Thời gian: Khoảng mười phút trước.
Địa điểm: Nhà mẹ Tề.
Nhân vật:
Mẹ Tề
Tề Lăng Vân
Chị Triệu
Vệ Mặc Hương, đại tẩu Vệ
〔Màn mở: Trong nhà. Mẹ Tề đang nói chuyện với Tề Lăng Vân.
Mẹ Tề: Lăng Vân, mẹ thấy sắc mặt con có gì đó không đúng! Vừa rồi con nói thật hay đùa đấy?
Tề Lăng Vân: Con lừa mẹ làm gì? Mẹ tinh ranh hơn ai hết, con dám nói dối sao?
Mẹ Tề: Thế thì cũng không hẳn! Con gạt được mẹ một ngày nửa ngày, chẳng lẽ còn gạt được mãi chắc? Chúng ta bàn chuyện của chị Triệu đi! Nếu cô ấy phủi tay bỏ đi, con lại đi học lớp đào tạo điện ảnh, thì mẹ tính sao đây?
Tề Lăng Vân: Nhìn từ mọi phía thì có lẽ chúng ta không giữ nổi chị ấy nữa rồi! Mẹ xem, ngay cả trong thành phố chúng ta còn động viên phụ nữ tham gia sản xuất, huống chi là ở nông thôn? Chị ấy là người nhà quê, nên về quê là phải.
Mẹ Tề: Chị ấy ở trong thành phố đã mười mấy năm nay, ăn quen cơm tẻ gạo trắng rồi, con tưởng chị ấy thực lòng muốn về quê chắc?
Chị Triệu (bước lên): Thưa cụ, con thực lòng muốn về ạ!
Mẹ Tề: Tại sao thế?
Chị Triệu: Tổ dân phố vận động mọi người về quê, ở nhà cũng giục giã con về liên hồi, con ở đây đứng ngồi không yên!
Mẹ Tề: Tự con thừa biết: việc ở nhà ta chẳng nhiều, cơm nước không đến nỗi kham khổ, tiền công cũng chẳng kém nhà nào, con dại gì mà cứ phải về bằng được để tự chuốc lấy khổ sở chứ?
Chị Triệu: Thưa cụ, cụ cũng phải hiểu cho, lúc đầu con vào Bắc Kinh là vì cực chẳng đã. Nếu ở nhà mà còn có bát cháo húp, có ai nỡ rời xa quê hương chứ? Trước giải phóng, con ở nhà sống không ra con người! Bây giờ, người nhà gọi con về là đối xử với con ra dáng con người! Dưới quê đang thiếu lao động, gọi con về để con ngẩng cao đầu mà làm việc. Mấy hôm trước chẳng phải con đã về quê mấy ngày rồi đó sao, con tận mắt nhìn thấy rõ mười mươi, các cô gái lúa lẫn các nàng dâu mới ở quê giờ đều đã giống như đàn ông, đứng cùng nhau thì chẳng ai cao, chẳng ai thấp nữa, cớ sao con lại không chịu về chứ? Cô Vân, cô nói xem có phải thế không?
Tề Lăng Vân: Hoàn toàn chính xác! Mẹ ơi, đây là một việc vô cùng lớn lao! Con vẫn hay nghĩ: trước kia, Trung Quốc chỉ có một chiếc cánh, việc gì cũng nghe theo sự chủ định của đàn ông; còn ngày nay, phụ nữ đã sóng vai cùng đàn ông, chẳng phải là đã mọc thêm chiếc cánh thứ hai rồi sao? Dùng cả hai cánh để bay lượn, chẳng phải sẽ bay cao hơn, xa hơn, vút thẳng lên tận chín tầng mây hay sao?
Chị Triệu: Đúng vậy đấy! Lần trước con về quê, cô em chồng của con vốn là một con nhỏ chẳng biết gì cả; thế mà bây giờ, chà, đã thành cờ thi đua lao động, lại còn là đại biểu nhân dân xã nữa cơ!
Mẹ Tề: Dù thế nào đi nữa, mẹ cầu xin con đấy, đừng đi! Con đi rồi thì mẹ biết tính sao đây? Hôm qua anh cả của Lăng Vân viết thư về bảo rằng: vợ của Lăng Vân cũng có việc làm rồi, mỗi tháng có thể gửi thêm cho mẹ mười đồng. Thôi được, chúng nó cho mẹ thêm mười đồng, mẹ sẽ tăng thêm cho con năm đồng, con thấy mẹ hào phóng thế này đã đủ chưa?
