Lúc này, làng chúng tôi cũng giống như bất kỳ ngôi làng nào trên toàn bộ cao nguyên Hoàng Thổ, đều đang nằm trong một cuộc biến động muôn hình muộn vẻ. Trên phạm vi toàn tỉnh, vùng núi đã bắt đầu thực hiện chế độ trách nhiệm sớm hơn đồng bằng. Đảng với khí thế to lớn đã kiểm điểm lại chính sách nông nghiệp mấy chục năm qua của chúng ta, khởi xướng một cuộc cải cách mới mẻ và đầy phấn khởi. Nông dân vùng núi là những người hưởng ứng cuộc cải cách này một cách nhiệt liệt đầu tiên. Đó là vì hoàn cảnh đời sống nghèo khổ mà phương thức sản xuất kiểu bầy kiến mang lại cho họ, so với vùng đồng bằng, có lẽ còn nghiêm trọng hơn nhiều. Cho nên, việc thay đổi tình trạng ăn chung nồi cơm lớn này đối với họ đã trở thành một việc không thể chờ đợi được nữa. Đương nhiên, trước kia họ nằm mơ cũng không ngờ cuộc sống lại xảy ra những biến đổi trọng đại nhường ấy. Mọi thứ đều mới mẻ và lạ lẫm. Chính vì nguyên nhân này, tất cả mọi vấn đề lúc ban đầu, hoặc nói thẳng ra là một mức độ hỗn loạn nào đó là điều không thể tránh khỏi. Vào những lúc như thế này, tổ chức cơ sở của Đảng ở nông thôn và các vị phụ trách sẽ mang thái độ và hành động gì đối với sự thay đổi mang tính lịch sử này, đã trở thành một việc cực kỳ quan trọng.

Sau khi về làng, tôi thấy chi bộ đảng và bác bí thư già của làng vẫn luôn tiến hành công việc trang nghiêm này một cách nghiêm túc và tỉ mỉ. Việc phân chia ruộng đất và các tư liệu sản xuất khác, thu nhập mà mỗi sức lao động và mỗi gia đình sẽ nhận được cùng với nghĩa vụ, trách nhiệm mà họ phải gánh vác đối với nhà nước, tập thể cũng như các mặt khác của xã hội, đều rất rõ ràng và hợp lý. Mọi thứ đều được tiến hành trong khuôn khổ nguyên tắc. Chia mà không loạn, có trật tự rành mạch. Tôi đã đi hỏi bác Hầu chi thư một số tình hình. Bác ấy không biết chữ, cũng không nói được những lý luận cao siêu gì, chỉ bảo với tôi rằng: "Đã là chế độ trách nhiệm thì phải chịu trách nhiệm!"

Khỏi phải nói, bố mẹ và em trai tôi vô cùng phấn khởi. Bọn họ đang tính toán xem năm tới sẽ tiến hành một cuộc sáng kiến gì trên mảnh đất do chính mình cày cấy.

Bố tôi thậm chí còn nói với tôi rằng: "Mấy năm trước, bố vẫn luôn lo lắng, nếu em trai con cưới vợ lập gia đình, không nhờ vả con giúp đỡ thì không xong, trông mong vào mấy đồng tiền hoa lợi ít ỏi của hai bố con ta ở đội sản xuất thì chẳng thấm tháp vào đâu. Bây giờ thì tốt rồi, năm tới chúng ta liều mạng làm một năm, biết đâu lại có thể chuẩn bị ổn thỏa sính lễ cưới vợ cho em trai con, như thế sẽ không phải liên lụy đến con nữa. Lương của con cũng không cao, còn phải lo gánh nặng gia đình..."

