Tôi đi cùng anh ấy đến Ban Tuyên truyền Huyện ủy để trình bày mục đích chuyến đi. Đồng chí ở ban tuyên truyền nói: "Công xã Thành Quan của các anh đang họp hội nghị bí thư đại đội, chuyên bàn về vấn đề thực hiện chế độ trách nhiệm. Nếu các anh có hứng thú, có thể đến nghe trước một chút."

Người đi cùng tôi đương nhiên rất vui vẻ nhận lời. Anh ấy hỏi tôi có đi không?

Tôi vốn không có nhiệm vụ phỏng vấn, nhưng tôi quan tâm đến tình hình này, cũng muốn đến nghe thử. Đối với cán bộ có gia đình ở nông thôn, đừng nói là chính sách nông nghiệp sắp có thay đổi lớn như vậy, ngay cả gió mưa cũng là những điều họ quan tâm.

Chúng tôi lập tức đến công xã Thành Quan. Bí thư và chủ nhiệm nhiệt tình mà đầy e sợ dẫn chúng tôi vào phòng họp. Phòng họp đã chật cứng người. Cuộc họp chưa bắt đầu, các bí thư đại đội đang hút thuốc, uống nước, trò chuyện phiếm. Khi bí thư giới thiệu hai chúng tôi với mọi người, ai nấy đều lập tức phấn chấn hẳn lên.

Tôi nhanh chóng phát hiện ra bí thư thôn chúng tôi, lão Hầu. Ông ấy cũng nhìn thấy tôi, len lỏi sang phía tôi và nói bệnh của mẹ tôi không sao cả, đã đỡ nhiều rồi.

"Chà! Không phải Quân Oa đây sao?" một người ở sau lưng tôi gọi lớn. Tôi quay người lại, hóa ra là ngũ thúc Trương Chí Cao.

Tôi quay người lại, hóa ra là ngũ thúc Trương Chí Cao.

Ông ấy đang hút một điếu thuốc lá cuốn cán đen, trên mặt tuy đã có không ít nếp nhăn nhưng trông có vẻ rất tinh thần, ông cười ha hả nắm lấy tay tôi.

Umh, lần này cháu lại có chuyện gì tới thế? Công việc của công xã chúng ta làm thực sự rất tốt, mọi mặt đều mạnh hơn các công xã khác của họ! Bí thư Triệu, rồi cả chủ nhiệm Mã của công xã chúng ta, những việc làm gương mẫu tiên tiến thì nhiều lắm, báo chí nên cổ vũ tuyên dương cho thật tốt đấy!" Ông quay đầu nhìn về phía Bí thư Triệu và chủ nhiệm, rồi lại mỉm cười.

Hai vị lãnh đạo kia vội vàng khiêm tốn nói với chúng tôi: "Công việc làm chưa tốt, xin các đồng chí phóng viên chỉ bảo nhiều hơn! Đừng chỉ nói về thành tích của chúng tôi..."

Cái này thì kéo đi tận đẩu tận đâu rồi. Chúng tôi vốn không đến để phỏng vấn mấy thành tích tiên tiến gì của họ, mà chỉ muốn tìm hiểu những vấn đề tồn tại trong việc thực hiện chế độ trách nhiệm. Điều này vốn đã được giải thích rõ với lãnh đạo công xã rồi, nhưng họ cứ cố chấp cho rằng chúng tôi đến để báo cáo "thành tích tiên tiến" của họ. Sau khi cuộc họp bắt đầu, Bí thư Triệu của công xã nói ngắn gọn vài câu rồi để mọi người thảo luận. Ông nói Huyện ủy nhấn mạnh công xã phải nhanh chóng thảo luận về những vấn đề tồn tại khi thực hiện chế độ trách nhiệm.

Sự im lặng kéo dài đủ phải mười mấy phút.

Bí thư đại đội lão Hầu của chúng tôi cuối cùng cũng lên tiếng trước: "Tôi thấy chính sách này là chính sách tốt. Đại đội chúng tôi không có vấn đề gì mạ, thôn tôi sẽ nhanh chóng tiến hành thôi. Đương nhiên, trong này có rất nhiều vấn đề cụ thể, làm thì phải làm cho tỉ mỉ một chút... Hết rồi."

Bí thư Triệu gật đầu, nói: "Mọi ý kiến đều có thể đưa ra trao đổi. Còn ai nói nữa không?"

Ngũ thúc hắng giọng một tiếng, nói: "Tôi nói!"

