạn thường xuyên di chuyển sẽ cảm thấy vô cùng bất tiện. Án của người xưa, đoán chừng đều không thể đưa lên các tòa nhà chung cư cao tầng ngày nay được, ở khúc cầu thang là không tài nào xoay chuyển được góc cua. Người xưa cũng đã tính toán đến những điều này, và thiết kế ra một loại án kiểu dáng hoàn toàn mới, gọi là "giá kỷ án" (án gác trên kỷ).

Cái gọi là giá kỷ án, chính là hai chiếc kỷ đặt ở hai bên để gác một tấm ván ở phía trên. Như chúng ta vừa nói, án là chân phải thụt vào trong, nhưng hiện nay phần lớn các loại giá kỷ án lại là hai chiếc kỷ chống thẳng vào hai đầu để bày biện. Chân án thụt lùi vào trong, tương ứng với điều đó, hai đầu mặt án sẽ phải vươn dài ra một đoạn, thuật ngữ trong nghề gọi là "đảm xuất" (gánh thò ra), ý chỉ giống như gánh quang gánh vác đồ đạc mà thò dài ra một đoạn. Trước kia khi chúng ta truyền đạt thông tin thông qua ngôn ngữ thuần túy, người ta sẽ nói với tôi rằng: Ở đằng kia có một chiếc án, phần thò ra tương đối dài. Là tôi đã có thể nắm được vị trí cụ thể của nó rồi.

Kích thước của giá kỷ án tương đối lớn, bởi vì nó cấu thành từ một bộ ba món, rất thuận tiện cho việc di chuyển, nên vào thời đó cũng vô cùng thịnh hành. Những năm đầu đời, tôi đã nhìn thấy rất nhiều giá kỷ án ở vùng quê, thế nhưng để thực sự sử dụng các loại gỗ quý ưu việt, ví dụ như gỗ tử đàn, gỗ hoàng hoa lê, gỗ sưa đỏ thì tương đối ít, đặc biệt là gỗ tử đàn. Giá kỷ án bằng gỗ tử đàn loại lớn cơ bản đều nằm trong Tử Cấm Thành, chưa từng lọt ra ngoài cung. Tôi từng bắt gặp một chiếc giá kỷ án bằng gỗ sưa đỏ vô cùng lớn, dài gần bốn mét, nguyên bản là do người miền Bắc chế tác, sau đó được người miền Nam mua lại mang vào Thượng Hải. Thế nhưng nó lại hoàn toàn không có thị trường ở Thượng Hải, bởi vì mua về nhà rồi thì phải tìm chỗ đặt, ai nấy đều chê kích thước của món đồ gia dụng này quá lớn, không có chỗ để đặt. Vị thương nhân mua nó ban đầu cứ nghĩ chiếc giá kỷ án này vô cùng giá trị, thế nhưng sau khi mua về Thượng Hải rồi thì chẳng ai thèm lấy cả, ông ta vứt xó ở đó hai ba năm trời mà vẫn không tài nào bán nổi. Lúc bấy giờ tôi nhìn thấy thì vô cùng vui mừng, bởi vì tôi đang muốn dùng nó để làm triển lãm. Thế là khi tôi biểu lộ sự quan tâm của mình, ông ta liền cảm thấy tôi chính là một vị "khách sộp", và thế là đã bán lại cho tôi với mức giá rất rẻ. Chiếc giá kỷ án bằng gỗ sưa đỏ này cho đến tận ngày nay vẫn đang được trưng bày tại sảnh gỗ sưa đỏ của Bảo tàng Quán Phục, kích thước vô cùng lớn, và cũng rất cao.

Cái giá của sự mù quáng

Hình chế cơ bản của án, chính là bốn loại: kiều đầu, bình đầu, quyển thư và giá kỷ. Những năm đầu khi tôi đi tìm kiếm án, trong thành phố rất ít khi nhìn thấy, ở nông thôn thì nhiều hơn, nơi nào càng hẻo lánh thì lại càng nhiều. Bởi vì nhà cửa ở vùng quê ngày trước tương đối rộng rãi thoáng đãng, mới có đủ chỗ đặt. Còn nhà cửa trong thành phố, trước thập niên 80 của thế kỷ 20, phần lớn đều tương đối chật chội, bởi vì tốc độ gia tăng dân số quá nhanh, hầu hết các gia đình đều đành phải thải loại những món đồ gia dụng chiếm diện tích này đem về vùng nông thôn.

Có một năm, một người bạn tìm đến tôi, lúc bấy giờ tôi vẫn còn trẻ, anh ấy lớn tuổi hơn tôi, toàn gọi tôi là Tiểu Mã. Anh ấy nói ở vùng Môn Đầu Câu phía Bắc Kinh vừa phát hiện ra một chiếc đại điều án bằng gỗ hoàng hoa lê, muốn dẫn tôi đi xem thử. Lúc bấy giờ anh ấy đã gọi một chiếc xe taxi. Phải biết rằng, vào thời điểm đó ở Bắc Kinh không hề có những chiếc taxi có thể vẫy gọi tùy tiện trên đường phố như bây giờ, mà phải đến tận trạm taxi để gọi xe. Anh ấy đã gọi một chiếc taxi đến tận nhà tôi. Tôi vô cùng kinh ngạc, cảm thấy anh ấy thật là xa xỉ, vậy mà lại đi taxi! Lúc đó đi taxi là một chuyện vô cùng xa xỉ, bản thân tôi trước đó thậm chí còn chẳng nhớ nổi mình đã từng đi taxi lần nào chưa. Thế nhưng anh ấy lại nói: "Không sao đâu, mua được chiếc đại án này rồi, thì mọi món hời đều nằm trong tay chúng ta cả." Nhà tôi lúc bấy giờ ở Đông Tứ Thập Nhị Điều, chúng tôi từ đó ngồi xe phóng thẳng một mạch đến Môn Đầu Câu. Lúc sắp đến nơi, đường đi càng lúc càng hẹp dần, hai bên toàn là núi non, trong lòng tôi ít nhiều cũng cảm thấy hơi sợ, bởi vì tôi chưa từng đến những nơi thế này bao giờ. Tôi cứ liên tục nói với người đó rằng: "Hôm nay tụi mình không mang theo tiền đâu đấy, chỉ đến xem qua trước thôi đấy nhé." Cuối cùng thì cũng tìm được đến nhà người ta.

