Trong cuộc tiến chiếm Phú Xuân, Hoàng Đình Thể được Việp Quận công cho đến trước, giữ bốn cửa thành và niêm phong tất cả các kho tàng của chúa Nguyễn. Hay tin Duệ Tôn đã đào thoát, Hoàng Ngũ Phúc liền sai Hoàng Đình Thể đưa quân đuổi theo.

Đoàn thuyền của Duệ Tôn cùng cung quyến vì gặp gió ngược không thể nào tiến nhanh được, nên vào ngày mùng năm năm Ất Mùi (1775), Duệ Tôn cùng bọn Nguyễn Huống, Nguyễn Kinh và Nguyễn Trí phải bỏ thuyền lên bờ rồi theo đường núi mà đi, qua Hải Vân quan, ẩn náu trong một ngôi chùa suốt ba ngày. Qua ngày thứ tư, quân Trịnh đuổi kịp, phần đông những người trong đoàn hộ giá bỏ chạy. Rất may cho Duệ Tôn là quân Trịnh, vì ham tranh nhau cướp giật số châu báu, vàng bạc bị rơi, không đuổi đến cùng, và, nhờ thế, Duệ Tôn cùng số người thân tín đã trốn thoát.[1]

Từ Hà Trung được tiệp báo về chiến thắng của đại binh Hoàng Ngũ Phúc, Tĩnh Đô vương hết sức vui mừng. Cái mộng diệt Nguyễn, tham vọng xâm chiếm Nam Hà của họ Trịnh - dồn nén từ một trăm năm qua - không ngờ lại đã thực hiện được một cách dễ dàng. Tĩnh Đô vương liền sai Nguyễn Quýnh Trai đem vào thưởng cho Phúc một trăm lạng vàng và cho các tướng sĩ năm trăm lạng bạc, lại đặt Phúc làm Trấn vũ Thuận Hóa với toàn quyền định đoạt về mọi việc thưởng phạt.[2]

Ngày mùng ba tháng Giêng năm Ất Mùi, Hoàng Ngũ Phúc vừa tiến vào thành, thì bọn quận Chiêm, quận Thăng hơn một trăm người đã kéo ra quy thuận và hầu hết các tướng tá, quan lại họ Nguyễn còn lại đều xin đầu hàng.[3]

Nếu Phú Xuân phải đau khổ, tủi hận vì cái vận số không may, thì dân chúng Phú Xuân cũng như Thuận Hóa, qua một cơn kinh hoàng, hồi hộp, lại đón nhận sự đổi thay này với tất cả niềm hoan hỉ. Lòng tư Lê tưởng chừng đã hoàn toàn nguôi ngoai, phai nhạt sau những hai trăm năm trời gián cách Bắc Nam, lúc này lại được phát hiện ngay trong thái độ hân hoan của các tầng lớp sĩ thứ vì cái vui được thấy rõ mũ áo của Triều đình[4]. Hơn nữa, ngay sau khi cuộc xâm tính thành công, Trấn vũ họ Hoàng cũng biết rõ công việc thu phục nhân tâm là chuyện thiết yếu, liền cho ra tuyên chỉ vỗ về, ủy lạo và yết bảng chiêu an, không những thường dân mà các hàng quan lại của chúa Nguyễn cũng được ở yên như cũ.

Sự ra đi của Duệ Tôn chẳng lưu lại một niềm buồn thương luyến tiếc nào trong lòng sĩ thứ. Hình ảnh của vị chúa trẻ trung được quần chúng bỏ rơi vào quên lãng một cách nhanh vội, hay nếu có còn phảng phất trong tâm trí người dân thì cũng chỉ được nhớ tới với những cảm niệm, ý nghĩ không đẹp từng dành cho quyền thần họ Trương, cho cả một nền hà chính tàn khốc, cho cái đại nghiệp mà họ phải chịu đựng như một gánh nặng đến oằn cổ, trầy vai qua bao nhiêu thế hệ. Ra sao thì ra, nhưng chỉ mỗi một sự kiện là nền hà chính ấy đã bị sụp đổ, quyền thần đại gian, đại ác đã bị diệt trừ, cái gánh nặng trên vai hay cái đại nghiệp ấy đã được cất bỏ, hôn chúa đã vắng bóng, thì sĩ thứ cũng đã cảm thấy nhẹ nhàng, thỏa thích như vừa thoát được một tai ách nặng nề, một cơn ác mộng kinh hoàng, dữ dội.

Chúa Nguyễn ra đi, Phú Xuân coi như đã qua hẳn một thời vàng son oanh liệt. Có bao nhiêu kho tàng còn lại đều lọt vào tay quân Trịnh. Trên ba chục vạn quan tiền đồng - loại tiền tốt nhất của nhà Đường, nhà Tống - bị tịch thu[5]. Tất cả những khẩu thần công đại bác bằng đồng, những đỉnh đồng, vạc đồng to lớn, biểu thị uy quyền của chúa Nguyễn, đều được nấu chảy để đúc loại tiền “Cảnh hưng thuận bảo”. Số đồng biến chế thành chất liệu đúc tiền cân nặng có tới bảy trăm chín mươi chín tạ và số tiền đúc được có tới ba vạn ba trăm sáu mươi hai quan.

