Năm chúng tôi gặp nhau lần thứ tư cũng là mùa thu, tôi được tòa soạn phái về khu vực quê hương mình để phỏng vấn tình hình thực hiện chế độ trách nhiệm sản xuất nông nghiệp. Trạm dừng chân đầu tiên của tôi là đến các cơ quan hữu quan trong khu vực để tìm hiểu tình hình, sau đó mới tiến hành phỏng vấn trọng điểm. Thế nên, chiếc xe buýt đường dài tuy có đi ngang qua huyện nhà, nhưng tôi cũng không thể về nhà thăm hai đấng sinh thành đang mòn mỏi ngóng trông. Tôi chỉ có thể ghé qua huyện lỵ một lát, trong khi làng của chúng tôi cách huyện lỵ còn hơn hai mươi dặm đường.
Từ đáy lòng, tôi rất háo hức muốn về làng thăm một chuyến. Chuyện thăm hỏi người lớn thì khỏi phải bàn, quan trọng hơn là tôi muốn tận mắt nhìn xem sự đổi thay của quê nhà. Nghe người em trai viết thư kể lại, từ khi có chế độ trách nhiệm, lượng lương thực gia đình làm ra trong một năm đủ ăn cho mấy năm, tiền bạc cũng dư dả hơn trước rất nhiều. Những tình hình này, tuy tôi không về nhà nhưng đã có thể cảm nhận được. Trước kia, mỗi lần nhận thư nhà, tôi luôn mang khuôn mặt rầu rĩ: Chẳng cần đọc thư, tôi cũng biết chắc không phải họ giục gửi tiền thì cũng là bảo mua lương thực. Thế mà hai năm nay, thư nhà gửi đến ngoài việc không cần tiền và lương thực của tôi ra, ngược lại còn hỏi xem tôi có cần thứ gì không. Vì chuyện này mà trong lòng tôi thường xuyên xúc động khôn nguôi.
Tôi nhớ lại lịch sử nghèo đói của quê hương mình. Vùng cao nguyên hoàng thổ ấy, trên mảnh đất cằn cỗi đó, tập trung một lượng dân cư đông đúc. Lật giở từng cuốn huyện chí, phủ chí, đâu đâu cũng ghi chép lại những trang lịch sử đói kém đến rợn tóc gáy. Sau ngày giải phóng, nơi đây vẫn luôn là một trong những vùng nghèo đói nhất cả nước, hầu như năm nào cũng phải ăn lượng lớn lương thực cứu trợ... Giờ đây, trang sử ấy đã được lật qua như thế nào? Còn chính sách mới đã bày biện ra diện mạo gì ở quê hương tôi? Trước kia tôi luôn phỏng vấn về công nghiệp, chính là vì những tin vui liên tiếp truyền về từ quê nhà đã tiếp thêm cho tôi quyết tâm phải đi phỏng vấn nông nghiệp cho bằng được...
Lần này tuy tôi không thể về làng, nhưng chuyến xe buýt chạy về hướng khu vực gần như phải đi xuyên qua toàn bộ lãnh thổ huyện nhà, ít nhất tôi có thể cưỡi ngựa xem hoa một chuyến, hơn nữa theo thông lệ, hành khách sẽ dừng chân ở huyện lỵ một, hai tiếng đồng hồ, biết đâu lại có thể chạm mặt vài người quen!
Sau khi xe chạy vào địa phận huyện nhà, bánh xe lăn bánh trên con đường xuyên giữa những dãy núi chập chùng. Tôi dán chặt khuôn mặt vào cửa kính xe, phóng tầm mắt qua lớp kính để ngắm nhìn phong cảnh đồng quê mùa thu lướt qua nhanh chóng.
Trong thung lũng lớn, cảnh tượng không còn giống như những năm trước, khi mà hầu như chỉ có một màu hoa màu đơn điệu. Giờ đây, mặt đất sặc sỡ chẳng khác nào tấm gấm dệt năm màu. Từng loại hoa màu nối tiếp nhau, vừa đan xen vừa mang nét độc đáo riêng, cá tính sáng tạo của từng người lao động trên mảnh đất đều được thể hiện một cách sinh động triệt để. Cũng có đôi thửa ruộng hoa màu mọc không được tốt lắm, bạn có thể biết ngay chủ nhân của nó chắc chắn không phải là một người chăm chỉ, thế nhưng những con người như vậy, trước đây nhiều năm lại có thể nhận được phần chia chác bằng hệt người khác trong cái vạc lớn tập thể.