Những lời của bố khiến tôi vô cùng xúc động. Đây không chỉ nói lên việc tôi bị cảm động bởi tình cảm sâu đậm mà bố dành cho mình, mà còn cảm thấy rằng, cuộc sống đã mang lại cho những người như bố một loại hy vọng: hy vọng được tự do sáng tạo trên mảnh đất của mình; hy vọng dùng mồ hôi đổi lấy thu hoạch to lớn để thỏa mãn phẩm giá lao động của bản thân! Tôi nhận thức được rằng, hiện tại tuy tôi là một cán bộ công tác ở thành phố lớn, nhưng ánh sáng biến đổi cuộc sống của chốn thung sâu cùng cốc này cũng đã chiếu rọi lên người tôi. Lần về quê này, tôi nghĩ nhất định phải đi thăm cô và dượng. Họ nghe tin tôi về, đã nhắn nhủ mấy lần bảo tôi qua đó. Bố mẹ cũng giục giã tôi đi Trương Gia Bảo một chuyến. Họ bảo dượng và cô đều đã già cả, lại chẳng dám chắc khi nào tôi mới có thể về lại, đến lúc đó chưa chắc đã gặp được họ.

Thế là tôi cầm theo món quà của chính mình và món quà mà mẹ đã chuẩn bị sẵn cho tôi theo phong tục nông thôn, đứng dậy đi nhà cô. Tôi không đi con đường cái quan đơn giản, mà chọn con đường mòn bằng đá gồ ghề ven sông Đại Mã Hà, đi về phía Trương Gia Bảo. Hồi bé, tôi vẫn thường cùng mẹ đi con đường này để đến nhà cô, hơn nữa mỗi một lần đều từng khiến lòng mình xúc động biết bao. Hồi đó, đối với một đứa trẻ nông thôn mà nói, phần lớn cuộc sống đều chỉ quanh quẩn trong ngôi làng của mình và gia đình mình. Đến làng khác thăm họ hàng, cảm giác ấy quả thực mới mẻ và thú vị như đi ra nước ngoài vậy... Tất cả những điều này đã rời xa tôi từ rất lâu rồi. Đường núi gồ ghề, đường núi quanh co, mặt đất cổ xưa và yên tĩnh, mọi thứ vẫn cứ y như xưa. Giờ đây, tôi biết rằng, trên mảnh đất cổ xưa và yên tĩnh này, cuộc sống sắp sửa diễn ra những biến đổi chưa từng có...

Cô và dượng ngấn lệ vui mừng chào đón sự xuất hiện của tôi. Tôi nhìn thấy, năm tháng đã khắc lên khuôn mặt họ đầy những nếp nhăn, trông vô cùng già nua.

"Ây da, sắp thực hiện chế độ trách nhiệm rồi. Đây quả thực là một chuyện lớn! Nằm mơ cũng không ngờ tới!" Dượng vừa gặp mặt đã bàn với tôi về chuyện này. Tâm trạng của ông có vẻ phấn khởi lại bất an. "Con là người của công gia, con biết đây là chính sách nhất thời, hay là...?" Ông hỏi tôi.

"Con nghĩ sẽ không phải nhất thời đâu ạ." Tôi khẳng định nói.

"Ta không tin lời con đâu!" Cô nói.

"Đúng đấy!" Dượng phụ họa theo ý kiến của cô.

Sự hoài nghi này là có thể hiểu được. Người làng chúng tôi hễ gặp mặt là đầu tiên cũng thảo luận với tôi về vấn đề này. Tôi cố gắng đem những chính sách trung ương mà mình biết và hiểu kể cho họ nghe, để họ yên tâm. Nhưng họ vẫn bán tín bán nghi.

Đây là do đời sống xã hội không bình thường gây ra suốt bao năm qua. Sự hoài nghi của những con người trước mắt này cần có thời gian và sự phát triển của sản xuất thực tế để xóa bỏ. Hiện tại chỉ đành để họ giữ lại một chút hoài nghi nào đó trong niềm vui mừng thôi, Đảng sẽ dùng thực tế để chứng minh quyết tâm cải cách của mình, và qua đó giành được sự tin tưởng chân thành của hàng triệu người lao động.

"Làng các con bây giờ thế nào rồi?" Dượng hỏi tôi.

Tôi đem tình hình của làng mình kể cho ông nghe.

Dượng lập tức đầy cảm khái nói: "Lão Hầu người đó ta biết, là một đảng viên lâu năm, người đáng tin cậy, là một tay làm ruộng cừ khôi! Nó có thể lãnh đạo tốt đấy!"

