Tôi đáp chuyến tàu hỏa hướng tây đi thị trấn F để phỏng vấn. Mặt trời như hòn than đỏ chiếu rọi cánh đồng vô tận ngoài cửa sổ xe, đại địa đã biến thành một vùng biển xanh thẳm, trong toa tàu vô cùng oi bức, hành khách mồ hôi nhễ nhại. Theo tiết khí, đây đã là thời điểm nóng nực nhất trong năm. Đời sống xã hội đồng thời cũng nằm trong một bầu không khí náo nhiệt. Nhất là vùng nông thôn với lãnh thổ bao la, đã thể hiện sự kích động hiếm thấy trong lịch sử. Chế độ trách nhiệm sản xuất ở vùng núi đã làm được hai năm, kết quả thực tế đã thuyết phục những kẻ hoài nghi. Sự thay đổi công thức lực lượng sản xuất quy mô lớn ở đó đã kích thích cực lớn tính tích cực sản xuất của nông dân, cải thiện sơ bộ tình trạng sản xuất nghèo túng cực độ, khiến họ có cái ăn cái mặc.

Đương nhiên, hộ giàu sổi chỉ là số ít, hiện nay hoàn toàn không giống như những gì một số tác phẩm văn nghệ tuyên dương, nông dân người người đều đã lên thiên đường, động một chút là mang TV màu mua từ thành phố về nhà. Nông dân chúng ta lẽ nào còn chưa rõ sao? Họ trước kia xét ở mức độ nào đó đã nghèo đến tận xương tủy, tính ưu việt của chính sách mới không thể một cỗ hóa tất cả mọi người thành đại phú ông. Đối với đại đa số nông dân mà nói, giải quyết được vấn đề ôn đới, à nhầm, ôn bão (no đủ), đây đã là một thắng lợi đáng nể. Ngoài ra, tất cả vẫn chỉ mới bắt đầu, rất nhiều vấn đề mới và mâu thuẫn mới tiếp nối nhau kéo đến, cần được giải quyết một cách nhanh chóng và có lực. Nhưng một số cấp ủy cơ sở của đảng và bản thân người phụ trách của họ về mặt nhận thức đều tồn tại ở các mức độ khác nhau một số vấn đề nghiêm trọng, do đó, khiến cho rất nhiều mâu thuẫn mới không thể nhận được giải quyết thỏa đáng.

Không còn nghi ngờ gì nữa, sự tiến bộ của toàn bộ nông thôn nước ta phụ thuộc vào một quá trình cải cách liên tục lâu dài. Thế nhưng, bước đi đầu tiên này đã thể hiện một khung cảnh khích lệ. Đây là điều mà bất cứ kẻ nào không mù đều có thể nhìn thấy.

Tôi ngồi trên đoàn tàu lao nhanh, lắng nghe tiếng bánh xe lộc cộc, cảm nhận một bầu không khí biến cách thời đại mãnh liệt. Tôi nhớ đến tên của một cuốn trường thiên tiểu thuyết: "Trên cánh đồng, tiến lên!" đó là viết về sự biến đổi lớn của nông thôn Trung Quốc trong một thời kỳ khác. Hiện nay, chúng ta cũng có thể cất cao tiếng hò hét mà rằng: Trên cánh đồng, tiến lên!

Tôi xuống tàu hỏa tại thị trấn F, thông qua cửa kiểm vé, đi đến phòng đợi xe.

Đã là buổi tối, tôi muốn nhanh chóng tìm một chỗ trọ trước, thế nên liền cẩn thận bước qua những hành khách nằm ngổn ngang trên mặt đất, đi ra ngoài phố.