Có những thửa hoa màu đã được gặt xong và đưa lên khoảng sân phơi đầu làng. Những người nông dân cởi trần đang dùng xẻng hất tung những hạt lúa vàng óng lên bầu trời xanh thẳm. Những hạt ngũ cốc rơi xuống như mưa bụi, rơi lên người mấy đứa trẻ đang lăn lộn đùa giỡn trong đống lúa. Từ sườn núi đằng xa vẳng lại tiếng hát “Tín thiên du” ngân vang, du dương. Ven đường, có thể nhìn thấy những người phụ nữ nông dân đang gánh thùng đựng cơm, đung đưa bước đi thong thả. Trên đồng ruộng, cừu, bò, lừa, ngựa, số lượng đi thành từng đàn rất ít, phần lớn chỉ có ba năm bảy con, do một số trẻ em và người già chăn thả. Chẳng có ai rảnh rỗi ngồi không. Cuộc sống và lao động thật bình yên, nhưng lại tràn ngập một nhịp độ khẩn trương. Đất đai và con người, dường như mọi sự hăng hái đều được khơi dậy. Thật là kỳ diệu. Ai có thể ngờ rằng nông thôn của chúng ta lại có thể từ một lối sống kiểu đàn kiến bỗng chốc biến đổi thành trạng thái trước mắt cơ chứ? Chính sách mới được đại đa số người dân đón nhận một cách nhanh chóng và vui vẻ đến thế, điều này cho thấy tất cả những gì thuộc về quá khứ đã khiến người ta chán ngán đến nhường nào. Đương nhiên, chính sách mới này mới bắt đầu chưa lâu, vẫn chưa phải là hoàn mỹ mười phần, nhưng nó rất được lòng người, điều này càng thể hiện rõ sức thu hút của nó ở một vùng núi nghèo khó như quê hương tôi...
Tôi bước xuống xe ở thị trấn huyện với một tâm trạng vô cùng phấn khích — cũng như mọi khi, hành khách sẽ ăn trưa tại đây.
Đây chính là bến xe của quê nhà. Mọi thứ vẫn nguyên vẹn như xưa, chỉ có điều mọc thêm vô số những kẻ buôn bán nhỏ lẻ không sao đếm xuể. Người nhà quê bán đặc sản và người thành phố bán đồ ăn chín ngay lập tức vây lấy những hành khách vừa xuống xe, tranh nhau dùng những lời lẽ ngon ngọt để nài ép khách mua hàng của họ.
Tôi tạm thời chưa muốn ăn gì, bèn dứt khỏi những kẻ đeo bám nhiệt tình đó để đi vào phòng đợi. Tôi nhìn thấy một góc phòng đợi đang có một đám đông tụ tập cãi vã. Những người này nói giọng ngoại tỉnh, thân hình nông dân nhưng khoác trên người vài bộ trang phục thành phố rẻ tiền. Dựa vào kinh nghiệm, tôi đoán đó là những thợ đá đến từ lưu vực sông Vô Định. Họ dùng tay nghề và sức lao động để bôn ba khắp các thị trấn làng mạc trên cao nguyên, nhận thầu xây dựng đủ loại hang đá (giếng đào trong núi) và nhà lầu.
Dường như là một đám đông đang vây hãm một người. Người đang bị vây hãm thì tôi không nhìn rõ mặt, nhưng lọt vào tai tôi một, hai câu nói nghe giống như người bản xứ, hơn nữa ngữ điệu lại vô cùng quen thuộc.
Bản thân tôi vốn không có hứng thú với những cuộc cãi vã thường thấy kiểu này, nhưng một chút lòng trắc ẩn lại thôi thúc tôi không kìm được mà muốn xem rốt cuộc kẻ bị vây hãm có vẻ ngoài thảm hại đến thế là ai.