"Làng dượng thế nào rồi ạ?" Tôi hỏi dượng.

"Làng dượng á? Hừm..." Ông thở dài một tiếng, "Kinh sách tốt của Đảng lại bị chú năm con tụng thành kinh méo mó mất rồi. Mà mấy cuốn kinh méo đó chú ta lại tụng trôi chảy lắm chứ lị!" "Sao lại thế ạ?" "Sắp chia nát bét rồi! Hoàn toàn giống như cải cách ruộng đất vậy. Chỉ có điều, địa chủ không phải là Lưu Quốc Chương trước kia, mà là đội sản xuất rồi!" Dượng đau lòng lắc lắc mái đầu bạc trắng của mình.

"Chính sách chẳng phải rất minh bạch sao ạ?" "Chú năm con có chính sách của chú năm con! Chú ta hay đặt ra chính sách thổ tả lắm!" Dượng cười một cách u sầu. Cô đã bưng cơm lên rồi, cuộc trò chuyện về phương diện này đành tạm dừng tại đây.

Vừa ăn mì xáo thơm phức, tôi vừa nhớ lại cuộc gặp gỡ lần trước giữa tôi và chú năm. Chú ấy từng phản đối chế độ trách nhiệm kịch liệt nhường nào, nhưng bây giờ chú ấy cũng không ngăn cản nổi nữa rồi. Chú ấy có thể một tay che trời ở Trương Gia Bảo, nhưng bàn tay của chú ấy suy cho cùng vẫn quá nhỏ. Không thể che nổi bầu trời Trung Quốc, trong trào lưu vĩ đại của biến đổi xã hội, chú ấy và những người như Cao Minh Lâu ở làng Cao gia chẳng qua cũng chỉ là những kẻ nhỏ bé. Thôi được, bây giờ họ cũng đang làm chế độ trách nhiệm rồi. Có điều, từ lời của dượng có thể cảm nhận được, bọn họ có một bộ sách của riêng mình.

Ăn cơm xong, có một thanh niên tới.

Người thanh niên này mặt mày ủ rũ nói với dượng: "Bác Trương ạ! Bác xem chuyện này phải làm sao đây? Chú Chí Cao nhà các người toàn chia cho cháu toàn ruộng hạng ba!"

"Tại sao?" Dượng trợn tròn mắt hỏi.

"Chú ấy bảo chẳng tại sao cả, cứ chia cho cháu đất xấu, còn mắng cháu là cháu trai địa chủ mà dám ven đuôi chó nữa chứ..." Nước mắt của tiểu tử sắp trào ra rồi.

Dượng tức giận đến mức chòm râu trắng run lẩy bẩy, nói: "Hiện nay chính sách của Đảng rõ ràng rành mạch cơ mà! Chí Cao sao lại có thể làm càn như thế chứ!" "Bác ơi, bác có thể giúp cháu nói một tiếng được không?" "Cháu về đi, ta nói!" Tiểu tử nói một tràng lời cảm ơn rồi rời đi.

"Chính sách thổ tả" của chú năm vừa rồi tôi đã được lĩnh giáo một việc, điều này quả thực quá mức vô lý rồi. Dượng cười khổ với tôi một tiếng, bảo tôi tự chơi một lát, ông phải đi cho heo ăn — cánh tay của cô mấy hôm nay đau, không nhấc nổi thùng cám heo.

Đã là chập tối rồi. Tôi một mình đi dạo quanh hang đá một vòng, cách bài trí vẫn giống như khi tôi đến trước kia, không hề thêm thắt bất cứ thứ gì. Năm tháng ngoài việc khiến hai ông bà ngày một già đi, chẳng mang lại phúc lộc lớn lao đặc biệt gì cả. Hơn nữa, cậu em họ của tôi cũng đã lớn bằng em ruột tôi rồi, đã đến tuổi cưới vợ, điều này lại càng mang thêm cho hai người già rất nhiều nỗi ưu tư. Bênh cạnh đó, họ làm sao có thể gom ra nổi sính lễ hơn một nghìn tệ đây? Đáng lẽ ra, sau khi đại biểu ca ra ở riêng, nhà dượng có ba người, hai người làm ruộng xuất sắc, cộng thêm sự siêng năng của cô, gia đình này hoàn toàn có thể giàu có và sung túc. Thế nhưng kết quả là năm nào cũng hầu như đến cái ăn cũng không đủ no. Nếu họ là những kẻ lưu manh vô lại thì đáng đời, đằng này họ lại là những người nông dân như thế nào chứ! Quanh năm suốt tháng, hứa hẹn dùng cả đầu óc để cày cấy ruộng đất. Vì muốn kiếm thêm chút điểm công, hai lao động nam, hai lao động nam đến chợ phiên cũng không dám đi, đong muối mua dầu, đều là cô bó cái chân nhỏ đi vào thành phố.