Vừa bước chân vào nhà, bà cụ đang ngồi gói sủi cảo, liền ấn vai giữ tôi lại, nhất quyết bắt tôi phải ăn sủi cảo. Tôi nào có tâm trạng đâu mà ăn sủi cảo cơ chứ, trong đầu chỉ muốn xem cho bằng được chiếc án đó thôi. Bà cụ lại còn bảo không phải vội, ăn xong sủi cảo rồi hãy tính tiếp. Thế nhưng chỗ sủi cảo ấy mới chỉ đang cán vỏ, thì đến bao giờ tôi mới được ăn đây chứ! Tôi cứ khăng khăng đòi phải xem án trước, thế là kéo tay bà cụ đi thẳng ra căn phòng phía sau nhà người ta, vừa nhìn vào một cái, ôi thôi! Một chiếc đại án bằng gỗ tạp, cực kỳ tạp nham, hoàn toàn không phải gỗ hoàng hoa lê gì sất! Cảm giác trong tôi lúc ấy tụt hẳn xuống giống như quả bóng xì hơi, cảm thấy chuyến đi này hoàn toàn công cốc lãng phí thời gian. Thế là suốt cả dọc đường đi về chúng tôi chẳng nói với nhau nửa lời, cứ thế lên xe lái thẳng một mạch về.

Đi ngang qua ngã tư Đông Tứ, người bạn của tôi bỗng hét lớn: "Dừng xe! Dừng xe lại!" Xe vừa dừng lại, anh ấy liền mở cửa bước xuống và nói: "Tiểu Mã này, anh còn có việc bận, đi trước một bước đây nhé." Tôi còn chưa kịp phản ứng lại điều gì, anh ấy đã đi mất tiêu rồi. Chiếc xe vừa rẽ qua khúc cua, chính là Đông Tứ Ngũ Điều. Ngũ Điều chính là trạm xe taxi, xe dừng lại rồi, tôi buộc phải xuống xe để thanh toán tiền cước. Cuối cùng tôi đã phải trả hơn 200 tệ tiền xe, trong khi vào thời điểm đó mỗi tháng tiền lương của tôi kiếm được còn chưa đến nổi 100 tệ nữa là. Lúc bấy giờ mặt tôi đỏ bừng lên, trong lòng hận đến thấu xương cái sự việc này. Cho nên chiếc án thì chẳng nhớ được gì mấy, thế nhưng sự việc xảy ra thì nhớ đời luôn. Cho nên mới nói, con người ta làm việc không thể mù quáng được, sự mù quáng chắc chắn sẽ phải trả giá đắt.

Thiên hạ đệ nhất án

Tôi từng tận mắt nhìn thấy một chiếc án bằng gỗ hoàng hoa lê vô cùng lớn ở một từ đường tại Phủ Điền, Phúc Kiến. Tư tưởng tông tộc của người Phúc Kiến vô cùng nặng nề, cho nên mỗi một ngôi làng đều có từ đường riêng. Chiếc án đó khổng lồ vô cùng, dài tới 4,2 mét, mặt án là một tấm ván liền khối nguyên vẹn, trong dân gian thường gọi là "nhất khối ngọc" (một miếng ngọc), ý chỉ toàn bộ tấm ván phẳng lỳ đẹp đẽ giống như ngọc vậy, đẹp đến cực điểm. Kể từ sau lần đó, tôi chưa từng nhìn thấy chiếc án nào đẹp đến thế nữa. Chiếc án này suốt hàng trăm năm qua vẫn luôn nằm ở trong từ đường đó, chịu sự chiêm bái của vô số người dân. Đáng tiếc là cuối cùng nó vẫn bị đem ra bán đi, toàn bộ người trong thôn đều ngồi tẻm trên sân bãi, người mua đếm xong tiền, toàn thể dân làng mỗi người chia một phần. Với năng lực của tôi lúc bấy giờ, hoàn toàn không có cách nào mua nổi chiếc đại án này. Chiếc án đó hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Denver ở Mỹ. Khi tôi đến Bảo tàng Denver để giảng bài, lại một lần nữa nhìn thấy chiếc án này, cảm giác vô cùng chấn động.

Chiếc đại án bằng gỗ hoàng hoa lê này trải qua thăng trầm lịch sử hàng trăm năm, đã đóng vai trò như một thứ sức mạnh gắn kết cộng đồng trong ngôi làng. Thế nhưng người trong thôn vì một khoản tiền chia chác, đã bán đứt chiếc án có lịch sử hàng trăm năm đi, để rồi cuối cùng lưu lạc tận sang nước Mỹ, được người ta trân trọng nâng niu thờ phụng. Sau này ai có cơ hội đến Denver, nhất định phải đến chiêm ngưỡng "Thiên hạ đệ nhất án" này một chuyến nhé.

