Thời gian: Trước màn sau hơn một tháng, buổi sáng.
Địa điểm: Trong hợp tác xã.
Nhân vật:
Lão Vưu
Tiểu Ngô
Tề Lăng Vân
Bí thư Trịnh
Đại tẩu Vệ
Dư Chí Phương
〔Màn mở: Góc trái trên đài là quầy thịt, thịt đã bán hết, Lão Vưu và Tiểu Ngô vừa cọ rửa quầy vừa nói chuyện.
〔Góc phải là quầy bán bách hóa nhỏ, Tề Lăng Vân đang trực.
〔Bên nào có kịch, ánh sáng chiếu thẳng vào bên đó.
Lão Vưu (vừa cọ rửa, vừa ngân nga vở Bình kịch do mình tự biên): Ngày trước tôi làm thợ học việc ở Tiện Nghi Phường, nỗi khổ của chân tay lặt vặt thật khó đương đầu! Ở đây tôi đúng là được hưởng phúc, nơi nơi đều sạch sẽ sáng sủa đàng hoàng! Nghe nói sắp điều tôi đi đào tạo thợ học việc, người bán thịt làm giáo viên, lòng vui mừng hớn hở!
Tiểu Ngô: Sư phụ Vưu, nếu thực sự điều bác đi làm giáo viên, bác có muốn đi hay không?
Lão Vưu: Chú nói câu này đi xa quá rồi đấy, Tiểu Ngô! Đi làm giáo viên là vinh quang chứ! Thế nhưng, tôi cũng có chút lo lắng!
Tiểu Ngô: Sợ đại tẩu không muốn à?
Lão Vưu: Chú lại nói xa hơn rồi! (Hát) Phụ nữ thời nay mắt sáng ngời, tôi làm giáo viên cô ấy là sư nương! Cô ấy vốn mù chữ giống như kẻ đui, mà nay cầm tờ báo đọc một mạch tám tờ to!
Tiểu Ngô: Báo to thế, mắt nhanh thế, vậy rốt cuộc bác lo lắng điều gì chứ?
Lão Vưu: Tiểu Ngô chú xem này, nếu tôi đi thật, ai sẽ bán thịt đây? Tôi không yên tâm!
Tiểu Ngô: Tôi được mà!
Lão Vưu: Chú không được! Nói đến bán cá, chú rất cừ! Còn bán thịt á, tôi là đồ đệ xuất thân từ Tiện Nghi Phường đấy! Cậu xem, lọc xong một miếng là lỗ hai đồng đấy nhé. Không tin chiều nay thịt tới, chú thử lọc xem nào!
Tiểu Ngô: Cháu vụng về đến thế cơ à? Sư phụ Vưu!
Lão Vưu: Chú không vụng về, thế nhưng lọc thịt cũng không đơn giản như chú nghĩ đâu! Bất kể tôi được điều đi đâu, cứ nghĩ tới chuyện một miếng thịt ở đây có thể bị lỗ hai đồng, là lòng tôi không thể yên nổi!
Tiểu Ngô: Sư phụ Vưu, vậy thì mau dạy bảo tôi cho thật tốt đi!
Lão Vưu: Tôi rất muốn dạy, nhưng chú có chắc là người ta không điều chú đi không?
Tiểu Ngô: Đúng nhỉ! Đi làm sản xuất, ai trong chúng ta cũng có phần mà! Thế nhưng, cứ cho là như thế đi, tôi còn không yên tâm hơn cả bác đấy!
Lão Vưu: Sao thế?
Tiểu Ngô: Bác thử nghĩ xem, tạm chưa nhắc đến chuyện bán cá, sơ chế cá, bảo quản cá cùng đủ thứ khó khăn, chỉ riêng cái mùi tanh đó thôi, thanh niên có khỏe đến mấy cũng bị huân cho gục ngã!
Lão Vưu: Chú nói một câu cũng không sai! Chỉ mong hai người am hiểu bọn mình chân trước vừa bước ra, thì hai người am hiểu khác chân sau bước vào!