Tôi nghĩ, chỉ cần thực hiện chế độ trách nhiệm, nhà cô cũng giống như nhà chúng ta, lao động của họ hoàn toàn có thể sáng tạo ra giá trị gấp nhiều nhiều lần so với bây giờ.

Ngay lúc tôi đang miên man tính toán như vậy, cánh cửa bị đẩy bật ra.

Tôi còn chưa kịp chào dượng. Nhìn lại, hóa ra lại là chú năm!

"Ha da, trưa nay tao vừa nghe nói mày đến, lúc đó bận quá nên chưa ghé sang thăm mày được. Lần này mày nhất định phải ở lại mấy ngày đấy nhé!" Chú năm vừa bước vào cửa vừa oang oang nói.

"Không ở lại lâu được đâu ạ, ngày mai con đi rồi." Tôi chìa cho chú năm điếu thuốc lá.

"Không làm phiền mày nữa, mày xem chẳng tích sự gì cả! Bây giờ chính sách này cứng rắn rồi, sợ là sớm muộn gì cũng phải quay lại thôi." Chú năm tiên tri tiên giác dự đoán kết cục của con trai mình. "Có điều, lăn lộn cơm công gia mấy ngày, cưới được một cô vợ không tốn tiền, thế cũng đáng lắm rồi!" Chú ấy lại nói bổ sung.

"Làng chú cũng bắt đầu thực hiện chế độ trách nhiệm rồi ạ?" Tôi hỏi chú năm.

"Không bắt đầu thì làm sao được? Cấp trên đã lên tiếng cứng rắn thế, dân đen chúng ta làm sao chống đỡ nổi? Quân Oa này, mày hãy ghi chép lại thật tốt ở nông thôn nhà chúng ta nhé, mày là nhà báo, quyền to lắm! Phải phản ánh thật tốt lên trên với chứ, nông thôn nát bét rồi, chủ nghĩa tư bản hoàn toàn phục hưng rồi!" Chú ấy đau đớn thốt lên. Chú ấy vẫn mang nhận thức cũ rích của mình. Đối với người "kiên trì con đường xã hội chủ nghĩa" này, tôi cảm thấy bây giờ chú ấy đã vô cùng nực cười rồi.

Còn chưa đợi tôi nói gì, dượng đã bước vào.

Dượng đặt thùng cám heo xuống sát mặt đất, vừa mở miệng đã hỏi chú năm: "Môi sao lại phân đất hạng ba cho thằng bé Trị Quang ở thôn trước thế?" "Sao nào?" Chú năm trợn tròn mắt. "Cháu trai địa chủ thì nó nhảy nhót cái gì chứ? Hiện thời tuy nói không xét thành phần nữa, nhưng chẳng lẽ nó lại muốn ngồi ngang hàng với bần hạ nông ư?" "Bây giờ điều khoản nào của Đảng nói là phải phân đất hạng ba cho người có xuất thân địa chủ? Ông nó là địa chủ, thì nó cũng là địa chủ chắc?" Dượng cũng trợn tròn mắt.

"Đại ca giỏi giang ghê nhỉ! Mày từ trước tới nay vẫn luôn là kẻ không có lập trường! Theo lời mày nói, đem tất cả ruộng đất trước kia nhà nó chia lại hết cho nhà nó đi! Toàn là ruộng hạng nhất đấy! Mày thời xã hội cũ đi ở đợ cho ông nội thằng Trị Quang, bây giờ mày lại đi ở đợ cho thằng Trị Quang đi!" Chú năm mỉa mai nói.