Tuần trăng mật giữa Trịnh quân và nhân dân cựu đô chẳng được mấy ngày đã vội cáo chung. Cái vui mừng vì “không ngờ đã hai trăm năm mới được trông thấy áo mão của Triền đình” chỉ thoáng qua rồi tan biến trong niềm thất vọng. Nha môn được thiết lập, thành lũy hư hại được sửa sang, trọng binh chiếm đóng được đưa tới đông đảo để khống chế. Với số binh lính có trên ba vạn, kỷ luật không được nghiêm minh, cựu đô Phú Xuân, hơn ở đâu hết, đã phải chịu đựng nhiều nỗi bầm dập, tàn phá nặng nề. Cái thiện ý vỗ về, ủy lạo chỉ có trong lời lẽ của các tuyên chỉ và bảng chiêu an chứ chẳng có dấu vết gì trong thực tế.

Các quân trại cũ ở Đô thành cũng như những tư thất của các hàng quan lại có tới mấy vạn nhà, phần lớn toàn bằng những loại danh mộc như sao, trắc, giáng hương, kiền kiền, đều bị quân lính ngang nhiên triệt hạ để lấy làm củi chụm. Tình trạng sách nhiễu, phá phách, lạm dụng quyền hành lại tái diễn gây thêm lắm nỗi hoang mang, oan khuất cho đám lê dân đã từng điêu đứng vì nền bạo chính trước đây, và đã làm cho những hạng hiền tài giàu lòng ái phủ nhân dân như Đoan hậu Lê Quý Đôn phải băn khoăn, lo ngại và gấp tìm phương thế chỉnh đốn, cứu vãn. Vào tháng Giêng, năm Cảnh Hưng thứ ba mươi bảy, được cử làm Tham thị để cùng với Phó đốc thị Nguyễn Mậu Dĩnh và Trấn vũ Thuận Hóa Bùi Thế Đạt kinh lý việc quân, Lê Quý Đôn đã phản ảnh những sự trạng đáng buồn này trong bài tựa của tập Vũ biên tạp lục:

“... Những trấn ty mới đặt, mọi việc bắt đầu. Bây giờ binh dân ở lẫn lộn với nhau, quân đội ỷ thế cướp đoạt, dỡ các trại lính cũ làm củi, đặt những đồn mới để bắt bớ, khám xét. Tiền kẽm không ăn, giá lúa vọt lên cao, các lò nấu muối bỏ nghề, cựu quan cùng thổ dân tranh nhau ruộng đất, phát sinh kiện cáo, lại dân ăn mặc khác kiểu, kẻ hung hãn lớn tiếng, kẻ yếu uất ức. Tôi cùng đồng liêu bàn cách khu xử, bắt đầu tạm đặt đề lại, định lệ kiện, cấm các quan đồn xét kiện, việc nào huyện xét, việc nào trấn xét đều có phép thường, sức cho các tướng hiệu cấm quân lính không được hiếp chế cưỡng đoạt, khiến quân lính phải lên núi Hòn Chén ở thượng lưu đê lấy củi, cắt cỏ, không được tự tiện vào nhà dân, lại khiến dân gian dùng tiền kẽm, cứ ba đồng tiền kẽm ăn một đồng tiền đồng. Cho đầu nguồn Cam Lợi chở gạo dùng vào, bỏ các sở thuế tuần, thuế đỏ, thuế chợ phim hà, tuế toái hơn một trăm bốn chục sở...”[6]

Nhưng tình hình Thuận Hóa vẫn ngày thêm rối ren, lòng dân nhiều nơi đã phải thất vọng, mầm loạn nảy nở nhiều nơi. Ở Quảng Trị, một bọn người tự xưng là công tộc nhà Nguyễn, do Lâm và Mộc cầm đầu đã xách động được nhân dân bốn huyện Cam Lộ, Hải Lăng, Đăng Xương và Minh Linh cùng nổi dậy. Tướng Bùi Thế Đạt phải hợp lực cùng Phạm Huy Đính ở Dinh Cát đánh dẹp rất khó nhọc mófi đàn áp được.[7] Ở Quảng Nam, khi Hoàng Ngũ Phúc vừa rút quân về - vì tin tưởng quân Tây Sơn đã thực lòng quy phục mà cũng vì lo ngại về tình hình bất an ở Quảng Trị - thì tại các nơi như phủ Thăng, phủ Điện, những người của họ Nguyễn lại thừa cơ nổi dậy. Cầm đầu cuộc quật khởi này là hai công tử của Thế Tôn Nguyễn Phước Khoát: tức Nguyễn Phước Quyền, công tử thứ mười bốn, và Nguyễn Phước Xuân, công tử thứ mười sáu, với mưu sĩ là Trương Phúc Tá. Nhưng nếu ở Quảng Trị, bọn Lâm và Mộc bị quân của Bùi Thế Đạt tiêu diệt, thì ở phủ Thăng, phủ Điện, bọn Quyền và Xuân lại bị quân Tây Sơn đàn áp rồi vì thiếu lương thực, một phần vì Quảng Nam đang lâm cảnh cơ hoang, một phần vì bị quân địch phong tỏa, nên chỉ cầm cự được hai tháng trời rồi tan rã. Xuân và Quyền phải lẩn trốn tìm đường đào thoát vào Nam.[8]