Chị Triệu: Thưa cụ, con ở chỗ cụ đã mấy năm rồi, chắc cụ cũng nhìn ra, con tuyệt đối không phải là kẻ so đo hơn kém dăm đồng tiền công! Cụ đã không phản đối chị cả của Lăng Vân ra ngoài đi làm, thì cũng đừng ngăn cản con về quê hương. Thưa cụ, cụ nên xuống nông thôn mà xem, sức mạnh của chúng ta lớn lao lắm đấy! Phụ nữ đều ra mặt làm việc cả rồi đấy thôi! Con cái không ai trông thì mở nhà trẻ! Không có thời gian nấu nướng thì mở nhà ăn! Lãnh đạo có chủ trương, phụ nữ có khí thế, thế là việc gì cũng thành công!
〔Vệ Mặc Hương gọi ở ngoài sân: "Bác Tề! Bác Tề!"
Mẹ Tề: Ấy, đồng chí cán sự Vệ đến kìa! Chị Triệu, cô đi nấu cơm trước đi, chúng ta ăn cơm xong rồi nói tiếp. (Nói ra ngoài) Vào đi! Vào đi!
Tề Lăng Vân: Đi thôi chị Triệu, con đi phụ giúp chị nấu cơm! (Cùng đi xuống)
Vệ Mặc Hương (đi vào): Bác Tề, vẫn chưa ăn cơm ạ?
Mẹ Tề: Vẫn chưa đây, ngồi xuống đi! Cháu ăn chưa?
Vệ Mặc Hương: Cháu cũng chưa. Đến bàn với bác một chút việc, nhờ bác giúp một tay!
Mẹ Tề: Chuyện gì thế? Cứ nói đi!
Vệ Mặc Hương: Nhờ bác đi khuyên nhủ vợ cháu giúp với.
Mẹ Tề: Đại tẩu Vệ làm sao thế?
Vệ Mặc Hương: Cậu ấy ấy à, cứ đòi đi làm nhân viên bán hàng!
Mẹ Tề: Cậu ấy cũng... Rốt cuộc đây là thế nào hả cháu? Bác thấy vấn đề khá là nghiêm trọng rồi đấy! Nếu con gái và vợ ở mọi nhà đều a dua theo phong trào đi làm nhân viên bán hàng cả, thì ai lo việc gia đình đây?
Vệ Mặc Hương: Vâng ạ! Thưa bác, cháu xin phép được bẩm báo rõ trước thế này: trước giải phóng, đường đường là một đại học sinh tốt nghiệp chuyên ngành pháp chính như cháu, mà rốt cuộc cũng chỉ lên làm được chân nhân viên văn phòng; sau giải phóng, cháu được thăng chức cán sự, đủ thấy Đảng không vùi dập nhân tài, và cũng đủ thấy tư duy của cháu có sự tiến bộ nhất định. Cháu thấy những chuyện mới mẻ này đều rất đúng đắn, đặc biệt là việc giải phóng phụ nữ!
Mẹ Tề: Câu này đúng đấy! Mặc Hương, bác cũng xin phép được bày tỏ thế này! Bác đây, thân sinh vốn là một cử nhân, bác đã biết đọc biết viết từ thủa nhỏ. Ba mươi năm trước, bác là người ủng hộ duy tân, hiểu rằng phụ nữ nên tranh thủ tự do bình đẳng. Thế mà đến nay, ai nấy đều bóng gió xa xôi ám chỉ bác là kẻ lạc hậu! Bác không phục! Giải phóng phụ nữ, bác tuyệt đối ủng hộ! Thế nhưng, giải phóng kiểu gì cơ chứ? E là vẫn phải suy ngẫm cho thấu đáo thêm! Phụ nữ tham gia cách mạng, bác tán thành, vì có xuất hiện nữ anh hùng cơ mà! Phụ nữ làm bộ trưởng, ti trưởng, khoa trưởng, bác tán thành, vì nam nữ bình quyền cơ mà! Đến lúc nói chuyện phụ nữ cũng đi bán đậu phụ cải thảo nữa, theo cái nhìn của bác, thì không phải là nâng cao địa vị của phụ nữ, mà là hạ thấp xuống, thế mà còn đòi bàn chuyện bình đẳng gì nữa chứ? Bác nghĩ mãi không thông!
