Năm 1961 là thời kỳ khó khăn nổi tiếng trong lịch sử nước ta. Bất hạnh thay, chính trong những năm tháng gian nan bần cùng ấy, tôi lại đỗ vào trường trung học phổ thông duy nhất của huyện — Trường Trung học Huyện lập — với thành tích đứng thứ hai toàn huyện.
Điều này thực sự là một bất hạnh — đặc biệt là đối với cha tôi. Ban đầu ông vốn mong tôi thi trượt cấp ba. Có lẽ ông nghĩ rằng, nếu tôi thi trượt, việc thất học sẽ là do bản thân tôi không chịu phấn đấu, chứ không phải do ông không nuôi nổi tôi ăn học — ông thực sự đã bất lực, không còn khả năng chu cấp cho tôi tiếp tục đến trường nữa rồi. Học tiểu học ở trong làng hay học cấp hai ở thị trấn lân cận thì đều có thể về nhà ăn cơm, kiểu gì cũng chắp vá xoay xở qua ngày được. Còn đi học ở huyện lỵ cách xa cả trăm dặm, đối với một gia đình nông dân, dẫu vào năm được mùa cũng chẳng phải chuyện dễ dàng gì, huống chi tình cảnh trước mắt đã đến mức độ nào rồi! Chẳng lẽ lại mang rau dại và vỏ cây du đến ăn bếp ăn tập thể của nhà nước hay sao?
Đương nhiên, cha chưa từng nói ra những lời này, nhưng tôi đã sớm nhìn thấu tâm tư của ông. Nói đi cũng phải nói lại, làm sao có thể trách người cha đáng thương ấy được chứ? Tôi mất mẹ từ năm lên ba, ông vừa làm cha, lại vừa làm mẹ. Trong mười mấy năm trời sống chẳng hề dễ dàng gì, chính một tay ông đã cắn răng nuôi nấng tôi khôn lớn nhường này. Ông mắc bệnh viêm khớp nghiêm trọng đến thế, vậy mà để kiếm thêm chút điểm công nuôi tôi ăn học, ông luôn khập khiễng lao động trên núi, quần quật việc nhà, ngay cả ngày mưa cũng chẳng dám nghỉ ngơi một chốc. Tôi biết, hiện tại ông thực sự đã hết cách rồi — nếu có cách, người cha đáng thương dẫu có liều cả mạng già cũng tuyệt đối không để tôi phải chịu thiệt thòi. Nhìn mà xem! Lúc này cảnh nhà chúng tôi sắp sửa nát bét cả rồi. Lương thực đã ít đến mức không thể ít hơn được nữa, mỗi bữa cơm chỉ có thể rắc một chút vào nồi canh rau dại như nêm gia vị. Đất đai đã không mọc nổi hoa màu thì rau dại cũng chẳng có nhiều để mà ăn. Hai cha con hoàn toàn dựa vào chút cám kê cũ còn sót lại từ hồi nuôi lợn năm xưa cùng ít lá du để duy trì sự sống.
Đúng lúc hai cha con tôi đang ủ rũ mặt mày thì những người hàng xóm láng giềng vốn vì đói khát mà chẳng buồn mở miệng lại lục tục kéo đến khuyên can chúng tôi. Một số ít khuyên tôi, còn phần lớn lại khuyên cha tôi. Những người khuyên tôi thì bảo tôi đừng đi học nữa. Họ nói năm tháng này ở nhà dẫu sao cũng dễ xoay xở hơn. Hơn nữa, làm nông dân tuy khổ thì khổ thật, nhưng sau này nếu yên bề gia thất, sinh con đẻ cái thì cả đời vẫn sống đàng hoàng như ai. Còn đa số mọi người lại khuyên cha tôi hãy cắn răng chịu đựng thêm chút nữa, để tôi học cho xong cấp ba. Họ bảo sau này tôi nhất định sẽ thi đỗ đại học; đợi khi tôi đỗ đại học rồi, có lẽ sẽ chẳng cần tốn kém đồng nào nữa. Thậm chí có người còn nói, nhìn vào sự thông minh của tôi, biết đâu sau này còn được "du học nước ngoài" ấy chứ. Tóm lại, họ cho rằng tôi thi lên cấp ba đứng thứ hai toàn huyện, điều đó chứng tỏ tôi là một đứa trẻ có tiền đồ, ngàn vạn lần không thể tự tay chôn vùi tiền đồ này được. Họ thậm chí còn cảm thấy, thành tích tốt mà tôi đạt được đối với cả thôn Mã Gia Ngật Lao chúng tôi mà nói cũng là một chuyện vô cùng ghê gớm! Ngôi làng miền núi hẻo lánh và nghèo nàn này, trong lịch sử đã từng có chuyện gì vẻ vang đến mức ghi danh thứ hạng trên toàn huyện như thế chưa? Mấy cụ râu bạc có vai vế rất cao trong làng còn tiên đoán sau này tôi sẽ "làm quan lớn". Xuất phát từ điểm này, mấy ông lão không chỉ khuyên nhủ nhẹ nhàng, mà còn trách mắng và dạy bảo người cha đáng thương của tôi. Họ dọa dẫm người cha nhút nhát rằng, nếu ông không nuôi tôi ăn học, sau này nhất định sẽ bị "sét đánh ngang tai"!