Tôi bước đến nhìn kỹ thì giật mình kinh ngạc: Hóa ra người này lại là Ngũ thúc của tôi - Trương Chí Cao. Ngũ thúc dường như cũng nhìn thấy tôi vào cùng một khoảnh khắc đó. Ông lập tức dùng cùi chỏ huých văng kẻ đang cãi tay đôi với mình, rồi bước đến nhiệt tình bắt tay tôi. Ông lớn tiếng gọi: “Ái chà, đứa cháu ngoan của ta! Phóng viên lớn đây rồi sao cậu lại về thế này!” Câu nói này hầu như không phải để bày tỏ sự chào đón tôi, mà là cố tình nói cho nhóm người đang cãi nhau với ông ta nghe.
Những người thợ đá ban nãy còn trợn trừng mắt giận dữ, tay chân thủ thế bỗng chốc tò mò đánh giá tôi, từng người một sắc mặt tái mét, cứ như thể đột nhiên phải đối mặt với một nhân vật lớn nào đó. Đương nhiên họ cũng chẳng dám đôi co cãi vã với chú của “phóng viên lớn” nữa.
Ngược lại, Ngũ thúc lập tức xoay chuyển tình thế, quát lớn vào mặt đám người đó rằng: “Sao nào? Các người còn muốn ăn thịt người chắc? Tôi - Trương Chí Cao này từ nhỏ tới lớn từng thiệt thòi với ai chưa? Hả? Các người cứ đến xuyên Đại Mã Hà mà dò hỏi nhân cách của tôi xem!” Ông quay đầu gọi tên nhũ danh của tôi và nói: “Quân Oa, con mới xuống xe đấy à? Hôm nay có về làng không? Nếu đồ đạc mang không hết, ta đi cùng con một chuyến!”
Tôi bảo với Ngũ thúc rằng lần này tôi không thể về nhà được, ăn cơm xong là phải lên xe đi ngay.
Ngũ thúc nghe nói vậy liền kéo bạt lấy vạt áo của tôi, nói: “Đi đi đi, ta dẫn con đến nhà ăn. Chú cháu ta làm vài chén cho ra trò!”
Nói xong, ông kéo tôi đi thẳng, đám thợ đá cãi nhau với ông đành bực bội đứng dạt sang một bên, trân trân nhìn theo chúng tôi bước ra khỏi phòng đợi.
Trên đường đi đến nhà ăn, tôi hỏi Ngũ thúc: “Mấy người đó cãi nhau với chú chuyện gì thế?”
“Hừ! Bảo là tao trả thiếu tiền công cho họ.”
“Tiền công gì thế?” “Tao nhận thầu của công ty thực phẩm phụ cấp huyện để tu sửa hang đá, đám thợ này đều là người làm trong công trình đó. Làm xong việc, bọn họ chê tao trả tiền công ít, còn lớn tiếng dọa nếu không tăng thêm tiền cho họ, họ sẽ cho tao một trận đòn!” “Hừ!” “Sao chú lại ra ngoài nhận thầu công trình thế này?” Tôi kinh ngạc hỏi ông.
“Hầy... Không nhận thầu thì biết làm sao? Xã nông nghiệp vỡ nợ rồi!” Trên mặt ông lộ rõ vẻ vô cùng khó chịu. Tôi biết ông đang ám chỉ chế độ trách nhiệm.
“Chú vẫn là bí thư đại đội đấy chứ?”
“Đương nhiên là thế. Chỉ có điều, cái chức bí thư bây giờ chẳng đáng một xu rác!”
Nhất thời tôi không biết phải nói gì hơn.
Chúng tôi bước vào nhà ăn quốc doanh cạnh bến xe.
Ngũ thúc đẩy tôi ra như đẩy một người bình thường, tiến thẳng đến ô bán vé mua cơm canh. Tôi đành phải mua mấy đĩa thức ăn nhỏ và một chai bạch tửu ở quầy hàng nhỏ bên cạnh.
Tôi và Ngũ thúc ngồi xuống cạnh một chiếc bàn bẩn thỉu trong nhà ăn quốc doanh (hầu như chẳng tìm được cái bàn nào sạch sẽ) rồi chạm ly liền ba lần, khuôn mặt Ngũ thúc liền đỏ bừng lên. Ông hỏi tôi lần này trở về lại chuẩn bị “ghi chép” những gì? Tôi đem nhiệm vụ của mình kể lại đơn giản cho ông nghe. Ngũ thúc ngay lập tức kích động nói: “Quyền lực của mấy cậu phóng viên các cậu lớn lắm đấy nhé! Có thể phản ánh lên cấp trên một chút rằng cái đại tập thể xã hội chủ nghĩa của chúng ta đã hỏng bét hoàn toàn rồi không!”