Đến cửa phòng đợi xe, tôi bỗng chốc ngẩn người. Tôi nhìn thấy một gương mặt quen thuộc. Đây chẳng phải Trương Chí Cao sao? Đúng vậy, đây đích thị là ngũ thúc (chú năm), ông hiện tại cởi trần nằm ở một góc ngay cửa lớn phòng đợi xe, đầu gối lên đôi giày của chính mình. Đang ngáy rất to mà ngủ. Ông trông có vẻ vô cùng mệt mỏi, đầu nặng nề lệch sang một bên, trên thân và trên đầu chi chít những hạt mồ hôi, mặt đất bùn nước phía dưới thân phảng phất như đã ướt một mảng. Ống quần dài của ông xắn lên trên đùi, thân trên chỉ mặc loại áo yếm đỏ của nông thôn quê hương chúng ta, hai chân quấn vào nhau, nằm nghiêng người xuống đất, giống hệt như những người nông dân quê hương ngủ nơi sơn dã vậy. Ngũ thúc, chú đến đây làm gì thế? Tại sao chú lại một mình lưu lạc ở vùng đất khách quê người này, chịu cái tội xác xơ này chứ?

Tôi do dự đứng trước mặt người thân đang ngủ say này, không biết có nên gọi thức tỉnh ông hay không.

Tôi muốn gọi thức tỉnh ông, hỏi rõ mọi chuyện của ông. Tôi lại không nỡ gọi thức tỉnh ông, ông trông có vẻ quá mệt mỏi, ngủ say sưa nhường ấy, nói không chừng đã rất lâu không được ngủ một giấc ngon lành. Tôi cúi người, nhìn thấy khóe miệng đang co giật và đôi mày nhíu chặt của ông, phảng phất như ẩn hiện lộ ra một điềm báo ảm đạm nào đó từ tận sâu thẳm tâm linh. Lúc này, ông có lẽ đã trong mộng trở về con sông Đại Mã Hà thân yêu của chúng ta, trở về cái thôn làng gà gáy chó sủa ấy... Dù thế nào đi nữa, tôi hiện tại không thể tưởng tượng nổi tại sao ngũ thúc lại ngủ ở đây.

Tôi do dự một lát, thở dài một hơi, bước ra khỏi phòng đợi xe trước. Tôi nghĩ vẫn nên để chú ấy ngủ thêm một lúc ở cái nơi bẩn thỉu này, đợi tôi tìm xong chỗ trọ rồi lại đến gọi chú ấy vậy. Đêm nay, tôi muốn để chú ấy ở cùng tôi. Chú ấy đại khái là không muốn tốn tiền trọ nên mới tạm bợ ở đó. Tôi bao một phòng hai giường ở nhà khách ủy ban thị trấn F, cất đồ đạc xong, đến mặt mũi còn chẳng thèm lau qua một bả, lại vội vã chạy đến ga xe lửa.

Ngũ thúc vẫn ngủ ở cửa phòng đợi xe, phảng phất như ngay cả động cũng không động một chút.

Tôi ngồi xổm xuống bên cạnh ông, khẽ gọi: "Ngũ thúc! Ngũ thúc!"

Ông động cũng không động. Tôi vừa gọi ông, vừa dùng tay lay thân thể đầm đìa mồ hôi của ông.

Ông chậm rãi mở mắt ra, phảng phất như dốc hết sức muốn làm rõ ông đang ở địa phương nào? Mà trước mắt lại đã xảy ra chuyện gì? Trong khoảnh khắc, ông đã nhận ra tôi.

Ngũ thúc chợt ngồi bật dậy, kêu lên một tiếng: "Quân oa?"

Tôi gật gật đầu với ông. Ông trước tiên ngượng ngùng vội vã kéo y phục quấn lên thân thể trần trụi, xỏ đôi giày đặt dưới đầu vào chân, nói: "Nằm mộng cũng không ngờ lại gặp chú ở đây..." Trong mắt ông phảng phất chớp động lệ thủy, nhiệt tình dùng đôi bàn tay đẫm mồ hôi nắm lấy tay tôi. Ông hiển nhiên vô cùng kích động, giống như gặp lại tôi ở nước ngoài vậy.

Tôi ngồi xuống trên một đoạn gạch vỡ bên cạnh ông, dò hỏi: "Chú ra đây làm cái gì thế?" Ông không biết vì sao, mặt bỗng chốc đỏ bừng, nói: "Ai, buôn bán chút ít..." "Cho tập thể hay cho chú?" "Tập thể? Vẫn còn tập thể sao? Tập thể sớm giải thể rồi! Làm ăn riêng rồi! Chủ nghĩa tư bản rồi!" Ông trong chốc lát trở nên nổi giận.