Mấy ngày đó, mấy cụ già gầy trơ xương được kính trọng trong làng thường ngồi dưới chân vách đá đón nắng trước ngôi miếu đầu làng, mang theo nỗi xúc động khôn cùng mà rêu rao rằng sự phát triển sau này của tôi đã được họ đoán trước từ lâu: Bởi vì hồi trẻ khi họ giúp ông nội tôi dời mộ của cụ cố, phát hiện rễ của một cây du già chằng chịt như mạng lưới, thế mà lại nâng bổng cỗ quan tài của cụ lơ lửng giữa huyệt mộ! Kết luận của họ về chuyện lạ kỳ này là: Nhà chúng tôi (hoặc có thể nói là thôn Mã Gia Ngật Lao chúng tôi) sớm muộn gì cũng sẽ xuất hiện một "quý nhân". "Xem đấy," các cụ lệch đầu bảo, "người này e rằng chính là Kiến Cường!"
Bà con cô bác thân yêu của tôi ơi, dù đôi khi cách nhìn nhận sự việc của họ có những hạn chế đáng tiếc, nhưng tất cả bọn họ đều vô cùng chất phác và hào phóng. Khi nghe tin cha tôi đồng ý để tôi tiếp tục đi học, cả làng dù ai nấy đều đói đến phù thũng cả người, nhưng vẫn chia ra một thưng nửa bát từ chỗ lương thực cứu mạng của mình, lần lượt bưng sang nhà tôi. Mấy cụ già râu bạc thậm chí còn run rẩy nhét mấy cái bánh bao bột ngô mà con cháu hiếu kính vào túi áo tôi, bảo tôi để dành đi đường đói thì ăn. Từng người một dùng bàn tay gầy guộc khô khốc xoa đầu tôi, dặn dò trăm phương ngàn kế, bảo tôi hãy cố gắng đi "cầu công danh". Tôi không kìm được mà bật khóc thành tiếng trước mặt bà con chòm xóm — kể từ sau khi mẹ mất, tôi chưa từng khóc một lần nào như thế. Bất chợt, tôi hiểu ra một cách sâu sắc rằng: Chính nhờ dựa vào tình yêu thương vĩ đại này, những con người sống trên mảnh đất cằn cỗi đến nhường ấy mới có thể duy trì nòi giống từ đời này qua đời khác cho đến tận hôm nay...
Cứ như thế, vào một buổi sáng mùa hè, cuối cùng tôi cũng mang theo chỗ "lương thực trăm họ" này, mang theo bọc chăn bông bọc bằng tấm thảm len rách mà cha đã bó gọn cho tôi, mang theo tâm trạng lưu luyến và lòng biết ơn vô hạn, từ biệt thôn Mã Gia Ngật Lao thân yêu của mình. Tôi bước trên những con đường núi gập ghềnh hiểm trở được khai phá từ thời xa xưa, đi về phía học phủ cao nhất của huyện — bước tới một môi trường mới hoàn toàn xa lạ nhưng tôi lại tha thiết hướng về. Tôi biết ở nơi đó mình sẽ gặp phải muôn vàn khó khăn — bởi vì tôi là một thanh niên nghèo khó bước ra từ mảnh đất bần cùng. Nhưng tôi cũng biết, chính mảnh đất nghèo khó cùng những người bà con nghèo khó như đất đai ấy, đã trao cho tôi sức chịu đựng gánh nặng và phẩm chất sẵn sàng hy sinh gian khổ — vì vậy, tôi lại cảm thấy tinh thần của mình vô cùng giàu có.