Tiểu Ngô: Biết tìm đâu ra lắm người am hiểu thế? Đàn ông đều phải đi làm sản xuất cả, chỉ điều mỗi hai chúng ta đi thì có tác dụng gì chứ?
Lão Vưu: Tiểu Ngô, tôi đây chỉ đoán mò thế thôi. Tôi đoán là, đàn ông đi hết rồi, trong cửa hiệu chắc chắn sẽ đổi thành phụ nữ hết! Chú tin hay không tùy chú!
Tiểu Ngô: Bác đoán cũng hơi có lý đấy, ngay lúc chuẩn bị tinh giản biên chế, chẳng phải cả hai chúng ta đều nghĩ thế này sao: Thôi, lần này chắc chắn chỉ giữ lại những trang anh hùng hảo hán, bắt các cô gái về nhà! Thế nhưng, nào có phải vậy đâu!
Lão Vưu: Tư tưởng của hai chúng ta ấy mà, chính là không theo kịp thời đại, lúc nào cũng hơi coi thường phụ nữ!
Tiểu Ngô: Nhưng sự việc rành rành ra đấy chứ! Phụ nữ có tiến bước thế nào đi nữa, dù sao cứ hễ đi bán cá là thế nào cũng ba, tà, xích, bị mùi tanh quật cho ngã ngửa!
〔Ánh sáng chuyển dời. Tề Lăng Vân đang nói chuyện với Bí thư Trịnh.
Tề Lăng Vân: Bí thư Trịnh, hôm nay anh đến sớm thế!
Bí thư Trịnh: Sớm chứ! Tôi nằm mơ cũng nghĩ đến mảnh ruộng thí nghiệm này đấy!
Tề Lăng Vân: Hay quá nhỉ, ruộng thí nghiệm của Đảng ủy ban quản lý, mà không làm cho tốt thì được sao? Anh góp ý nhiều vào cho em nhé!
Bí thư Trịnh: Cô cũng phải đưa ra nhiều kiến nghị hợp lý hóa vào chứ! Sao thế, hôm nay lại ra bán bách hóa nhỏ rồi à?
Tề Lăng Vân: Theo chỉ thị của anh, mọi người phải phối hợp với nhau chứ! Hôm nay bên này khuyết một người, em chạy cả hai bên, vừa quản lý kẹo bánh, vừa quản lý bách hóa nhỏ, cũng góp nhặt thêm được chút kiến thức. Hơn nữa, cứ làm mãi một món cơ chứ, làm lắm thành ra cũng hơi chán ngấy!
Bí thư Trịnh: Lại chán ngấy rồi cơ à? Thế này thì không ổn lắm đâu!
Tề Lăng Vân: Em lại nói sai nữa rồi á? Bí thư Trịnh!
Bí thư Trịnh: Không nên vì chán ngấy mà cứ hay thay đổi công việc như thế! Bản lĩnh của chúng ta vừa phải nhiều, lại vừa phải sâu. Cô xem, cô bán kẹo bánh đã mấy bữa nay, thế nhưng đã đến nơi làm kẹo để xem chưa, có biết kẹo được làm ra thế nào không?
Tề Lăng Vân: Ồ, em chưa ạ!
Bí thư Trịnh: Chúng ta phải đưa việc này thành chế độ! Bán cái gì thì phải biết quá trình sản xuất của cái đó. Bán kẹo thì có thể nói cho người ta biết trong loại kẹo nào có những thành phần gì, ăn vào có lợi ích gì, đồng thời còn nhắc nhở người ta rằng: Trẻ con ăn quá nhiều kẹo không tốt chút nào, rất dễ bị sâu răng!
Tề Lăng Vân: Ồ, làm như thế chẳng phải sẽ bán ít đi một chút sao?
Bí thư Trịnh: Đây là hàng hóa xã hội chủ nghĩa của chúng ta mà! Lại nói ví dụ như, thấy món đồ nào giá cả cao quá, cô phải báo cáo với lãnh đạo. Nếu chúng ta góp ý với nhà xưởng, nhà xưởng sẽ nghĩ cách, xem làm thế nào để tăng năng suất, làm thế nào để hạ giá thành, có lợi cho nhân dân mà đất nước lại không chịu thiệt, đúng không nào?