Con người bảo thủ này, ông ấy vẫn chứng nào tật nấy!

"Thế chú ra ngoài, ruộng ngô cày cấy thế nào hả?" Tôi hỏi ông.

Tôi bảo ông tôi chính là đến địa phương này, không đi nữa.

Tôi hỏi ông đi đến địa phương nào, ông nói ông sáng sớm ngày mai sẽ ngồi xe lửa đi tỉnh thành nha. Tôi lập tức nói với ông, tôi đã bao sẵn một gian phòng, cũng có giường nằm, bảo tối nay theo tôi về ở. "Ta sợ lỡ chuyến tàu cuối." Ông nói.

Gì mà sợ, nhà khách cách ga xe lửa không xa, mấy phút là đến, lỡ xe đâu. Chúng ta ở cùng một chỗ, còn có thể tâm sự chuyện gia đình.

Ông đồng ý, cầm lấy cái túi xách da tạo bằng nhân loại đóng đầy bụi bẩn bên người, cùng tôi ra khỏi phòng đợi xe. Tôi dẫn ông đến một quán ăn gần ga xe lửa trước, gọi một chút món ăn, bánh mô, rượu táo và nước ngọt. Ngũ thúc uống không quen rượu táo, nói giống như nước tiểu ngựa. Tôi liền mua thêm cho ông vài lạng bạch tửu. Vài chén rượu vào bụng, ông liền có hơi say ý. Trừng đôi mắt hơi đỏ lên, nói với tôi: "Cháu là một phóng viên, hãy ghi chép lại tình huống nông thôn chúng ta thật tốt, phản ánh lên trung ương và tổng bí thư Hồ Diệu Bang! Cứ nói chủ nghĩa tư bản hoàn toàn phục tích rồi!"

Tôi lại nhớ đến cảnh tượng lần trước ở quán ăn gần ga xe lửa huyện chúng ta, lúc đó ông ở trên bàn cơm cũng nói những lời này, hiện tại vẫn đang nói. Tôi đồng thời cũng nhớ đến đại hội thi ca nhiều năm trước trong sân trường, nhớ đến lời phát biểu của ông trong phòng họp công xã và màn biểu diễn ở chợ rau, cũng nhớ đến lần náo loạn trong sân đại đội... Tôi lại nhìn đôi mắt mông lung say ý đối diện bàn lúc này, cảm thấy tâm tình nặng nề mà đau khổ. Thời đại không bình thường đã tạo nên một con người không bình thường như thế này, mà hơn nữa lại còn là một cán bộ lãnh đạo tổ chức cơ sở của đảng. Con người như thế này vốn dĩ nên sớm bị bãi miễn xuống rồi, thế nhưng ông ta vẫn chiếm cứ địa vị lãnh đạo. Cải cách của chúng ta trước tiên chính là nên nhắm vào một số người như thế này, mà đáng tiếc là, hiện nay có một số nơi thường lại chính là do một số người như thế này lãnh đạo công cuộc cải cách của chúng ta. Lấy thị trấn F mà nói, mấy năm trước chính là do mấy kẻ đối kháng chính sách trung ương lãnh đạo một khu vực có mấy trăm nhân khẩu. Những kẻ này đương nhiên phải cao minh hơn ngũ thúc rất nhiều. Phương pháp bọn họ áp dụng là ngoài miệng ủng hộ chính sách mới, mà trong công tác thực tế lại ngoan cố đối kháng, bọn họ ở trong hội nghị mở miệng ngậm miệng là phải kiên quyết quán triệt tinh thần trung ương, mà ở sau lưng, lúc ngủ với vợ, lúc đánh bài phác khắc với tâm phúc, lại dùng một thứ khẩu ngữ mỉa mai châm biếm tất cả cuộc cải cách. Khó khăn lớn nhất trong cải cách xã hội thời kỳ mới của nước ta chính là ở đây.