Đôi mắt to của ông đảo quanh bốn phía, châm điếu thuốc cán đen rít một hơi, nói: "Tôi thấy chính sách này có vấn đề đấy... Cứ thế này, chẳng phải là làm ăn riêng lẻ rồi sao? Cái này còn lợi hại hơn cả "tam tự nhất bao" của Lưu Thiếu Kỳ! Đây rõ ràng là con đường tư bản chủ nghĩa mà! Tôi nghĩ thế nào cũng không thông, lật lại bản án cho con cháu địa chủ, những kẻ này đang vênh mặt lên, coi thường bần nông hạ nông chúng ta, bây giờ lại muốn làm ăn riêng, chia thành từng hộ gia đình, chúng tôi những bí thư đại đội này thì còn lãnh đạo ai nữa! Chẳng phải thành kẻ cô gia quả nhân rồi sao? Dù sao đại đội Trương Gia Bảo chúng tôi cũng không thực hiện chế độ trách nhiệm, chúng tôi muốn kiên định đi theo con đường xã hội chủ nghĩa. Chính là câu nói này!" Ông quay đầu nói với tôi và người đi cùng: "Đồng chí phóng viên đây cũng có mặt nhé! Các đồng chí phóng viên quyền lực lớn, hãy phản ánh tâm tư nguyện vọng của bần hạ nông chúng tôi lên Trung ương đi!"

Ngũ thúc nói xong, nhìn Bí thư Triệu và chủ nhiệm Mã.

Bí thư Triệu gật đầu với ông, rồi lại nhìn mọi người nói: "Mọi ý kiến đều có thể đưa ra trao đổi. Còn ai nói nữa không?" "Tôi nói." Một người đàn ông trạc tuổi ngũ thúc ngồi trên chiếc ghế đẩu nhỏ, vừa hút thuốc lá giấy vừa lên tiếng: "...Cũng không có ý kiến gì mới cả. Tôi đồng ý với cách nhìn của Chí Cao. Thôn Cao Gia chúng tôi cũng không chuẩn bị chia. Ít nhất là hiện tại không thể chia được."

Tôi nhận ra đây là Cao Minh Lâu, bí thư thôn Cao Gia, biệt danh là Đại Năng Nhân, ngang tuổi với ngũ thúc và có chút uy quyền ở Đại Mã Xuyên. Nghe nói hai người họ đều là ủy viên đảng ủy công xã.

Sau khi hai vị bí thư này phát biểu xong, các bí thư đại đội khác đều không lên tiếng nữa.

Bây giờ tôi đại khái đã nhìn ra chút manh mối: Lãnh đạo công xã có ý kiến xấp xỉ với ngũ thúc và Minh Lâu, có tâm lý kháng cự việc thực hiện chế độ trách nhiệm, cho nên các bí thư đại đội khác muốn thực hiện chế độ trách nhiệm cũng đành khó mở lời.

Cuộc họp diễn ra vô cùng tẻ nhạt. Vì không ai phát biểu nên đành phải giải tán.

Tan họp, tôi và người đi cùng chia tay nhau. Anh ấy phải đi công xã khác để tìm hiểu tình hình, còn tôi chuẩn bị về nhà thăm mẹ!

Sau khi tôi bước ra khỏi cổng công xã, ngũ thúc bất ngờ đi theo ra, nói với tôi: "Hôm nay trong huyện có chợ phiên, nói không chừng dượng cháu cũng đến chợ phiên rồi. Ta dẫn cháu ra phố dạo một vòng, xem có gặp được ông ấy không."

Tôi nhận lời ngũ thúc. Vì lần này không có thời gian đến nhà dượng, gặp nhau ở chợ cũng tốt. Tôi cùng ngũ thúc ra con phố náo nhiệt. Dọc đường đi, ngũ thúc liên tục chào hỏi những người quen của mình — phần lớn những người này là cán bộ trong huyện. Tôi thực sự ngạc nhiên khi một người nông dân không biết chữ lại quen biết nhiều người có địa vị trong huyện như vậy.

Dạo một vòng trên phố cũng không chạm mặt dượng tôi.