Tề Lăng Vân: Đúng ạ! Em á, chưa từng nghĩ đến những điều này bao giờ! Em chỉ có cái bệnh làm việc gì cũng không đến nơi đến chốn!
Bí thư Trịnh: Có một bài thuốc hay, có thể chữa cái bệnh lúc lạnh lúc nóng này của cô.
Tề Lăng Vân: Thuốc gì thế ạ? Bí thư Trịnh!
Bí thư Trịnh: Rất đơn giản, chỉ có một câu thôi! Bất kể làm việc gì, cũng phải luôn buộc chặt trái tim mình vào chủ nghĩa xã hội!
Tề Lăng Vân: Ồ! Câu này đúng là hay thật đấy! Em sẽ ghi nhớ mãi!
Bí thư Trịnh: Mẹ cô thế nào rồi? Vẫn cái tính đó à?
Tề Lăng Vân: Vâng ạ! Cứ hễ em nhắc đến chuyện ở đây là mẹ lại đánh trống lảng ngay, dội nước lạnh cay nghiệt lắm!
Bí thư Trịnh: Vẫn phải tìm cách thôi, cô cùng nghĩ, tôi cùng nghĩ! Lăng Vân, cô nên phấn đấu gia nhập Đoàn đi, nếu không cô sẽ không chịu nổi gáo nước lạnh của mẹ đâu. Cô nhìn Tống Ngọc Nga mà xem!
Tề Lăng Vân: Ai cơ? Tống Ngọc Nga? Cậu ấy cũng vào Đoàn rồi á?
Bí thư Trịnh: Đúng vậy! Mấy hôm trước tôi có đến chỗ bọn họ. Công tác chỉnh đốn ở chỗ bọn họ làm ra dáng ra phồn lắm rồi, ngay cả Tiểu Đào kia cũng có tiến bộ cơ mà!
Tề Lăng Vân: Ôi chao! Bọn họ còn có điểm nào vượt qua được em nữa cơ chứ?
Bí thư Trịnh: Có chứ! Tống Ngọc Nga ấy à, vừa bán vải vóc lại vừa học được cả cách bán rau xanh nữa đấy!
Tề Lăng Vân: Thế còn Chí Phương thì sao ạ? Cậu ấy giỏi giang hơn cả Tống Ngọc Nga ấy chứ, cứ như con hổ con vậy!
Bí thư Trịnh: Cô ấy á, cứ hễ rảnh rỗi là lại ra đứng ở chỗ bán cá đấy!
Tề Lăng Vân: Ra đó làm gì ạ?
Bí thư Trịnh: Quen ngửi mùi tanh trước, sau này mới dễ bán cá chứ!
Tề Lăng Vân: Cậu ấy ghê gớm thật đấy!
Bí thư Trịnh: Đúng vậy, quan sát mấy hôm nay rồi, trong lòng tôi cứ nghĩ thế này: Mảnh ruộng thí nghiệm này của chúng ta có thể thử nghiệm lập cửa hàng phụ nữ được rồi đấy!
Tề Lăng Vân: Cửa hàng phụ nữ? Cửa hàng phụ nữ á? Toàn là nữ thôi, không có lấy một người đàn ông nào ư?
Bí thư Trịnh: Đúng thế! Cô có muốn làm hay không?
Tề Lăng Vân: Em muốn chứ! Anh xem, đàn ông với phụ nữ làm việc cùng nhau, mấy chị em cứ sợ đồng chí nam đi mất thì không có ai tiếp quản công việc. Nếu dứt khoát lập luôn một cửa hàng phụ nữ, chị em chúng em sẽ không còn phải dựa dẫm gì vào đàn ông nữa. Thế thì tuyệt biết bao! Bí thư Trịnh, anh nhớ tính em vào với nhé, đừng có điều em đi đấy!
Bí thư Trịnh: Thế nhưng, cô đã chuẩn bị những gì rồi? Cô xem, giả sử chúng ta thực sự lập một cửa hàng phụ nữ, Dư Chí Phương có thể đi bán cá, Ngọc Nga có thể đi bán rau xanh, chúng ta không thể đánh trận mà không chuẩn bị trước được đâu nhé!