Bàn

Bởi vì tính năng trưng bày của án ngày càng lớn, nên tính năng thực tiễn của nó lại tương đối giảm xuống; ngược lại, tính năng thực tiễn của bàn ngày càng lớn, còn tính năng trưng bày lại ngày càng giảm. Cho nên, bàn và án đã có sự phân tách về mặt công dụng, đây là sự phân tách phát sinh trong quá trình sử dụng thực tế, chứ không phải ngay từ đầu đã được thiết kế sẵn như vậy. Ví dụ như những gia đình trước kia, vừa bước chân vào cửa là sẽ đặt một chiếc đại điều án, tựa lưng vào bức tường chính, bên trên bày hai chiếc bình đản (bình hoa). Hồi còn nhỏ, tôi từng đến nhà bà cố ngoại, cụ có một tứ hợp viện lớn ở Bắc Kinh. Lúc đó tôi còn rất nhỏ, cảm thấy chiếc án này vô cùng cao, đứng dưới hoàn toàn không thể nhìn thấy chiếc bình đản lớn đặt ở bên trên án. Đó chính là ấn tượng đầu tiên của tôi về án, khi đó là vào thập niên 60 của thế kỷ 20, còn chiếc án đó sau này đã lưu lạc đi đâu mất rồi, thì tôi hoàn toàn không rõ nữa.

Chiếc bàn khi ngày càng trở nên gần gũi với tính thực tiễn hơn, thì đã xảy ra sự phân rẽ với án. Chữ "trác", ban đầu được viết giống chữ "trác" trong trác việt, nó mang ý nghĩa là vươn cao lên. Ví dụ như trác nhiên nhi lập, trác nhĩ bất quần. Chính là vượt trội hơn người khác, sừng sững đứng cao ở đó. Chữ "trác" sau đó mãi đến sau này mới đem bộ "thập" ở bên dưới đổi thành bộ "mộc", và viết thành chữ "trác" như hiện nay.

Bàn và án nếu xét từ góc độ công dụng mà nói, thì khoảng cách không quá lớn. Ví dụ như chúng ta có điều trác (bàn dài) thì có điều án (án dài), có họa trác (bàn vẽ) thì có họa án (án vẽ), có thư trác (bàn viết) thì có thư án (án viết), có kháng trác (bàn trên sập) thì có kháng án (án trên sập). Thế nhưng có bàn ăn (phạn trác), lại tuyệt đối không có án ăn (phạn án). Bởi vì chuyện ăn uống mặc dù vô cùng quan trọng trong đời sống sinh hoạt, thế nhưng nếu xét từ tầng diện tinh thần mà nói thì nó lại không hề quan trọng. Người xưa trong văn hóa vốn dĩ tương đối xem thường việc ăn uống. Họ cho rằng suốt ngày chỉ chăm chăm bàn chuyện ăn uống thì tầng cấp quá thấp kém, phải bàn chuyện văn hóa, bàn chuyện hoa mai, cây trúc thì mới gọi là tao nhã. Cho nên, chuyện ăn uống là chuyện tương đối thấp kém, chúng ta cứ giải quyết trên bàn là được rồi.

Bàn ăn của người xưa đa phần là bàn vuông, tại sao vậy? Điều này có liên quan đến chế độ ăn uống của chúng ta. Thời kỳ đầu chúng ta là dân tộc theo chế độ ăn phần riêng, mỗi người một phần. Tại sao lại có câu chuyện nâng án ngang mày? Bởi vì lúc bấy giờ là chế độ ăn phần, tôi dơ một phần đưa cho bạn, phần của tôi vẫn còn nguyên một phần khác. Nếu lúc bấy giờ Lương Hồng và Mạnh Quang cùng chung chạ ăn chung một mâm, thì cũng chẳng cần phải người này dơ lên cho người kia ăn, rồi người kia lại dơ lên cho người này ăn nữa, phải không nào? Chế độ ăn phần của chúng ta đã dần dần tiến hóa thành chế độ ăn chung một mâm. Sử dụng bàn vuông để ăn cơm khi ấy, chính là lúc chúng ta bước sang chế độ ăn chung. Điểm này chỉ cần nhìn vào đôi đũa của chúng ta là có thể thấy rõ. Thời kỳ đầu, phàm là gia đình nào có đũa dài, đều là những gia đình giàu có; còn nhà nào đũa ngắn, đều là những gia đình tương đối nghèo khó.