Ngũ thúc bảo tôi: "Chi bằng chúng ta đến chợ rau dạo thêm một vòng nữa. Dượng cháu đi chợ thường không về tay không, nói không chừng lại mang mấy mớ rau ra bán ấy chứ, anh cả tôi tính tình ích kỷ nặng, suốt ngày chỉ mưu cầu cuộc sống. Tuy là đảng viên, nhưng mấy năm trước đến họp cũng không thường xuyên tham gia, lại còn hay thừa cơ đập nát khẩu pháo thần công của tôi nữa chứ!" Xem ra mối quan hệ giữa mấy anh em họ không được tốt cho lắm. Nhưng tôi không thể đồng tình với những lời ngũ thúc công kích dượng tôi. Dượng tôi là một người nông dân thực tế, thời kỳ cải cách ruộng đất và hợp tác hóa đều là phần tử tích cực trong thôn. Cả đời ông rất chán ghét những chuyện hoa hòe hoa sói. Còn về chuyện mưu cầu cuộc sống, điều này có gì mà phải trách cứ chứ? Một người nông dân mưu cầu cuộc sống là chuyện thiên kinh địa nghĩa. Tôi biết, dượng dẫu có mưu cầu cuộc sống, nhưng cuộc sống mấy năm trước thực sự không mấy dễ chịu. Lương thực không có lương thực, tiền không có tiền, chỉ toàn là dằn vặt. Đứa con trai lớn coi như đã thành gia lập thất, đã ra ở riêng từ lâu. Vẫn còn một đứa con trai nữa mà vợ cũng chưa đính ước. Bây giờ ở nông thôn cưới một vợ, ít gì cũng phải bảy tám trăm đồng tiền. Hai cha con vắt kiệt sức lao động trong nhà cả một năm cũng chẳng chia được mấy đồng. Tóc của dượng và thím đã bạc trắng từ mấy năm trước rồi. Tôi thực sự không hiểu tại sao ngũ thúc lại không thể thông cảm cho hoàn cảnh khó khăn của anh trai mình. Nhân khẩu nhà ngũ thúc cũng đâu có ít, chẳng lẽ mấy năm nay cuộc sống của ông ấy dễ chịu lắm sao?

Tôi đang tính toán như vậy thì cùng ngũ thúc đến chợ rau.

Bây giờ đang là cuối hạ đầu thu, rau củ trên chợ xem ra cũng không ít. Rau của tập thể thì được xe kéo chở đến. Rau của cá nhân thì đáng thương hơn, chỉ gánh một đôi quang gánh —

Đó là thu hoạch từ mảnh đất tự tản. Người nhà quê chỉ trông cậy vào chút rau này bán lấy mấy đồng tiền mới mua nổi mắm muối giấm tương về nhà. Ngũ thúc dẫn tôi lượn qua lượn lại ở chợ rau một hồi cũng chẳng tìm thấy dượng đâu, nhưng lại chạm mặt người bán rau của thôn họ. Rau là của tập thể đại đội, do một lão già rất quen thuộc với tôi đang bán. Ngũ thúc hỏi lão già đó có thấy dượng tôi đi chợ không, lão già đó nói không rõ lắm. "Dứt khoát đi," ngũ thúc bảo lão già đó: "Ông đi chỗ khác tìm giúp tôi xem thế nào, rau cứ để tôi trông bán một lát. Nếu ông gặp anh cả tôi, thì bảo cháu trai Quân Oa của ông ấy ở Hầu Gia Bình đang đợi ở đây, bảo ông ấy đến gặp một chút."

Lão già đó kinh ngạc nói với tôi: "Á chà, hóa ra cậu chính là tiểu tử ở Hầu Gia Bình đó ư? Thường nghe ngũ thúc cậu nhắc, cậu đang làm quan lớn trên tỉnh đấy nhé!"

Tôi đành cười trừ với ông ấy. Sau khi lão già đó rời đi, tôi liền đứng cạnh chiếc xe chở rau trò chuyện phiếm với ngũ thúc.

Lúc này, có một người trông giống cán bộ đến mua rau. Ngũ thúc nhiệt tình chào hỏi người nọ: "Chủ nhiệm Lưu, anh muốn mua rau gì thế?"

"Muốn mua mấy quả cà tím." Người nọ nói.

Ngũ thúc bốc từ trong xe rau ra bảy tám quả cà tím ngon nhất, ném vào giỏ rau của chủ nhiệm Lưu. "Cân lên xem nào..." Người nọ hững hờ nói.

Cân cái gì chứ! Anh cầm về ăn là được rồi. Mấy quả cà hỏng thì đáng bao nhiêu tiền!" Ngũ thúc rộng lượng nói. "...Gần đây cửa hàng mậu dịch vừa nhập về một lô đồ sứ Liễu Lâm tỉnh Sơn Tây, chất lượng thực sự rất tốt. Nếu anh muốn, cứ đến..." Chủ nhiệm Lưu chẳng thèm rút tiền, ném lại mấy câu rồi nghênh ngang bỏ đi. Trò hề này thực sự nhìn vào thấy gai mắt làm sao. Tôi giả vờ đi xem các hàng rau khác, lảng ra xa ngũ thúc một chút. Nhưng tôi thỉnh thoảng vẫn thấy người nhà cán bộ đến chỗ ngũ thúc "mua rau". Các cán bộ nói chung đều không móc hầu bao, người nhà thì thường tượng trưng trả chút tiền. Những người này trông có vẻ đều rất quen thân với ngũ thúc, trước đó rõ ràng đều đã được hưởng chút ngọt từ ông ta, họ cũng từng cho ông ta chút ngọt ngào. Lúc này tôi mới nhớ ra vì sao lúc ngũ thúc đi qua con phố lớn lại có nhiều cán bộ chào hỏi ông ta đến thế. Tôi đồng thời cũng nghĩ đến vì sao bao năm nay ông ta rất ít khi ra ngoài làm ăn mà cuộc sống lại khá giả hơn anh trai mình — dượng của tôi. Đây chính là bí quyết. Khi mọi người cùng ăn một nồi cơm, một số người có thể vớt được phần đặc ở đáy nồi mà ăn, trong khi những người khác chỉ có thể uống nước loãng.

