Sau khi làm chủ phía bắc Sisophon, tiểu đoàn đứng chân tại phum Ta Baen, một pum khá lớn, khá đông dân gần thị trấn Svay Chek.
Svay Chek, dịch sang tiếng Việt Nam là xoài, chuối. Chẳng biết tiếng Việt với tiếng Khmer có liên hệ gì không mà một số từ có âm khá giống nhau. Ví dụ như tiếng Việt là “xoài” thì tiếng Khmer là “s’vai”; tiếng Việt là “chuối” thì tiếng Khmer là “check”; số “bốn”, tiếng Khmer là “puôn”; số “năm” tiếng Khmer là “bờ ram”… Những điều vớ vẩn này cứ luẩn quẩn trong đầu tôi mãi.
Khi chúng tôi có mặt tại Ta Baen thì xoài và chuối vẫn khá nhiều, nhưng dừa và thốt nốt cũng không ít. Những cây dừa sai trĩu quả mọc rải rác khắp phum, xen với những vòm thốt nốt cao vút, lá xanh thẫm in trên nền trời.
Tiểu đội vô tuyến được lệnh thu máy về Trung đội, sinh hoạt tập trung tại ngôi chùa giữa phum để nghỉ ngơi và học mật danh mới. Cả Tiểu đội được bố trí trên một ngôi nhà sàn trong khuôn viên của chùa. Ngôi nhà có rất nhiều cột nên chúng tôi cứ giăng võng từ cột này sang cột kia là có một chỗ nằm yên ổn, không phải lo mưa nắng như lúc đóng quân trong rừng…
Thời gian này, người dân Campuchia, sau những tháng năm lang thang khắp các nẻo đường đất nước cũng đã dần trở về quê hương ổn định cuộc sống. Chính quyền mới của bạn cũng đã thành lập đến tận phum, xã. Cuộc sống của đồng bào còn nhiều khó khăn, nhưng nỗi lo về Pốt không còn nữa, những nụ cười đã trở lại trên môi mọi người.
Trong khuôn viên chùa có một hàng thốt nốt, cành lá sum suê trông như những chiếc ô lớn đứng cạnh nhau. Chiều nào cũng có mấy người đàn ông Khmer đen nhẻm, quấn khăn Krama quanh người, gắn trên miệng điếu thuốc rê khét lẹt, thoăn thoắt leo lên cây, thay ống lấy nước mang về nấu đường.
Thỉnh thoảng anh em chúng tôi lại mang ca ra đứng dưới gốc cây, chờ lúc họ xuống là dóng lên bài ca muôn thuở mà thằng lính nào cũng thuộc làu làu:
- Boòng ơi, oi kh’nhom xum tích tức thôt nôt (anh ơi, cho tôi xin một ít nước thốt nốt).
Họ vui vẻ dốc ngược cho con top ( bộ đội) Việt Nam vài ống.
Nhiều khi, chẳng cần ca cốc gì, chúng tôi truyền tay nhau dốc ngược ống nước vào miệng, tu ừng ực thứ nước vừa thơm, vừa mát, ngọt lịm này đến kỳ no mới thôi. Ngon tuyệt.
Thứ nước này uống riết thành nghiện.
***
Xin được nói thêm để những người chưa biết đến loại cây này được rõ.
Thốt nốt là một thứ đặc sản rất riêng mà chỉ ở Campuchia và một số tỉnh miền Tây của Việt Nam mới có. Trên đất Campuchia, nơi nào cũng có thốt nốt, ở đâu cũng có thốt nốt. Nếu như ở Việt Nam, lũy tre xanh là hình ảnh của làng thôn Bắc bộ, hàng dừa trĩu quả là biểu tượng của Nam bộ… thì ở Campuchia, những cây thốt nốt cao vút, nổi bật lên nền trời với tán lá tròn như những tán cọ của trung du Bắc bộ là hình ảnh phum (làng) của người Khmer.
Từ cuống hoa thốt nốt, người ta dùng dao sắc, cắt chéo và hứng vào đó một chiếc ống tre, treo cố định trên cây. Mỗi cây, họ thường đặt một lần khoảng 5-6 ống. Suốt đêm, thứ nước từ cuống hoa ấy cứ nhỏ tí tách, đều đều vào chiếc ống tre treo sẵn. Sáng sớm hôm sau, người ta leo lên cây, thu nước từ các ống, giắt vào thắt lưng mang xuống. Những ống nước thốt nốt như dòng máu của cây, được tinh lọc qua đêm vừa ngọt vừa thơm, uống vào mát lịm, chảy đến đâu trong cơ thể là biết đến đó.