Đũa của người Trung Quốc có loại vô cùng dài, đó là để khi có nhiều món ăn, có thể gắp được những món ở xa. Nhà hàng ngày nay đều có mâm xoay, món gì cũng có thể xoay đến trước mặt bạn, còn thời xưa thì không có chuyện đó, bạn phải tự với tay ra gắp, cho nên đũa bắt buộc phải dài. Đũa của Nhật Bản thì ngắn mà nhọn. Bởi vì Nhật Bản áp dụng chế độ ăn phần riêng, đũa không cần phải làm quá dài. Tại sao đũa của họ lại nhọn? Là bởi vì dân tộc Nhật Bản có thói quen ăn đồ sống, ví dụ như sashimi (gói cá sống), rất trơn trượt, lúc gắp buộc phải dùng đầu đũa đâm xiên vào một cái, thì mới có thể gắp lên được. Còn chúng ta thì khác, người Trung Quốc ngày trước khi ăn uống rất câu nệ quy củ, tuyệt đối không cho phép đâm xiên. Hồi nhỏ tôi còn nhớ ông ngoại từng dạy tôi rằng: "Gắp lên được thì ăn, gắp không lên thì thôi, tuyệt đối không được phép dùng đũa đâm xiên." Sau này khi tôi lớn hơn một chút, có người bảo với tôi rằng: "Đũa mà đâm xiên vào bánh bao, chính là đồ dâng cho người chết ăn đấy." Chiếu theo nghi lễ nghiêm ngặt hơn, ngày trước khi ăn cơm trên bàn, đũa tuyệt đối không được phép vươn quá đường trung trục, món ăn ở phía bên kia có ngon đến đâu đi chăng nữa, bạn cũng không được phép với đũa sang đó gắp, cùng lắm là người ta gắp bón sang cho bạn thì bạn mới được gắp một miếng. Đó chính là thói quen truyền thống trong ẩm thực của người Trung Quốc, cho nên người Trung Quốc từ nhỏ đã luyện được một đôi tay vô cùng khéo léo, nhân tiện rèn luyện luôn cả bộ óc cũng trở nên lanh lợi. Chúng ta lại nhìn sang đũa của Hàn Quốc, toàn làm bằng kim loại, bởi vì người Hàn Quốc rất thích ăn đồ nướng BBQ, mà nếu dùng loại đũa như chúng ta thì sớm đã bị nướng hỏng từ đời nào rồi, thế nên bắt buộc phải dùng đũa kim loại. Chỉ từ một đôi đũa nhỏ bé thôi, chúng ta cũng có thể nhìn ra rất nhiều đặc trưng văn hóa của một dân tộc.

Bát tiên trác (Bàn Bát Tiên)

Bàn vuông có một tên gọi thông tục, gọi là "bát tiên trác" (bàn Bát Tiên), vô cùng bình dân dung tục. Nguồn gốc của bàn Bát Tiên không tài nào khảo cứu được, không có chuyên gia nào có thể giải thích được rõ ràng về chuyện này, đại khái có thể suy đoán là xuất hiện tên gọi này vào thời Gia Tĩnh đời nhà Minh. Hoàng đế Gia Tĩnh là một vị hoàng đế rất sùng bái Đạo giáo, mà Bát Tiên lại là những vị thần tiên nổi tiếng trong Đạo giáo, Thiết Quản Lý, Lã Động Tân, Hàn Tương Tử vân vân, người dân bình thường ai ai cũng biết. Bàn vuông có bốn cạnh, mỗi cạnh ngồi hai người, vừa vặn có thể ngồi đủ tám người, có lẽ vì thế mà có tên gọi như vậy chăng. Trên thực tế, ngồi tám người trên bàn Bát Tiên thì chật chội vô cùng, thông thường ngồi bốn người là thích hợp nhất.

Tôi từng nhìn thấy một chiếc bàn Bát Tiên siêu lớn, mỗi một cạnh có thể ngồi bốn người, mười sáu người quây quần xung quanh một chiếc bàn để ăn cơm. Lần đầu tiên nhìn thấy tôi đã ngây ngẩn cả người. Chiếc bàn này rộng đến mức nào chứ? Chiều dài cạnh bàn ước chừng phải hơn 2 mét, vô cùng rộng lớn. Chiếc đại bàn này nằm trong một ngôi chùa, toàn bộ các vị tăng nhân đều ăn cơm ở đó. Bởi vì tăng nhân ăn theo chế độ ăn phần, cho nên mới có thể ăn cơm trên chiếc bàn này. Nếu như là ăn chung một mâm, một chiếc bàn vuông lớn thế này mà bày đồ ăn lên, thì tôi đoán chắc mọi người phải nằm bò rạp lên bàn mới với tới được mất. Loại trường hợp vô cùng đặc biệt này, chỉ có thể nhìn thấy ở trong các ngôi chùa. Tôi cảm thấy đó chính là "Thiên hạ đệ nhất trác", lúc bấy giờ tôi còn ôm ý định muốn mua lại, thế nhưng sau đó người ta bảo không bán, còn phải dùng để ăn cơm mỗi ngày.

Nói chung, bàn Bát Tiên là chiếc bàn chuyên dụng để ăn cơm, thế nhưng sau này trong cách bày trí nội thất gia đình của người Trung Quốc, nó dần dần được đặt ở vị trí trung tâm. Những người ở các gia đình ngày trước, cứ bước chân qua cửa là tầm nhìn ở chính giữa sẽ bắt gặp một chiếc điều án lớn áp sát vào tường, phía trước án là một chiếc bàn Bát Tiên, rồi lại thêm mỗi bên một chiếc ghế thái sư. Tại sao lại đặt bàn Bát Tiên ở ngay chính giữa? Bởi vì bàn Bát Tiên có một phần thô ra ở ngay phía trước ghế ngồi, hai tay và tách trà đều có thể đặt ở đó.