“Sao lại hỏng bét hoàn toàn cơ chứ? Ngũ thúc, chính sách mới của Đảng ở nông thôn vừa mới bắt đầu thực hiện, chú là đảng viên, lại là bí thư đại đội, có trách nhiệm quán triệt thi hành chính sách của Đảng. Tư tưởng lúc này của chú có vẻ không đúng lắm đâu...” Tôi có phần nghiêm túc nói với ông.
“Hừ! Chính vì tao là đảng viên, nên tao mới không muốn đi theo con đường tư bản chủ nghĩa!” Ông ta nói ra vẻ vô cùng có lý. Điều này đã đủ thấy là nực cười lắm rồi. Tôi biết bản thân mình nhất thời không thể thuyết phục nổi ông ta.
Tôi đành đổi chủ đề hỏi ông: “Hoàn cảnh nhà cô chồng tôi bây giờ thế nào rồi?”
“Thế nào ư? Phát tài rồi! Chỉ riêng thuốc lào và cải bắp trồng ở mảnh đất tự doanh cũng thu về được một nghìn tệ! Còn về lương thực thì không có chỗ mà chứa nữa. Chính sách bây giờ rất có lợi cho kẻ tư hữu mà! Mấy năm trước, hắn ta khắp nơi châm chọc tao, bảo tao biến Trương Gia Bảo thành một nơi nghèo đói. Giờ thì đến lượt hắn ta kiêu ngạo rồi đấy!” Ông ta vậy mà lại quay sang công khai đả kích cả anh ruột của mình.
Chúng tôi trầm mặc một lát, mỗi người nâng ly rượu nhấp một ngụm.
Lúc này, tôi chợt nhớ đến một người khác ở làng họ. Người đó hình như tên là Trương Khoan, tính đến nay chắc cũng khoảng ba mươi lăm, ba mươi sáu tuổi rồi. Đó là một đứa trẻ mồ côi, sau khi cha mẹ qua đời, để lại cho hắn một đống nợ ngập đầu.
Nhưng anh chàng này lại biết nghề làm nỉ, bèn ra ngoài bươn chải kiếm tiền trả nợ. Kết quả là hắn bị Ngũ thúc lôi cổ về bắt phê bình một trận trong đại hội xã viên, quy chụp tội danh đi theo con đường tư bản chủ nghĩa. Buổi họp phê bình lần đó tôi tình cờ có mặt ở làng bọn họ. Tôi nhớ cậu thanh niên hi lành đó đã khóc lóc thảm thiết trong buổi phê bình, nói rằng cậu ta không trả hết nợ, ba mươi tuổi đầu vẫn là một tên quang côn (trai độc thân), không cưới nổi vợ... Tôi nhớ lúc đó khi nghe những lời ấy của cậu ta, tôi cảm thấy khó chịu vô cùng. Nhưng khi đó đang là lúc cắt bỏ cái đuôi tư bản chủ nghĩa, những gì báo chí chúng tôi đưa tin hằng ngày cũng chỉ là những chuyện như thế, cho nên tôi đành nuốt ngược những cảm giác khó chịu ấy vào bụng. Tôi nhớ khi đó Ngũ thúc ra oai dữ dội lắm, trừng trừng hai con mắt sắc lẹm, chỉ thẳng vào mũi mắng Trương Khoan quên gốc gác, đi theo con đường tư bản chủ nghĩa... Không biết hiện tại Trương Khoan ra sao rồi? Tôi bèn cất lời hỏi Ngũ thúc lúc này đã say khướt: “Trương Khoan ở làng mình giờ thế nào rồi chú?” “Trương Khoan ư?” Ngũ thúc trừng đôi mắt say lờ đờ, nói: “Bây giờ thì phi nước đại rồi chứ sao! Tiền kiếm được từ nghề làm nỉ nhiều đến mức nhét không hết túi, đem gửi cả vào ngân hàng kìa! Hai tháng trước vừa mới kết hôn, cưới cháu gái của cái lão địa chủ đã chết là Lưu Quốc Chương ở thôn Cao Gia. Thằng nhóc này quên sạch gốc gác rồi, bố nó thời xã hội cũ từng làm tá điền dài hạn cho Lưu Quốc Chương đấy! Giờ thì nó sung sướng đến mức hát cả khúc đạo tình rồi kìa!” Ngũ thúc phẫn uất nốc cạn một chén rượu lớn.