"Mày nói nhảm cái gì thế!" Dượng dùng thân phận đại ca mắng mỏ chú năm một trận, "Mày mà còn làm càn thế này nữa, sắp gặp họa rồi đấy! Không tin mày cứ đợi mà xem!" Dượng gầm gừ nói.

Chú năm vì bị dượng mắng ngay trước mặt tôi nên tức giận đến mức mặt đỏ tơ tơ. Nhưng chú ấy không dám mắng mỏ đại gia của mình, đành tức tối đứng phắt dậy, chuẩn bị cáo từ.

"Ngày mai mày lập tức phân ruộng hạng nhất thuộc về thằng Trị Quang cho người ta đi! Bây giờ mày không đưa cho người ta, sau này cũng đừng hòng qua ải, mày ỉa ra cái gì thì tự nuốt cái đấy vào đi!" Dượng không hề nể nang nói với chú năm đang chuẩn bị đứng dậy. Chú năm liếc nhìn tôi, khuôn mặt càng đỏ hơn, chú ấy quay đầu nói với đại gia của mình như cầu xin: "Em sai rồi, anh cứ nói đàng hoàng chứ, em sửa là được chứ gì. Hở một tí là mắng mỏ, em thành con trai anh chắc!" Nói xong, chú ấy vội vã bắt tay tôi một cái, rồi ủ rũ bỏ đi.

Chú năm vừa đi, tôi liền nhịn không được phì cười.

Dượng cũng cười, nói: "Đối với loại người này, chỉ có cách mắng thôi! Mấy năm nay, không phải tao thỉnh thoảng đập cho một trận thì Trương Gia Bảo sớm đã bị làm thành bãi đất đỏ rồi..."

Lúc này, cô tôi bỗng hớt hơ hớt hải chạy vào, nói: "Trong chuồng súc vật đánh nhau to rồi!" "Tại sao thế?" Dượng nói. "Vì chia đồ đạc..." Cô nói.

"Chúng ta ra xem nào." Dượng bảo tôi.

Thế là tôi đi theo dượng đến chuồng súc vật ở thôn trước Trương Gia Bảo.

Vừa bước vào sân, chúng tôi liền nhìn thấy một khung cảnh hỗn loạn vô cùng.

Mọi người chen chúc nhau trong chuồng để dắt gia súc — nghe nói là chia theo kiểu bốc thăm. Thế là, người vận khí tốt thì cười, người vận khí không tốt thì la hét, chửi rủa ỏm tỏi. Có một ông lão thế mà lại ngồi xổm ở một góc khóc rống lên.

Ở những nơi khác, đồ đạc tập thể đều đang được phân chia theo chính sách thổ tả do chú năm đặt ra. Không phân rõ được thì cướp, thì tranh, tiếp theo là cãi vã, chửi mắng, đánh nhau. Thậm chí một sợi dây cương bò cũng phải chặt thành mấy khúc... Một khi đã mất đi nguyên tính và sự hướng dẫn chính xác, tính ích kỷ của người nông dân lập tức bộc lộ ra ngoài. Có những đồ vật cho dù có biến thành đồ bỏ đi, thì cũng phải đập nát, chia cho bằng được một mảnh hay một miếng. Không dùng được thì cũng không dùng được! Dù sao tao dùng không được, thì cũng đừng hòng mày dùng được!

Tôi với tư cách là một cán bộ nhà nước, đối với tình trạng này đã không thể làm ngơ được nữa. Bởi vì tôi nhìn thấy có người thế mà lại đem cả máy kéo tay của đội sản xuất đập ra làm tám khúc, giống như chia thịt lợn vậy, mỗi người một miếng khiêng đi mất. Bọn họ bảo sắt trên máy kéo tốt, mang về nhà có thể rèn cuốc bổ đất. Tôi lập tức bảo dượng đi gọi chú năm. Bản thân tôi bắt đầu khuyên can những người đang đánh nhau và phá hoại đồ đạc. Nhưng những người này hoàn toàn không coi tôi ra gì. Bọn họ bảo bí thư bảo chia thế này, anh quản được sao? Dượng tức tối hộc hơi chạy về. Ông bảo không tìm thấy chú năm của tôi.