Vệ Mặc Hương: Cháu còn nghĩ tiến xa hơn bác nữa cơ, thưa bác! Phụ nữ đi bán đậu phụ cải thảo, thì cũng được thôi! Những cô nhóc như Dư Chí Phương với Tống Ngọc Nga thích đi thì cứ để họ đi, đằng nào ở nhà cũng rảnh rỗi. Vợ cháu nào có giống Dư Chí Phương với Tống Ngọc Nga, thu nhập của cháu đủ để nuôi sống cả nhà, cô ấy việc gì phải đi bán cải thảo đậu phụ chứ? Đấy là điểm thứ nhất. Điểm thứ hai, cháu làm việc tích cực ở bộ, mệt rũ rượi ra, lúc tan sở về nhà, cháu có quyền đòi hỏi thức ăn nóng sốt phải được dọn lên ngay lập tức, vợ cháu có trách nhiệm phải chăm sóc cháu như thế. Cháu ăn ngon, nghỉ ngơi tốt, thì mới có thể phục vụ nhân dân tốt hơn; cô ấy như vậy cũng coi như gián tiếp phục vụ nhân dân rồi, chẳng phải sao ạ?
Mẹ Tề: Hoàn toàn hợp logic, Mặc Hương!
Vệ Mặc Hương: Điểm thứ ba: cô ấy đi làm công tác tổ dân phố, tuy cứ hễ bận rộn lên là khiến cái bụng cháu đói kêu oọc oọc, khiến cháu nổi cơn tam bành chút đỉnh, nhưng sau đó cháu đã tự kiểm điểm lại bản thân, thừa nhận là mình không đúng lắm! Cô ấy ra sức phục vụ tổ dân phố là việc tốt, là việc vẻ vang có thể nói ra với thiên hạ. Người ta hỏi cháu: Cậu Vệ này, vợ cậu làm công tác tổ dân phố đấy à? Ồ hay đấy chứ! Cháu có thể không ân cần mỉm cười gật đầu được sao? Ngược lại, giả như người ta hỏi cháu: Cậu Vệ này, hôm qua tôi thấy đại tẩu nhà cậu đi bán đậu phụ cải thảo đấy, cậu ăn ở kiểu gì thế? Cháu biết lấy gì để đáp lại đây?
Mẹ Tề: Không sai chút nào, câm nín chẳng nói được câu nào! Phụ nữ nên đi phục vụ xã hội, nhưng không thể làm hạ thấp thân phận của mình được!
Vệ Mặc Hương: Vẫn còn điểm thứ tư nữa: trong nhà trên có mẹ già, dưới lại có đến tận bốn đứa con nhỏ, đây mới là vấn đề thực tế nhất. Không nhìn vào thực tế mà chỉ toàn nói chuyện lý tưởng, nhất định sẽ xảy ra chuyện lớn! Cháu ngày ngày đi làm, nếu cô ấy cũng ngày ngày đi làm, thì ai chăm sóc mẹ già, ai quản lý lũ trẻ đây?
Mẹ Tề: Đúng thế! Phải đấy! Chúng ta nên có lý tưởng, nhưng không thể để lý tưởng làm cho bẽ mặt được!
〔Đại tẩu Vệ gọi ở ngoài sân: "Lão Vệ! Lão Vệ!" Tề Lăng Vân vội vã chạy ra ngoài, nói vài câu với đại tẩu Vệ ngoài sân, rồi cùng nhau đi vào.
Tề Lăng Vân: Đại tẩu Vệ, con bận đi đây, đại tẩu nhớ đón xem phim con đóng nhé! (Đi xuống)
Đại tẩu Vệ: Thưa bác gái, vẫn chưa ăn cơm ạ?
Mẹ Tề: Hôm nay cơm nước muộn quá! Ngồi xuống đi cháu!
Đại tẩu Vệ: Con không ngồi nữa đâu! Con đến gọi lão Vệ về ăn cơm. Lão Vệ, đi thôi!
Mẹ Tề (thấy Vệ Mặc Hương không muốn đi): Đại tẩu Vệ này, chị thực sự muốn đi làm nhân viên bán hàng ư?