Nếu mang những ống nước này đổ vào chảo nấu đặc sẽ có món đường thốt nốt hạt rất mịn, màu vàng rơm, ngọt và thơm mát. Nếu cho vào ống tre một lát cây rừng mà chỉ có người Khmer mới biết, sẽ có món nước thốt nốt chua mà bất cứ loại bia nào dù nổi tiếng đến đâu cũng không thể sánh bằng.
Chỉ cần vài ống “tức thôt nôt chư” (nước thốt nốt chua), vài miếng “tờ rây nghiệt” (cá khô), loại cá lóc lớn, cỡ 5-6kg trên sông Mekong, xẻ dọc thân thành từng khổ nhỏ, phơi một nắng, mang nướng qua trên bếp than hồng, chấm với mắm ớt thì thôi rồi, có mà say cả chấy.
***
Một đêm, trăng sáng vằng vặc, cả tiểu đội ngồi tán dóc, hút thuốc lá vặt mãi cũng chán, mấy thằng lính rủ nhau lấy trộm nước thốt nốt để uống.
Thằng Nam atiso - Tiểu đội trưởng, người Sài Gòn nhưng chân tay lều nghều, đầy lông lá như vượn, rất giỏi leo trèo khởi xướng:
- Bỏ bình tông đây, tao lên lấy. Bọn mày canh chừng, có gì thì báo tao kẻo mấy ổng trung đội biết là toi.
Nói rồi, nó bám dọc cây tre buộc cạnh thân thốt nốt leo lên thoăn thoắt. Chỉ mấy giây sau nó đã biến vào trong tán lá um tùm của một cây thốt nốt. Bên dưới, mấy thằng chúng tôi hí hửng sẽ được thưởng thức món nước thơm lừng mà chỉ nghĩ đến đã nuốt nước bọt ừng ực…
Bỗng từ xa có bóng người đi tới.
Thằng Tâm đứng canh chừng ngay gốc cây thấy thế “e hèm” một tiếng rõ to để báo hiệu nhưng thằng Nam vẫn không biết, nó cứ trút nước vào bình tông, từ tán lá vẫn phát ra tiếng sột soạt rất khó chịu.
Sợ bị lộ, thằng Tâm bỗng tụt quần đến gối, ngồi thụp xuống, vừa giả vờ rặn “ừ… ự”, vừa ngửa mặt nói vọng lên khe khẽ:
- Nam ơi, có người đấy.
Đúng lúc ấy thì anh Lưu, Trung đội trưởng đến, anh hỏi:
- Chúng mày làm cái gì ở đây?
Thằng Tâm cuống quá, nói bừa:
- Dạ em… em đang ị ạ.
Rồi nó lại rặn “ừ…ự…”.
Anh Lưu biết là nói dối, liền hô:
- Dừng ỉa… Dừng lại, không ỉa nữa, đứng lên.
Rồi anh quát lớn:
- Ai trên cây?
Không có tiếng trả lời. Tán thốt nốt lặng phắc in lên nền trời thành những bóng tròn đen thẫm.
Anh Lưu biết có người trên cây, liền cầm khẩu AK lên đạn cái “roạt” rồi nói lớn:
- Đứa nào trên cây xuống ngay. Xuống, không tao bắn.
Từ trên tán lá, thằng Nam lắp bắp:
- Khoan… đừng bắn, em… em xuống ngay đây.
Rồi nó theo những nấc tre ép cạnh thân cây tụt nhanh xuống đất, xuống đến nơi rồi mà chân tay vẫn run lẩy bẩy. Cái bình tông mới lấy được non nửa nước vẫn áp chặt bên sườn.
Anh Lưu không mắng nữa nhưng bắt tất cả về ngủ để mai còn làm việc.
Mấy thằng chúng tôi toát mồ hôi hột. Trèo lên võng mà không thằng nào ngủ được, chốc chốc lại có tiếng cười khình khịch phát ra.
Thằng Tâm bảo:
- Lúc ấy tao cuống quá, chẳng biết nói thế nào, đành giả vờ tụt quần ra ngồi xuống như đang ra.
Tôi hỏi nó:
- Giả dụ lúc ấy mày đang ỉa thật mà có lệnh “dừng ỉa” thì mày có dừng được không?
- Chịu. Lão ấy có cắt chim tao, tao cũng chẳng dừng được. Mệnh lệnh bất khả thi. Mà này, lúc ấy nó teo hết rồi, có cắt cũng chẳng được chúng mày nhỉ.
Những tiếng cười khích khích bị kìm nén dưới những chiếc tấm đắp lại bật lên. Tôi lấy hai hàm răng cắn chặt vào tấm đắp để khỏi cười thành tiếng nhưng nước mắt tràn đầy hai mí mắt.
…Thế đấy. Bên cạnh những trận chiến căng thẳng, cận kề cái chết, lính tráng chúng tôi cũng có những phút giây rất đời như vậy.