Tề Lăng Vân: Vâng! Vâng ạ! Anh cứ chờ mà xem, em không đời nào chịu thua Dư Chí Phương với Tống Ngọc Nga đâu! Em, em đi học bán thịt đây! Nói là làm luôn, anh chờ em một lát nhé, em sang bàn bạc với sư phụ Vưu đây!
〔Đại tẩu Vệ vội vã bước vào, suýt nữa thì va phải Tề Lăng Vân.
Đại tẩu Vệ: Ơ kìa! Lăng Vân, có thấy Bí thư Trịnh đâu không?
Tề Lăng Vân: Ở ngay đây ạ! Em có chút việc, lát nữa sẽ nói chuyện với chị nhé! (Đi về phía quầy thịt)
Đại tẩu Vệ: Bí thư Trịnh, Bí thư Trịnh!
Bí thư Trịnh: Đại tẩu Vệ, tôi đang định sang thăm chị đây!
Đại tẩu Vệ: Vâng, nghe nói anh đi khắp toàn thành phố để tìm hiểu tình hình của các nữ nhân viên cửa hàng, tôi đợi anh ba bốn ngày nay rồi mà anh vẫn chưa sang chỗ tôi, tôi sốt ruột quá nên phải đến tìm anh đây!
Bí thư Trịnh: Có khó khăn gì à, thưa đại tẩu? Lão thái thái lại có vấn đề gì à?
Đại tẩu Vệ: Không ạ! Quan hệ mẹ chồng nàng dâu của chúng tôi ngày càng tốt hơn rồi!
Bí thư Trịnh: Lão Vệ lại nổi cáu à?
Đại tẩu Vệ: Anh ấy cũng chẳng có vấn đề gì cả! Anh ấy sắp xin xuống cơ sở lao động rồi, tay chân đã bắt đầu cử động thì tư tưởng cũng sẽ thay đổi theo thôi.
Bí thư Trịnh: Tốt! Thế còn lũ trẻ thì sao? Hai đứa nhỏ đã được gửi vào nhà trẻ chưa?
Đại tẩu Vệ: Vẫn chưa ạ. Tạm thời chưa gửi đi cũng vẫn ổn ạ!
Bí thư Trịnh: Đại tẩu Vệ, có khó khăn thì không được giấu không nói đâu đấy nhé! Chị phải nhìn nhận thế này: Bản thân chị thấy đúng thì cứ việc làm, nhiệt tình tuy lớn nhưng chưa chắc đã làm cho thỏa đáng được đâu. Điều Đảng nghĩ toàn diện hơn điều cá nhân nghĩ rất nhiều, biện pháp của Đảng không chỉ giải quyết một vấn đề, mà còn giải quyết được cả một chuỗi vấn đề, như thế mới mở ra cho chúng ta một con đường mới chứ!
Đại tẩu Vệ: Bí thư Trịnh, tôi chỉ có một khó khăn thôi!
Bí thư Trịnh: Là gì thế? Nói ra nghe xem nào!
Đại tẩu Vệ: Tôi sợ không được vào cửa hàng phụ nữ!
Bí thư Trịnh: Chị đã nghe thấy tin này rồi à?
Đại tẩu Vệ: Tôi nghe người ta nói rồi ạ!
Bí thư Trịnh: Chị thấy có nên mở một cửa hàng như thế không?
Đại tẩu Vệ: Nên chứ ạ! Cửa hàng này mà làm tốt, chính là minh chứng cho thấy phụ nữ hoàn toàn có thể thay thế nhân viên cửa hàng nam, để các nam nhân viên đi chi viện cho công nghiệp, tham gia sản xuất.
Bí thư Trịnh: Đúng vậy!