Ăn cơm xong, tôi dìu đỡ ngũ thúc, đi đến căn phòng của nhà khách thành phố.

Ngũ thúc cởi áo ngoài, nằm trên chiếu mát, hết khẩu này đến khẩu khác thở dài thườn thượt, nói với tôi: "Ai, quân oa, ngũ thúc của cháu bây giờ sống không giống một con người nữa rồi..."

Tôi không biết nên nói cái gì. Ông trân trân nhìn trần nhà của đỉnh phòng, thở dài nói: "Trước kia, ta Trương Chí Cao là một nhân vật thế nào chứ? Thường là người đứng trước mặt người ta mà! Công tác thường là tiên tiến, giành cho Trương Gia Bảo một bức tường giấy khen và cờ thưởng. Lãnh đạo công xã và huyện ai mà không coi trọng ta Trương Chí Cao? Tham quan Đại Trại, đến khu vực và tỉnh mở hội tiên tiến, lần nào có thể thiếu ta Trương Chí Cao chứ? Tưởng năm xưa, thường là người ngồi ghế ‘chủ tịch đài’ đấy nhé! Thế nhưng bây giờ thì sao? Lại giống như một kẻ đi xin ăn, lưu lạc đến mức độ này!...... Ai, cháu không biết, trước kia ta tham quan khai hội đi qua những địa phương này, đều giống như lên tân vậy, ở trong quán mới lợp ngói đỏ, thế nhưng bây giờ nằm trên sàn nhà phòng đợi xe, đến một con chó cũng không bằng..." Ông nói xong, bỗng nhiên xoay người úp sấp trên chiếu mát, vậy mà ô ô yết yết khóc lên.

Tiếng khóc này chấn động mãnh liệt tâm can tôi.

Tôi không thể an ủi ông, cũng nói không ra lời an ủi nào, thế từ trong phòng đi ra. Cứ để ngũ thúc một mình trong phòng yên tĩnh khóc một lát vậy! Tôi không thể đồng tình ông, nhưng tôi thương hại ông. Cho đến hiện tại, ông vẫn không hiểu bi hài kịch của mình. Đúng vậy, đây không chỉ là bi kịch của ông, cũng là bi kịch của một thời đại. Chính là một thời đại bi kịch đã tạo nên một nhân vật mang tính bi kịch như thế này. Thực tế mà nói, trong cuộc sống của chúng ta, có bao nhiêu nhân vật giống như ngũ thúc a! Lịch sử thường là như vậy: Một thời đại bi kịch đã kết thúc, nhưng những nhân vật bi kịch kia vốn không hề kết thúc bi kịch của chính mình. Tôi bồi hồi lâu dài trong sân nhà khách

Lúc này, thị trấn F náo nhiệt cả ngày đã tĩnh lại. Đèn đóm trong thành phố lần lượt tắt đi một phần, những ngôi sao trên bầu trời đêm lại càng thêm phồn mật, càng thêm sáng tỏ. Gió đêm thổi lồng lộng từ thung lũng sơn dã phía xa qua, xua tan cái nóng trên bầu không khí thành phố, khiến người ta cảm giác một sự sảng khoái khó tả. Đợi tôi trở về phòng sau, nhìn thấy ngũ thúc không biết từ lúc nào đã ngủ thiếp đi.

Tôi trầm mặc ngồi bên mép giường, châm một điếu thuốc, tĩnh lặng nhìn ngũ thúc đang ngủ say. Tôi cố chấp tìm kiếm trên gương mặt còn vương vết lệ của ông những đặc trưng nào đó mà tôi quen thuộc vào thời thơ ấu. Tôi nhìn lâu dài ngũ thúc trong mộng, hai giọt lệ không biết từ lúc nào đã trào ra khỏi đôi mắt tôi, trượt lạc từ gò má thô ráp xuống, bên tai phảng phất như lại truyền đến tiếng Thổ Tam Huyền đinh đinh đang đang từ thuở niên thiếu xa xôi ấy...