Vừa hay cậu em họ của tôi chạy tới, cậu ấy vội vã chào hỏi tôi một tiếng, rồi lo lắng nói với dượng: "Bố! Hang công cộng của đội bố bán giá rẻ cho tư nhân rồi kìa..." "Thế mày làm cái quái gì vậy? Trách sao mày vẫn còn là bí thư đoàn đấy! Mày làm nhổ mặt tổ tông rồi! Ngày mai cứ đợi mà xem, nửa cái làng sẽ bị công an dùng dây thừng trói gô cổ đi cho mà xem!" Dượng tức giận mắng nhiếc con trai. "Chú năm con bảo làm ăn riêng rồi, còn cần hang công cộng làm gì nữa! Chú ấy bây giờ đang dẫn dắt cán bộ đội sản xuất đi chia mấy cái cây bên đường cái kìa!" "Trời đất ơi! Tên này liều mạng rồi! Cây ven đường mà chú ấy cũng dám chia ư? Tuy nói là do đội trồng, nhưng đường cái là của công gia cơ mà! Mày cứ đợi mà xem, cây vừa mới chia xong, chỉ một hai ngày là bị nhổ tận gốc ngay thôi! Còn ra thể thống gì nữa! Thế này đi, chân mày nhanh, mau đi công xã gọi một cán bộ đến đây, tốt nhất là gọi một vị lãnh đạo đến!" Dượng ra lệnh cho em họ tôi.

"Bộ mặt của con làm sao mời được lãnh đạo công xã cơ chứ..." Em họ lẩm bẩm một câu. "Mày cứ nói, Trương Gia Bảo chia đồ đạc đánh chết mấy người rồi, xem bọn họ có đến không! Mau đi đi! Đến nhà chú năm dượng xe đạp của chú ấy đi, bảo người công xã lập tức lên đây trong đêm!"

Em họ cắm cổ chạy đi... Hai tiếng sau, bí thư công xã đã tự mình chạy đến. Hắn ta rõ ràng cũng vô cùng tức giận trước cục diện này của Trương Gia Bảo, mắng cho chú năm một trận xối xả. Bí thư công xã bắt xã viên đều phải nộp đồ đạc trả lại hết, công cụ sản xuất bị phá hỏng, ai phá thì người đó bồi thường. Hắn tuyên bố: Chế độ trách nhiệm của đại đội Trương Gia Bảo tạm hoãn lại chưa làm, công xã sẽ phái riêng một tổ công tác đến giúp đỡ tiến hành... Chú năm lúc đó đã kiểm điểm trước bí thư công xã, nói năng lực của mình thấp kém, không làm tốt mọi việc; nói mình cũng là "vì chấp hành đường lối của Đảng", muốn làm cho phong trào này thật rầm rộ... Đêm hỗn loạn ấy cứ thế lắng xuống.

Tôi nằm trên chiếc kang đất nhà dượng mà trằn trọc thế nào cũng không ngủ được. Tôi nghĩ, nếu tôi là bí thư công xã, ngay tối nay tôi sẽ cách chức bí thư của chú năm rồi. Thế nhưng... chú ấy vẫn sẽ là người lãnh đạo của Trương Gia Bảo.

Tôi nhớ lại câu nói "làm cho phong trào này thật rầm rộ" của chú ấy, chú ấy coi việc gì cũng là phong trào. Thực ra chú ấy chính là một loại cán bộ được nuôi dưỡng bởi các loại "phong trào rầm rộ" trong nhiều năm trước, chú ấy mắc phải căn bệnh "phong trào" rồi.

Thế là, tôi lại nhớ đến cảnh tượng tôi và chú năm gặp nhau lần trước — đó là lần thứ hai tôi gặp lại chú ấy kể từ sau thời niên thiếu, lại ở trong một khung cảnh đặc biệt như thế, cho nên ấn tượng để lại rất sâu sắc...