Đại tẩu Vệ: Thế nhưng, tôi lại sợ người ta không cho tôi tham gia, tôi là mẹ của bốn đứa con đấy! Bí thư Trịnh, lần trước anh bảo tôi rằng: Phụ nữ gia đình muốn xông pha ra ngoài thì phải có dũng khí; thế nhưng sắp xếp thời gian lại cần đến một chút tư duy khoa học. Tôi đã làm theo lời anh rồi, tôi đã biết cách sắp xếp thời gian, một người quả thực có thể làm được việc của hai người!
Bí thư Trịnh: Thế còn nghiệp vụ thì sao?
Đại tẩu Vệ: Qua mấy tháng giáo dục và bồi dưỡng này, tôi đã coi công việc này là sự nghiệp suốt đời! Mỗi lần khiến một vị khách hàng hài lòng bước ra ngoài, tôi lại cảm thấy như mình đang giúp họ hiểu rằng việc họ mua ít đồ ở đây quả thực là đang ở trong một xã hội chủ nghĩa, khác hẳn với xã hội cũ!
Bí thư Trịnh: Nói rất đúng, chị vẫn đi nghe các lớp học của Đảng chứ?
Đại tẩu Vệ: Vâng! Tôi đang phấn đấu vào Đảng đấy ạ! Anh xem tôi có đủ tư cách để đến cửa hàng phụ nữ không? Cửa hàng phụ nữ là một việc mới mẻ, tôi không cam tâm tụt lại phía sau đâu!
Bí thư Trịnh: Đại tẩu, chúng tôi rất cần chị! Chị có bốn đứa con, chị sẽ giúp cho những người phụ nữ gia đình nhìn rõ một con đường mới, đây không chỉ là chuyện của riêng cá nhân chị, mà là một việc lớn có liên quan đến công cuộc giải phóng phụ nữ đấy! Chúng tôi hy vọng chị không những đi làm, mà còn phải làm thật nổi bật, để những người phụ nữ gia đình đều trông vào đó mà học tập!
Đại tẩu Vệ: Tôi có tư cách tới làm việc chứ ạ?
Bí thư Trịnh: Có chứ! Dĩ nhiên, chúng ta cũng không thể chỉ chọn những tay nghề cứng nhất, rồi để lại những người kém hơn cho người khác được, chúng ta phải chọn mấy tay bợ đỡ cứng cáp để lôi kéo những người còn non tay hơn, dần dần bồi dưỡng nên một đội ngũ thật vững mạnh.
Đại tẩu Vệ: Tôi hy vọng bản thân mình có thể tính là một tay cứng cỏi! Hãy nói cho tôi biết đi, Bí thư Trịnh, tôi cần phải chuẩn bị những gì?
Bí thư Trịnh: Tỉ như bán thịt, lấy hàng rồi giao hàng vân vân, chị đều chưa có sự chuẩn bị đầy đủ đâu đấy!
Đại tẩu Vệ: Lấy hàng giao hàng... chẳng lẽ phải đạp xe ba gác phẳng ư?
Bí thư Trịnh: Đúng thế! Việc đó không dễ đâu! Thế nhưng tôi tin là vấn đề nào cũng có thể giải quyết được cả, nhiệt tình của các chị lớn lắm cơ mà! Đại tẩu, chị quay về đi, không ngày mai thì ngày kia, tôi sẽ sang chỗ chị xem xét!
Đại tẩu Vệ: Vâng ạ! Tạm biệt Bí thư Trịnh! (Đi xuống)
Bí thư Trịnh (gọi): Tiểu Anh, chú ý trông nom bên này một lát nhé! (Tiếng đáp: "Vâng ạ!" Bí thư Trịnh đi xuống)
Tề Lăng Vân (cùng Lão Vưu, Tiểu Ngô bước tới): Sư phụ Vưu, cháu thấy bác hơi bảo thủ đấy nhé!
Lão Vưu: Hoàn toàn không phải thế! Bán thịt ấy à, vốn dĩ không phải là việc phụ nữ có thể làm được!
Tiểu Ngô: Thế thì lại càng khỏi phải nhắc đến chuyện bán cá!
Tề Lăng Vân: Sao thế?
Tiểu Ngô: Mỗi lần cô đi ngang qua chỗ tôi, có phải lúc nào cũng bịt chặt mũi không hả?
