Tôi và Ngũ thúc, thực ra gặp nhau không chỉ sáu lần.
Ngũ thúc họ Trương, tên Chí Cao, là em trai của dượng tôi, tính ra là một người họ hàng vừa vặn có chút liên quan. Làng nhà dượng cách làng tôi mười mấy dặm đường, cùng nằm ở Đại Mã Hà Xuyên. Trong xuyên có một con đường nhựa đơn giản chạy thẳng từ huyện thành đến Xuyên Chưởng. Làng chúng tôi và làng nhà dượng đều nằm ven đường cái. Hồi nhỏ, tôi thường theo mẹ đến nhà dượng họ hàng. Thế nhưng, lúc đó làm gì có đường lớn, chúng tôi phải đi dọc theo con đường mòn bằng đá gồ ghề bên sông Đại Mã để đến Trương Gia Bảo. Khi ấy, tôi đã quen biết Trương Chí Cao rồi. Ông xếp thứ năm trong số các anh em nhà dượng, nên tôi gọi ông là Ngũ thúc. Lúc đó, tôi nhớ Ngũ thúc hay mặc một bộ quân phục màu vàng rách rưới, thắt lưng buộc một sợi dây nịch cũ, chỗ đứt gãy của dây nịch được nối lại bằng dây gai. Ông cao lớn, tuy còn trẻ nhưng râu quai nón đã mọc thành chòm kha khá. Hồi đó người nhà quê phần lớn đều để trọc, cho mát mẻ đỡ công chải gội, thường không để tóc. Nhưng Ngũ thúc lại rất độc đáo, để tóc rẽ ngôi giống như người thành phố, chỉ có điều ngày thường bị bụi bặm bám vào trông như một miếng nỉ bẩn thỉu; chỉ những dịp hội hè chợ búa, ông mới ra sông chải chuốt một phen, dùng chiếc lược gỗ súp chải đầu trước gương một cách tỉ mỉ chia đôi mái tóc, ở giữa liền lộ ra một đường rẽ ngôi trắng phau.
Ngũ thúc sức lực rất lớn, thích nói thích cười thích hát hò, lại còn thích mày mò mấy thứ nhạc cụ. Ở ngoài đồng, trên bãi hoa màu, ông thường thi đấu vật với người ta, trong làng gần như không có đối thủ. Tôi nghe người ở làng nhà dượng kể, Ngũ thúc từng đi lính, chỉ vì đơn vị muốn điều động đi miền Nam, ông nghe đồn thời tiết ở đó nóng muốn chết, người ở đó nói năng cũng khó nghe giống như người nước ngoài, cho nên mới làm đơn xuất ngũ trở về nhà. Ngược lại nếu ông không về, e rằng từ lâu đã được thăng chức sĩ quan rồi.
Ngũ thúc không biết chữ, nhưng nghe nói trong quân đội đã được kết giao vào Đảng, riêng điểm này thôi cũng đủ khiến người ta kính trọng ông vài phần. Hồi ấy, đảng viên ở nông thôn phần lớn là mấy ông già, trẻ tuổi như ông mà đã "vào Đảng" thì quả thực không đơn giản chút nào!
Ngũ thúc ra đồng lao động, thường giắt một cây sáo trúc vào sợi dây nịch rách ở eo, lúc nghỉ ngơi lại thổi vài tiếng. Có lúc vác đồ trên lưng, cây sáo trúc ấy lại giắt ngược vào cổ áo, trông như một thứ ký hiệu gì đó.
Nói chung, kiểu người như ông ở nông thôn, thường lang thang bên ngoài mấy ngày, có chút hiểu biết liền không thích lao động nữa, thổi kéo đàn hát, chơi bời lêu lổng, ban đêm không chừng còn lật tường cạy cửa, chui lên giường vợ nhà người ta.
Nhưng Ngũ thúc không có những thói hư tật xấu ấy. Ông yêu lao động, cũng thích giúp đỡ người trong làng làm việc. Gặp việc chung của tập thể, ông luôn chạy ngược chạy xuôi lo toan cho mọi người, thế nên ai nấy trong làng đều quý mến ông. Có lẽ chính vì những nguyên nhân này, mà sau đó mọi người mới tôn ông làm bí thư chi bộ đại đội Trương Gia Bảo.