Văn hóa của Trung Quốc coi trọng việc hai người khi trò chuyện với nhau thì không được nhìn thẳng vào đối phương, mà phải nhìn thẳng về phía trước, việc nhìn chằm chằm vào mắt người ta để nói chuyện là bất lịch sự, bắt buộc phải hơi chếch đi một chút. Thế nhưng người phương Tây lại cho rằng, khi nói chuyện với người ta thì phải nhìn thẳng vào đối phương, nếu không thì chính là không tôn trọng người ta. Đây chính là sự khác biệt về mặt văn hóa. Bát tiên trác do đó mà ra đời, nó được đặt ngay ở giữa chủ và khách, phần vươn ra ở phía trước vừa vặn cho phép bạn có thể hơi chếch người đi một chút, biểu thị cho sự lễ tiết của chúng ta.

Đạp liên trác, Tả tự đài

Bát tiên trác ở miền Nam không gọi là bàn Bát Tiên, họ gọi là phương đài (bàn vuông). Chữ "đài" này rất có thể là chịu ảnh hưởng từ đài hoa sen trong tôn giáo. Ảnh hưởng lan truyền sang từ vựng của miền Bắc, đứng đầu bảng chính là "tả tự đài" (bàn viết), đây là một danh từ vô cùng thịnh hành ngày nay. Tả tự đài có hình dáng của một chiếc bàn.

Chúng ta vẫn luôn nói cấp bậc của bàn tương đối thấp, dùng để viết lách thì có chút chưa đủ tầm cao. Thế nhưng nó lại không có hình dáng của án, cho nên không thể gọi là "thả tự án" (án viết), đành phải gọi là "tả tự đài", mượn tạm một cách gọi từ phương Nam. Tả tự đài là một món đồ gia dụng mang đậm phong cách phương Tây. Trong Trung Quốc cổ đại, cũng có những món đồ gia dụng tương tự, người miền Nam gọi là "mã yên trác" (bàn yên ngựa), người miền Bắc gọi là "đạp liên trác" (bàn đạp giày / bàn tà lỏn), nó chính là tiền thân của tả tự đài. Tả tự đài ngày nay phần lớn là cấu trúc cắm rời, tức là hai bên có thể tháo rời linh hoạt. Còn đạp liên trác lại là cấu trúc tổng thể, không thể tháo rời, chủng loại này trong đồ gia dụng phong cách nhà Minh của Trung Quốc cũng vô cùng hiếm gặp.

Viên trác (Bàn tròn)

Bàn vuông phân biệt rõ chủ khách tôn ti. Ví dụ như vị trí đối diện thẳng với cửa ra vào chính là chủ vị. Sau này xuất hiện bàn tròn, thì không còn phân biệt chủ khách tôn ti nữa. Bàn tròn là một khái niệm vô cùng mang tính phương Tây, ví dụ như chúng ta thường nói "hội nghị bàn tròn", khi đó chính là để gạt bỏ đi địa vị chủ khách, tất cả mọi người đều họp bàn ở cùng một cấp bậc, vô cùng bình đẳng. Hội nghị bàn tròn từ đó trở thành một thuật ngữ chính trị.

Bàn tròn trong cổ đại nước ta cũng có rất nhiều hình chế, phổ biến nhất là bàn tròn một chân, người miền Nam gọi theo thói quen là "bách linh đài". Tại sao lại gọi là bách linh đài? Những ai từng nuôi chim bách linh đều biết, đặc tính của loài chim này là không chịu đậu lên cào, mà toàn chạy lăng xăng dưới mặt đất. Cho nên trong lồng chim phải dựng đứng lên một cái đài tròn, chim bách linh mới có thể đứng lên đó mà cất tiếng hót vang lừng. Bàn của chúng ta gọi là "bách linh đài", đó là một cách gọi vô cùng hình tượng, hơn nữa lại còn mang đậm vẻ thi vị.

Tử đàn đại họa trác (Bàn vẽ tranh lớn bằng gỗ tử đàn)

Chủng loại bàn được thể hiện thông qua công dụng của nó. Ví dụ như bàn vẽ tranh thì nhất định phải là một chiếc bàn rộng, bởi vì vẽ tranh cần phải trải rộng giấy tuyên thành ra, cho nên bắt buộc phải rộng. Số lượng bàn vẽ tranh còn tồn tại trên đời là vô cùng ít ỏi. Những người có học thức thời xưa so với thời nay mà nói, thì ít hơn rất nhiều. Ngày nay đất nước thực hiện chính sách giáo dục bắt buộc chín năm, tạo cơ hội cho mọi người đều được biết chữ. Thời xưa thì không phải như vậy, thế cho nên những người biết vẽ tranh, viết chữ thời xưa rất ít, điều này trực tiếp dẫn đến việc số lượng bàn vẽ tranh tương đối ít ỏi.

Vào thập niên 80 của thế kỷ 20, tôi từng theo chân đạo diễn Lý Hàn Tường, đến tham quan nhà máy đồ gia dụng gỗ cứng Bắc Kinh. Lý Hàn Tường là một đạo diễn điện ảnh nổi tiếng, từng quay các bộ phim "Thùy liêm thính chính", "Hỏa thiêu Viên Minh Viên". Ông cực kỳ yêu thích đồ gia dụng, lại có tiền. Lúc bấy giờ chúng tôi đi theo ông ấy đến nhà máy đồ gia dụng gỗ cứng, nhìn thấy người ta đang bày bán một chiếc bàn vẽ tranh lớn bằng gỗ tử đàn, to lớn khổng lồ, nhìn đến mức lác cả mắt. Chiếc bàn này được bán với giá 4000 tệ. Đối với chúng tôi lúc bấy giờ, khẩu hiệu của cả nước vẫn còn là "phấn đấu trở thành hộ vạn tệ" cơ mà, 4000 tệ là một con số xa vời không với tới được, hoàn toàn không có khả năng mua nổi. Sau đó Lý Hàn Tường đã mua nó, và vẫn luôn đặt trong nhà ông ấy. Tôi quen biết ông ấy đã nhiều năm, tôi cứ hay đến ngắm chiếc bàn này, vô cùng yêu thích nó.