Đại tẩu Vệ: Thật chứ ạ, bác Tề! Lúc đăng ký dự tuyển, con cũng đã tìm hiểu qua rồi. Lãnh đạo nói rằng: có nhân viên bán hàng nữ, thì có thể điều động đàn ông đi làm công nghiệp các thứ, có lợi cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nghe được những lời có ý nghĩa như thế, con đã hạ quyết tâm rồi!
Mẹ Tề: Thế nhưng, còn chuyện trong nhà thì sao? Mẹ già, con cái...
Đại tẩu Vệ: Bác Tề ơi, những chuyện đó cũng không cản được con ra ngoài đi làm đâu!
Vệ Mặc Hương: Thế nghĩa là, em cứ thế mặc kệ mẹ già, con cái không thèm ngó ngàng gì nữa đấy phỏng?
Đại tẩu Vệ: Em đâu có nói thế! Anh xem, đại Nữu nhị Nữu đều có thể tự lo liệu được rồi, em hỏi chúng nó: Mẹ đi ra ngoài phục vụ xã hội có tốt không? Chúng nó bảo tốt! Tiểu Tam tiểu Tứ thì hơi rắc rối chút, nhưng dần dà tổ dân phố rồi cũng sẽ lập nhà trẻ thôi mà. Hơn nữa, mẹ già thương cháu, cụ phụ giúp thêm một tay là ổn cả thôi. Em đã nghĩ hết rồi, đây chính là đập bỏ cái thói quen cũ rích hàng bao đời nay để sắp xếp lại từ đầu, ý nghĩa biết bao nhiêu chứ!
Vệ Mặc Hương: E là không đơn giản như thế đâu!
Đại tẩu Vệ: Tất nhiên là không đơn giản rồi! Lùa heo ngõ nhỏ, cứ đi thẳng một mạch thì đúng là đơn giản, nhưng lại không thể hiện được cái tinh thần dời non lấp biển của thời đại mới! Đi thôi, lão Vệ! Anh phải giúp em giải thích cho bác thông suốt, để cụ cũng trở thành một cụ già thời đại mới chứ!
Tề Lăng Vân (bước lên): Đúng đúng đúng! Đại tẩu Vệ! Những lời đại tẩu nói con đều nghe thấy cả rồi! Tẩu nói hay thật đấy! Mẹ ơi, mẹ cũng phải tân thời lên, con cũng tân thời, toàn thể phụ nữ không sót một ai đều hóa tân thời hết! Cuộc đấu tranh giải phóng phụ nữ do chúng ta phất cờ đi đầu, phất cờ đi đầu, trăm trận trăm thắng, xoay chuyển lại càn khôn! Muôn năm muôn năm phụ nữ được giải phóng triệt để!
Mẹ Tề: Lăng Vân, mẹ thấy con sắp phát điên đến nơi rồi đấy nhỉ?
Đại tẩu Vệ: Thưa bác gái, dùng ánh nhìn cũ kỹ để nhìn nhận sự việc mới mẻ thì đúng là có hơi giống phát điên thật ạ! Con hiến cho bác một ý kiến thế này, con cũng có một công việc cố định, tổ dân phố chẳng phải đang khuyết một chân cán chốt đấy thôi? Bác cứ đến giúp một tay đi! Đợi đến khi nào bác bận rộn rần rần lên rồi, càng bận lại càng vui, càng vui mắt càng sáng rỡ ra, thì sẽ không còn nói chúng con phát điên nữa đâu! Ăn cơm xong đi, con sẽ quay lại đón bác đi gặp gỡ mọi người, trò chuyện một phen, chịu không nào?
Mẹ Tề: Vấn đề của bản thân tôi còn chưa giải quyết xong xuôi nữa là, lại còn bảo tôi đi quản mấy cái chuyện đó á? Mặc Hương, cháu đến cầu xin bác giúp đỡ, ngợ đâu bác lại phải cầu xin cháu đưa cái đại tẩu này về hộ đấy!
Đại tẩu Vệ: Lão Vệ, anh thấy sao nào?
Vệ Mặc Hương: Anh thấy, anh thấy, chúng ta về nhà ăn cơm thôi!
Tề Lăng Vân: Ha ha ha!
— Hạ màn