Đến đây thì tất cả những hy vọng cuối cùng của Cựu đô Phú Xuân về cái mộng khôi phục lại tư thế xưa với cảnh trùng phùng chủ cũ nhờ ở sức quật khởi của những người có lòng trung nghĩa và tinh thần bất khuất trong hàng công tộc, triều thần, đã hoàn toàn tiêu tan.

Và cũng như Cựu đô Phú Xuân, ngôi cổ tự Thiên Mụ tự trên đồi Hà Khê, nơi bài vị các tiên vương còn được lưu giữ - cũng phải chịu chung ảnh hưởng của cảnh dâu bể, đón nhận cái số phận “ngọc chìm, châu cháy” qua bao cuộc đổi thay và bao cơn binh biến, hết cuộc xâm tính của Trịnh quân đến nạn xâm tính của quân Tây Sơn. Cỗ Đại hồng chung, đêm đêm, vào lúc canh khuya, từ trên đồi cao lại gieo xuống dòng sông vắng lạnh những loạt âm ba du viễn vương vấn giọng trầm ưu, thường gieo cả một mối sầu hoài não nuột cho những mặc khách trong vùng còn nặng tình với dòng họ chân chủ phương Nam.

Trong số mặc khách hiếm hoi này, có Trần Lang, một nho sĩ xưa kia từng được mục kích cử chỉ lạ lùng của vị lão tăng bẻ trúc làm bút, viết thành hai dòng chữ vô hình trên mặt vách chùa Thiên Mụ. Từ lâu, trước cảnh ngói tan đất lở, nhơ bẩn tràn đầy núi sông, Trần Lang không còn màng tưởng đến cái mộng công danh, ngại việc dấn thân vào vòng cương tỏa, nên dù bụng chứa thiên kinh vạn quyển vẫn chỉ thích vui sống với cái thú ẩn náu lều tranh, quán cỏ. Một đêm trăng, nhân đọc tập “Hoài Nam khúc” của Hoàng Quang, xúc động vì những từ ý bi tráng, cảm kích vì cái khí thức và tiết tháo của tác giả[9] mà thao thức mãi, rồi giữa khoảng đêm vắng, canh trường, lóng nghe những tiếng chuông ngân nga từ đồi Hà Khê vọng lại, bỗng sực nhớ đến chuyện cũ, và, qua sáng hôm sau, Trần Lang dậy rất sớm, sắm sanh lễ vật cúng dường, lên chùa viếng thăm.

Và lạ lùng thay, khi lên đến nơi, vừa nhìn vào mặt vách phía đông, Trần Lang đã kinh ngạc, sửng sốt, vì hai dòng chữ vô hình trước kia, giờ đây đã hiện thành hai câu thơ:

Khả liên nhị bách niên cơ nghiệp,

Bất cập sơn tăng nhất mộng trường.

HẾT

❀ ❀ ❀

[1] Vũ biên tạp lục, trích dẫn ở phần bị chú của Việt sử: xứ Đàng Trong, tr.273, 274. (TG)

[2] Tây Sơn lấy Nam Hà, Gs. Nguyễn Phương (Phú Xuân đổi chủ), tr.449. (TG)

[3] Việt sử: xứ Đàng Trong, Gs. Phan Khoang (Duệ Tôn Nguyễn Phước Thuần). (TG)

[4] Việt sử: xứ Đàng Trong, Gs. Phan Khoang (Duệ Tôn Nguyễn Phước Thuần). (TG)

[5] Đàng Trong không có mỏ đồng nên không tự đúc được tiền đồng. Do vậy dưới thời Chúa Nguyễn, các loại tiền đồng của nhà Lê, Mạc thậm chí tiền Trung Quốc, Nhật Bản vẫn được nhập về sử dụng.

[6] Tình hình quân dân lúc mới chiếm đóng (bài tựa Vũ biên tạp lục), trích dẫn trong Việt sử: xứ Đàng Trong. (TG)

[7] Tây Sơn lấy Nam Hà, Gs. Nguyễn Phương (Tây Sơn làm tôi họ Trịnh), Đại học số 27, tr.457. (TG)

[8] Tây Sơn lấy Nam Hà, Gs. Nguyễn Phương (Tây Sơn làm tôi họ Trịnh), Đại học số 27, tr.457. (TG)

[9] Đ.N.N.T.C.. - Thừa Thiên phủ (tập trung), mục Nhân vật bản triều: Hoàng Quang, tr.38. (TG)