Cho đến tận khi tôi bước vào tuổi trung niên, có một hôm ông ấy gọi điện cho tôi, nói rằng: "Môn tiên sinh, lâu lắm không gặp, chúng ta liệu có thể gặp nhau một buổi được không?" Bởi vì những chuyện xảy ra sau đó vô cùng tàn nhẫn, cho nên tôi ghi nhớ rõ mồn một mọi mốc thời gian. Lý Hàn Tường gọi điện cho tôi vào buổi sáng, ông ấy nói muốn gặp tôi, tôi liền bảo: "Chiều nay tôi đã hẹn với người khác rồi, anh hoặc là đến trước 12 giờ, hoặc là đến sau 4 giờ chiều." Ông ấy nói: "Vậy tôi sẽ đến sau 4 giờ." Kết quả là lúc tôi đang ăn cơm trưa, ông ấy lại gọi điện cho tôi, bảo rằng ông ấy không đợi nổi nữa, đã đang ở trên đường rồi. Tôi đành phải ở lại bảo tàng để đợi ông ấy.

Sau khi ông ấy đến, liền nói rằng: "Tất cả đồ gia dụng mà tôi từng mua, phần còn lại này, đều muốn giao phó lại cho cậu." Ông ấy viết cho tôi một danh sách, bên trên đều ghi rõ giá tiền, trong đó có cả chiếc bàn vẽ tranh bằng gỗ tử đàn mà tôi hằng mơ ước. Tôi xem qua giá tiền, cảm thấy vẫn có thể chấp nhận được, hơn nữa tôi biết lúc bấy giờ ông ấy vẫn còn chừa lại cho tôi một khoảng không gian để mặc cả. Tôi nói: "Chiều nay tôi vẫn còn có cuộc hẹn với người khác, không thể ở lại tiếp chuyện anh lâu được, chuyện này chúng ta sẽ thảo luận sau nhé." Tôi nhớ rất rõ, chúng tôi chia tay nhau vào lúc mười hai giờ kém mười lăm phút.

Kết quả là, ngày hôm sau báo chí đăng tin, nói rằng "Đạo diễn Lý Hàn Tường đột tử tại phim trường". Lúc đó tôi hoàn toàn chết lặng, tôi thậm chí còn tự hỏi liệu có phải lại có một đạo diễn nào khác cũng tên là Lý Hàn Tường hay không. Bởi vì thể trạng của ông ấy trông rất tốt, không hề có vấn đề gì cả. Thế nhưng ông ấy lại mắc bệnh tim. Sau khi rời khỏi tôi, ông ấy đi thẳng đến phim trường, vừa mới quay được một cảnh phim, liền chúi đầu ngã gục xuống đất, chỉ kịp thốt lên một câu: "Tôi bị làm sao thế này?" Rồi cứ thế buông tay vĩnh biệt cõi đời. Sau đó gia nhân của ông ấy từ Đài Loan sang chịu tang, vợ ông ấy đã nói với tôi rằng: "Đã rắng đạo diễn lúc sinh thời đã ủy thác toàn bộ những món đồ này cho cậu, vậy thì coi như chúng đã tìm được đúng chốn nương thân rồi."

Cho nên, bộ sưu tập đồ gia dụng này của Lý Hàn Tường, phần lớn đều đang nằm trong tay tôi. Chiếc bàn vẽ tranh bằng gỗ tử đàn nổi tiếng đó, bề rộng gần 1 mét, cho đến tận bây giờ vẫn là chiếc bàn vẽ tranh bằng gỗ tử đàn rộng nhất trong tất cả những chiếc được ghi nhận trên toàn thế giới.

Có những lúc tôi cảm thán rằng, con người sau khi qua đời rồi, nhìn thấy những món đồ vật cũ lại có thể gợi nhớ đến những chuyện xưa, vô cùng xúc động. Chúng ta đứng trước văn vật thảy đều chỉ là những lữ khách vội vã qua đường, chỉ có văn vật là trường tồn mãi với thời gian mà thôi.

Bán trác (Bàn nửa)

Lại có một loại bàn mang tính chất sử dụng tạm thời, gọi là "bán trác" (bàn nửa), cái tên này vô cùng thú vị. Bán trác sinh ra là để ghép bàn. Thời cổ đại cũng có lúc bàn không đủ dùng, muốn cho bàn dài thêm ra một chút, thì dùng hai chiếc bán trác ghép lại với nhau, liền thành một chiếc bàn vuông, có thể ngồi thêm được mấy người. Công dụng của phương hình bán trác chủ yếu là để sử dụng tạm thời.

Lại có bán viên trác (bàn nửa tròn), chủ yếu dùng để trưng bày, tạo hình vô cùng mỹ lệ. Loại bán trác này có thể làm tăng thêm bầu không khí trang trí trong không gian nội thất một cách hoàn hảo, có loại ba chân, cũng có loại bốn chân. Hai chiếc bán viên trác ghép lại với nhau cũng có thể thành một chiếc bàn tròn.