Tề Lăng Vân: Thì là... trên người cậu lúc nào chẳng có mùi tanh!
Tiểu Ngô: Thế là rõ rồi nhé! Kiểm tra cô một câu nữa này, cô có nói được đâu là cá sông, đâu là cá biển không?
Tề Lăng Vân: Thì, đằng nào cũng ở dưới nước cả mà!
Lão Vưu, Tiểu Ngô (cười ha hả): Ha ha ha! (Đi xuống)
Tề Lăng Vân (độc thoại): Phải làm sao đây? Nếu ở đây mở cửa hàng phụ nữ thật, điều Dư Chí Phương và Tống Ngọc Nga tới, nhưng lại điều mình đi, thì mặt mũi mình để vào đâu hả trời? Biết ăn nói sao đây với sự bồi dưỡng của Đảng?
〔Dư Chí Phương đi lên.
Dư Chí Phương: Lăng Vân!
Tề Lăng Vân: Ơ kìa! Chí Phương! Ngọn gió nào thổi cậu đến đây thế này?
Dư Chí Phương: Hôm nay tớ được nghỉ, nên sang xem mảnh ruộng thí nghiệm, học tập một chút! Sao mặt cậu đỏ thế kia?
Tề Lăng Vân: Thế à? Chí Phương, nghe nói cậu đang học bán cá, thật đấy à?
Dư Chí Phương: Thật chứ sao! Sao thế?
Tề Lăng Vân: Sợ là không làm nổi đâu nhỉ?
Dư Chí Phương: Ai bảo thế?
Tề Lăng Vân: Sư phụ Tiểu Ngô ở chỗ bọn tớ vừa nói đấy.
Dư Chí Phương: Cậu ấy là đàn ông à?
Tề Lăng Vân: Là đàn ông.
Dư Chí Phương: Thế thì thảo nào rồi! Cứ để cậu ấy nói đi, tớ sẽ chặn họng cậu ấy cho mà xem! Lăng Vân, tớ với Ngọc Nga nghĩ thông suốt cả rồi: Nếu chúng ta không chịu tiến lên công phá cái trận địa khó nhằn nhất trước, thì chúng ta sẽ mãi mãi thấp hơn đàn ông một cái đầu!
Tề Lăng Vân: Chí Phương, cậu nhìn tớ mà xem... tớ thật sự không thể đi bán cá bán thịt được đâu!
Dư Chí Phương: Đâu phải ai cũng phải đi bán mấy thứ đó đâu, cậu có thể nghĩ đến mấy việc khó khăn khác mà! 〔Tiểu Ngô lại quay lại.
Tề Lăng Vân: Sư phụ Ngô, giới thiệu với anh một chút, đây chính là người sắp đi bán cá đây này — Dư Chí Phương!
Tiểu Ngô (đánh giá cô): Chà! Cậu á?
Dư Chí Phương: Tôi đấy! Sư phụ Ngô!
Tiểu Ngô: Hay lắm nha! Nhiệt tình lớn thật đấy! Mà may là, có học không thành thì cũng chẳng ai cười chê đâu, cậu dẫu sao cũng chỉ là một đồng chí nữ cơ mà!
Dư Chí Phương: Sư phụ Ngô, ai mà biết được, nhỡ có một ngày nào đó tôi lại chẳng khéo léo đến tiếp quản công việc của anh thì sao nhỉ?
Tiểu Ngô: Có cái suy nghĩ này của cô đấy, thế thì chúng ta cứ chờ mà xem!
Dư Chí Phương: Sư phụ Ngô, anh đã giành được lá cờ đỏ nào chưa đấy?
Tiểu Ngô: Vẫn chưa! Làm sao nào?
Dư Chí Phương: Đợi khi nào tôi được các sư phụ dạy cho thành thạo rồi, bất cứ khi nào anh nghe thấy có người bán cá giành được cờ đỏ là một cô gái, thì chẳng cần phải dò hỏi tỉ mỉ đâu, chắc chắn đó chính là tôi đấy!
Tiểu Ngô: Ồ — Chúc cô thành công nhé!
〔Màn hạ.