Bản thân tôi lại cảm thấy một sự khuây khoả khó tả.
Để không kích thích Ngũ thúc thêm nữa, tôi tiện miệng hỏi thăm tình hình gia đình ông hiện tại thế nào — tôi biết gia cảnh của ông từ trước đến nay vẫn rất khá giả.
Không ngờ, câu hỏi này lại càng chọc giận ông hơn.
Ông nện một quyền lên mặt bàn, bọt mép văng tứ tung vì giận dữ, gào lên: “Nhà của tao hỏng bét rồi! Cậu biết đấy, đứa con trai lớn của tao tốt nghiệp cao học, mãi mới tìm được một chân làm công nhân hợp đồng ở công ty thực phẩm huyện, thế mà giờ cũng bị đuổi việc cho về quê rồi. Mà ngặt nỗi ruộng đất đã chia tách hết thế này, nhà nào phải tự cấy cấy lấy nhà nấy. Con trai thì chịu không nổi vất vả, suốt ngày lang thang bên ngoài. Tao cũng chẳng còn tâm trạng đâu mà cày cấy mấy thửa ruộng đó. Lương thực không có, tiền cũng chẳng có, đành phải chạy ra ngoài nhận thầu làm công, ai dè lại bị lỗ, đám thợ thì cứ nhè tao mà đòi tiền, không chịu xéo đi... Vừa rồi ở bến xe chắc cậu cũng thấy rồi đấy. Hầy, chính cái chính sách này đã hại chết tao! Những năm trước đây, Trương Chí Cao này oai phong lẫm liệt biết bao, thế mà bây giờ thì sao? Tao một đời ngẩng cao đầu nói chuyện với đời, vậy mà cuối cùng lại sống thành cái loại hạ đẳng! Quân Oa ngoan ạ, chúng ta làm cán bộ bao nhiêu năm trời, thế mà bây giờ...” Ông đau đớn gục đầu xuống. Tôi thừa biết đây không phải là những lời nói khi say.
Cơm canh trên bàn đã vơi đi gần hết. Tôi nhìn đồng hồ, sắp đến giờ xe chạy, bèn đứng dậy cáo từ Ngũ thúc.
Ông đứng dậy, cùng tôi bước ra khỏi cửa nhà ăn.
Lúc chia tay, ông dặn dò: “... Tao không tiễn con ra xe nữa đâu, đám khốn kiếp đó vẫn còn lảng vảng ở bến xe kìa... Lần sau nếu con có về nhà, nhất định phải ghé qua Trương Gia Bảo nhé, thím và chú con vẫn luôn nhắc đến con đấy!” Ông bắt tay tôi một cách già dặn giống như một cán bộ ly khai (về hưu), rồi bước đi về phía đầu phố kia. Do hơi men ngấm vào người, bước đi của ông có hơi loạng choạng, nhưng chưa đến nỗi ngã nhào.
Đi được một đoạn, ông lại ngoảnh đầu gọi với lại: “Quân Oa, con nhớ phải viết tài liệu phản ánh tình hình nông thôn chúng ta lên cấp trên đấy nhé...”
Tôi thừa biết ông muốn tôi phản ánh tình hình gì, bèn mỉm cười hét lên đáp lời: “Chú cứ yên tâm, con sẽ phản ánh mà!” Nhưng ngặt một nỗi là ông ấy chẳng hề biết tôi thực ra định phản ánh những chuyện gì.
Ông đã đi rồi, lúc này đây ông sẽ đi về đâu cơ chứ?...
Một lúc sau, tôi lại ngồi trên chuyến xe buýt đường dài đang phóng như bay. Ngoài cửa sổ vẫn là phong cảnh núi non và điền viên tươi đẹp khiến người ta vô cùng thoải mái.
Tôi ngồi trên xe, vừa nghĩ đến cuộc trò chuyện ban nãy với Ngũ thúc, đồng thời cũng nhớ lại một lần gặp gỡ khác giữa tôi và ông...