Kỳ trác (Bàn cờ)

Bàn nếu xét về mặt công dụng, thì vẫn còn có một số chủng loại đặc thù. Ví dụ như chiếc bàn chuyên dùng để đánh cờ, gọi là "kỳ trác" (bàn cờ). Đời sống của con người thời nhà Minh ở Trung Quốc vô cùng tuyệt vời. Vào thời kỳ cuối nhà Minh, người dân ở các vùng trù phú ở Giang Nam có cuộc sống sung túc đủ đầy, cho nên cầm kỳ thi họa vô cùng thịnh hành. Bàn cờ của Trung Quốc, chính là ra đời vào thời điểm đó. Bàn cờ có rất nhiều loại, có loại chuyên dùng để chơi một môn cờ, cũng có loại tích hợp nhiều công dụng vào làm một. Ví dụ như có những chiếc bàn cờ, ở chính giữa là bàn cờ, một mặt là cờ vây, một mặt là cờ tướng, mở ra bên dưới còn có cả bàn cờ song lục nữa. Quân cờ vây thì để ở bên này, quân cờ tướng thì để ở bên kia, bên trên còn có nắp đậy. Loại bàn này giúp bạn khi đánh cờ vô cùng linh hoạt, bạn thích bộ môn cờ nào, thì sử dụng bàn cờ đó.

Loại cờ cổ xưa nhất của Trung Quốc là cờ vây, đứng thứ hai là một loại cờ gọi là song lục. Loại cờ này ngày nay không còn ai chơi nữa, nguyên nhân chủ yếu là do vào thời vua Càn Long, người dân trên khắp cả nước đều dùng thứ này để cá cược cờ bạc, chính quyền nhà Thanh đã ban hành lệnh cấm sử dụng song lục để đánh bạc, nhân tiện cấm luôn cả bộ môn cờ này, thật là đáng tiếc. Ngày nay, ngoại trừ một số ít người ra, phần lớn mọi người đều không biết cách chơi cờ song lục nữa. Song lục ý chỉ hai mảnh đất liền, quân cờ trông giống như một chiếc bình rượu nhỏ, chơi rất vui. Thời xưa ở các sạp hàng vặt bên đường thường có những quân cờ bị vứt bỏ như vậy, rất nhiều người hiểu lầm đó là dụng cụ dùng để xoa bóp massage, kỳ thực không phải đâu, đó chính là quân cờ song lục đấy.

Còn cờ vây thì ai ai chúng ta cũng đều biết, là quốc kỳ, thoạt nhìn thì có vẻ đơn giản, nhưng lại vô cùng phức tạp. Rất nhiều bàn cờ ở vùng Giang Nam đều lấy cờ vây làm chủ đạo, trên bàn đều có khắc sẵn bàn cờ vây. Cờ tướng là trò chơi cũng khá thịnh hành từ sau đời Tống, thông qua sự không ngừng hoàn thiện trong lịch sử, đã trở thành một hình thức giải trí vô cùng thú vị. Hình thức giải trí của chúng ta ngày nay vô cùng phong phú, còn thời xưa thì ít, các trò chơi cờ bạc trí tuệ là những trò chơi rèn luyện trí tuệ rất tốt; ngày nay, các trò chơi cờ phần lớn đều được xếp vào phạm vi thể thao rồi, ví dụ như cờ vây, cờ tướng đã trở thành những sự kiện thi đấu thể thao.

Tửu trác (Bàn rượu)

Lại có một loại bàn chuyên dụng, gọi là "tửu trác" (bàn rượu). Đúng như tên gọi của nó, chính là chiếc bàn chuyên dùng để uống rượu. Kiểu dáng của bàn rượu rất cổ xưa, kỳ thực nó có hình dáng của một chiếc án, thế nhưng người ta lại không gọi là án, mà gọi là bàn. Tại sao nó lại được gọi là bàn rượu? Người xưa khi ăn cơm, mỗi người một chiếc án, các bức họa thời kỳ đầu đều vẽ như vậy. Chúng ta đã nói rồi, ăn cơm là một việc có tầng cấp tương đối thấp, uống rượu cũng là một việc có tầng cấp tương đối thấp. Cho nên cho dù người xưa dùng án để uống rượu đi chăng nữa, thì nó cũng không thể gọi là "tửu án", mà bắt buộc phải gọi là "tửu trác". Trong hệ thống đặt tên của các loại bàn, chỉ có cái tên "bàn rượu" này là một trường hợp đặc biệt, nó không tuân thủ theo các nguyên tắc khoa học. Nếu chiếu theo cách gọi khoa học, nó phải được gọi là "tửu án".

Cầm trác, Bài trác (Bàn đánh đàn, Bàn đánh bài)

Tiếp đến là những chiếc bàn mang công dụng đặc thù, ví dụ như "cầm trác" (bàn đánh đàn), chiếc bàn chuyên dùng để gảy đàn tranh gảy thất huyền cầm. Hình chế của bàn đánh đàn cũng khá đa dạng, giống như bàn gảy đàn kiểu cuốn xuống dưới, vô cùng mỹ lệ. Lại có bài trác (bàn đánh bài). Sự xuất hiện của bàn đánh bài tương đối muộn, gắn liền khá gần gũi với đời sống sinh hoạt của người dân bình thường. Nó có bốn chiếc ngăn kéo, số tiền thua bạc đều được cất gọn vào trong đó, phải không nào? Phần đáy của bàn đánh bài đều được bịt kín mít, là để phòng ngừa việc gian lận.