Chẳng mấy chốc, lão già đi tìm dượng tôi đã quay lại. Nhưng dượng tôi không đến — rõ ràng ông không đi chợ phiên. Tôi bèn bước đến nói với ngũ thúc: "Con đi mua ít bánh ngọt, mang về cho thím và dượng. Ngũ thúc cứ nói với hai người họ rằng lần này con thời gian gấp, không thể đến thăm họ được, lần sau về nhất định sẽ ghé." Ngũ thúc nói: "Đã vậy thì ta dẫn con đi mua. Con trai lớn của con đang làm ở cửa hàng mậu dịch thực phẩm đấy, con có thể nhận mặt nó. Thằng con nhà ta là một đứa vô tích sự, sau này nói không chừng còn phải phiền con nâng đỡ nhiều đấy!" Ngũ thúc nhanh chóng dẫn tôi đến cửa hàng mậu dịch thực phẩm, con trai ông ấy mở miệng ra là gọi tôi bằng anh. Tôi mua vài cân bánh ngọt, còn muốn mua thêm hai bao thuốc lá ngon, nhưng cửa hàng không có. Con trai ngũ thúc nhanh chóng chạy ra kho phía sau, lấy cho tôi nguyên một cây thuốc lá hiệu "Mẫu Đơn". Tôi giao bánh ngọt và thuốc lá cho ngũ thúc, rồi nói lời tạm biệt với ông ấy, sau đó đến Ban Tuyên truyền Huyện ủy mượn xe đạp, chuẩn bị về nhà.

Khi tôi dắt xe đạp từ Ban Tuyên truyền Huyện ủy ra đến đầu ngã tư phố, bất chợt nhìn thấy ngũ thúc đang đứng ở một góc phố phía trước, trên tay xách một bọc rau lớn, cười hì hì gọi với theo tôi. Ông ấy bước tới, nói với tôi: "Bọc rau này cầm về mà ăn nhé. Người thành phố các cháu thích ăn rau. Ta biết thôn các cháu thiếu rau mà!"

Tôi từ chối thế nào cũng không được. Ngũ thúc hất tay tôi ra như đánh vật, buộc chặt bọc rau đó lên yên sau xe đạp của tôi. Thấy không từ chối được nữa, tôi đành rút tiền ra đưa cho ông ấy. Ông ấy lập tức nổi giận, nói: "Chà chà, sao cháu lại khách sáo thế hả!"

Tôi nói: "Rau là của đội sản xuất mà..."

“Ta bỏ tiền ra mua rồi. Đây là quà ta tặng cháu!" Ông ấy lớn tiếng nói.

Tôi đành cười khổ nhận lấy món quà của ông ấy, rồi theo thói quen xã giao nói với ông: "Ngũ thúc, sau này có việc gì cần giúp đỡ, cứ lên tiếng một tiếng nhé."

"Không có gì... Nghe nói giám đốc Hồ bên công ty thực phẩm là bạn học trung học của cháu à?"

"Đúng vậy." Tôi đáp. "Nếu tiện, sau này cháu gặp giám đốc Hồ thì nhắc một tiếng nhé, nếu công ty có chỉ tiêu biên chế chính thức, hãy xem xét nâng đỡ thằng con nhà ta chút, nó đã làm công nhân hợp đồng ba năm nay rồi..."

Một cảm giác khó tả bất chợt dâng ngập trong lòng tôi.

Lúc này tôi mới hiểu ra, việc ngũ thúc bám theo tôi từ công xã ra, vòng vo một vinh lớn đến vậy, mãi cho đến giây phút cuối cùng mới tròng chiếc lọng vào cổ tôi. Thủ đoạn của ông ấy cao minh biết bao, khiến người ta phải kinh ngạc làm sao — đây chính là những nhà chính trị nông thôn được tôi luyện từ đời sống xã hội bất bình thường!

Ngũ thúc lại một lần nữa nhiệt tình và lưu luyến bắt tay tôi, lúc này mới chào tạm biệt.

Tôi mang theo tâm trạng khó diễn tả rời khỏi thị trấn huyện lỵ...