Hồi bé, mỗi lần đến nhà dượng, tôi đều thích quấn quýt lấy Ngũ thúc. Khi đó, Ngũ thúc vẫn chưa yên bề gia thất, vẫn là một kẻ độc thân, thế nên thái độ của ông đối với lũ trẻ không hề ngạo mạn như những người lớn đã có gia đình. Có lúc tôi đi theo ông ra đồng trồng trọt, hoặc theo ông đi chặt củi, không biết bao nhiêu lần được ông hái cho những quả mộc qua từ vách núi. Tôi nhớ chúng tôi còn từng hợp tác ăn trộm dưa hấu của một ông lão ở làng bên. Sau khi ăn xong quả dưa hấu trộm được ở một khúc sông dưới ánh trăng rọi, Ngũ thúc bỗng tỏ vẻ áy náy nói rằng không nên ăn không đồ của người ta. Ông sờ sờ túi quần, hình như đang tìm tiền, nhưng hình như không mang theo tiền, liền dẫn tôi ra mảnh đất tự sản tự tiêu của mình bẻ chục bắp ngô non, rồi quay ngược lại ruộng dưa hấu của ông lão làng bên, lén lút đặt dưới mấy gốc dây dưa vừa bị vặt mất quả. Chuyện này vẫn lưu giữ mãi trong ký ức của tôi.
Mà điều tôi nhớ rõ nhất chính là, mỗi khi chiều tà chúng tôi trở về nhà, Ngũ thúc lại ôm lấy cây đàn tam huyền thổn thức yêu quý của mình, ngồi giữa đống củi mục trước cửa nhà, gảy "đinh đinh đang đang" không ngừng, gảy mãi cho đến khi mặt trời lặn hẳn sau những ngọn núi lớn bên làng chúng tôi phía Tây. Mỗi lần như vậy, tôi lại cùng con chó vàng già mà ông nuôi nằm rạp bên cạnh, lặng lẽ lắng nghe tiếng gảy đàn mê đắm của ông...
Thời gian cùng cuộc sống thời thơ ấu cứ thế trôi đi vùn vụt. Tính từ lúc rời khỏi nơi đó đến nay thoắt cái đã ba mươi năm. Một số con người và sự việc hồi nhỏ đã dần bị phai mờ bởi những trải nghiệm cuộc sống rối rắm phức tạp về sau.
Về sau tôi lớn lên, thi đậu đại học, sau khi tốt nghiệp lại được phân công làm phóng viên cho tờ báo tỉnh, do phụ trách mảng công nghiệp nên tôi thường hay loanh quanh trong thành phố, cộng thêm việc đã có gia đình, số lần về quê ngày càng ít đi. Cho dù có về, cũng vì bận rộn mà rất ít khi ghé qua nhà dượng thăm họ hàng. Còn về phần Trương Chí Cao —— Ngũ thúc của tôi, từ nhiều năm trước tôi đã nghe bố nói ông làm bí thư đại đội Trương Gia Bảo, thế nhưng suốt bao nhiêu năm tôi cũng không gặp lại ông lần nào nữa; trong trí nhớ của tôi, ông thuộc về những người quen cũ từ thuở nào đã bị lãng quên từ lâu. Thế nhưng, trong mấy năm trước, vì nhiều nguyên nhân khác nhau, tôi lại có cơ hội gặp lại người quen cũ từ thuở nào này mấy bận. Mỗi lần gặp gỡ, đều có thể nói là không tầm thường, mà những thay đổi của Ngũ thúc cũng để lại cho tôi ấn tượng vô cùng sâu sắc.
Bây giờ xin hãy để tôi ghi chép lại tình hình những lần gặp gỡ Ngũ thúc này ở dưới đây, không theo trình tự thời gian. Những thứ này có lẽ quá nhạt nhẽo, không cấu thành nổi tiểu thuyết gì, nhưng tôi vẫn luôn cảm thấy trong đó ít nhiều vẫn có những điều thú vị.