Mạt chược (mạt tược), nghe nói cũng là phát minh của người Trung Quốc. Nguồn gốc của phát minh này có rất nhiều ý kiến trái chiều khác nhau. Có một cách lý giải cho rằng, nó là do những người canh giữ kho lương phát minh ra. Bởi vì quân mạt chược còn có tên gọi là "mạt tước bài" (bài chim sẻ), chim sẻ hay đến ăn trộm lương thực, cho nên những người canh kho lương này phải xua đuổi chim sẻ. Có người giải thích như thế này: "Sách" (dây) trong mạt chược chính là sợi dây dùng để trói chim sẻ; "peng" (phỗng/ù) chính là tiếng súng nổ; "vạn" chính là số lượng chim sẻ, vân vân. Tất cả các thuật ngữ đều liên quan đến sự việc này. Lại có người nói là do những người làm việc trên biển phát minh ra trong lúc chán nản buồn chán, đủ mọi loại giả thuyết đều có cả. Mạt chược từ sau thời hậu kỳ nhà Thanh đã lan truyền càn quét khắp Trung Quốc, xuất hiện một số lượng lớn bàn đánh bài. Nguyên liệu làm bàn đánh bài thông thường đều khá tốt, bởi vì mạt chược phải dùng tay vỗ đập liên hồi trên mặt bàn mỗi ngày, cho nên mặt bàn sẽ dày hơn so với những chiếc bàn thông thường, trọng lượng cũng tương đối lớn.

Siêu đại họa trác (Bàn vẽ tranh siêu lớn)

Tôi từng nhìn thấy trong một nhà kho lớn ở Bắc Kinh toàn là những chiếc bàn đánh bài. Giữa một đống bàn đánh bài ấy, bỗng nhiên phát hiện ra một chiếc bàn vẽ tranh khổng lồ, là chiếc bàn lớn nhất mà tôi từng thấy trong đời, ước chừng phải dài tới 4 mét, rộng 1 mét. Cảm giác đầu tiên của tôi lúc đó là có thể nằm ngủ ở trên đó được luôn. Lúc bấy giờ tôi còn ôm ý định muốn mua nó mang về nhà để làm giường ngủ. Khi đó diện tích nhà cửa có hạn, muốn mua thêm một món đồ gia dụng vào nhà, thì phải dọn dẹp tống khứ một món đồ vô dụng nào đó đi mới có chỗ chứa. Lúc bấy giờ tôi cứ nghĩ hay là khiêng chiếc giường ngủ ra ngoài, rồi nằm ngủ luôn trên chiếc bàn vẽ tranh này cho xong.

Nằm ngủ trên bàn vẽ tranh là có cơ sở lý luận đàng hoàng đấy nhé. Cuốn "Trường vật chí" của văn nhân đời nhà Minh Văn Chấn Hanh, chuyên môn có ghi chép một đoạn thế này: "Lại thấy sập chế độ nhà Nguyên, có loại dài một trượng năm thước, rộng hơn hai thước, bên trên không có bình phong, vốn dĩ người xưa nằm ngủ chung giường qua đêm, chân chạm vào chân, chế độ ấy cũng rất cổ xưa, thế nhưng ngày nay lại không còn phù hợp để sử dụng nữa." Ông ấy nói rằng: Vào thời nhà Nguyên, có một loại sập cổ, dài một trượng năm thước, tương đương với hơn 4 mét ngày nay, rộng hơn hai thước. "Chân chạm vào chân", tức là ngón chân và ngón chân chạm vào nhau, hai người có thể nằm đối đầu nhau để ngủ. "Ngày nay không còn phù hợp để sử dụng nữa", ý chỉ thời kỳ cuối nhà Minh đã không còn thích hợp để sử dụng nữa rồi, thế thì đến thời đại của tôi lại càng không thể dùng được nữa.

Cuối cùng tôi nghĩ đi nghĩ lại vẫn quyết định không mua nữa, chỉ cảm thấy chiếc bàn đó quá cao, cao tới hơn 90 phân cơ mà, ngày nào cũng phải trèo lên trèo xuống thế thì cũng có chướng ngại tâm lý. Sau đó đành phải từ bỏ chiếc bàn vẽ tranh siêu lớn này, cho đến tận bây giờ nghĩ lại vẫn cảm thấy vô cùng hối hận.

Chúng ta đã giảng về bàn và án, thuật ngữ chuyên ngành gọi là thừa cụ (đồ dùng để đặt để); đã giảng về sự khác biệt giữa bàn và án về mặt hình chế, tầng diện tinh thần. Những điểm khác biệt này khi nói ra rồi, sẽ có ích lợi cực kỳ to lớn trong việc giúp chúng ta thấu hiểu văn hóa đồ gia dụng của chính mình. Sự tinh tế của đồ gia dụng thường nằm ở chỗ đó, bạn nhìn mãi thành quen đến mức thờ ơ, thế nhưng nó lại ẩn chứa vẻ đẹp vô cùng tận.

Sống qua ngày thì phải có chỗ để đặt đồ đạc chứ nhỉ, chuyện lưu trữ đồ đạc chính là một bài toán khó trong không gian gia đình, bài giảng tiếp theo chúng ta sẽ nói về những món đồ gia dụng dùng để lưu trữ đồ đạc của người Trung Quốc nhé.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.