Hôm thi môn Lịch sử Thế giới, môn cuối cùng của học kỳ, tôi nhận được giấy gọi khám sức khỏe.

Không vui cũng chẳng buồn, tôi bước vào phòng thi như bao sinh viên khác, chỉ khác là tôi, Trí Sơn (Giám đốc Bảo tàng Hà Tĩnh, mới nghỉ hưu tháng 3/2018) và Nguyễn Văn Dục (công tác tại Ngân hàng Nông nghiệp - Phát triển Nông thôn Hà Nội, cũng vừa nghỉ hưu tháng 4/2018) được thầy Vũ Dương Ninh cho thi trước để còn đi khám sức khỏe theo giấy hẹn. Thi xong, chẳng cần biết kết quả thế nào, ba thằng bắt xe buýt lên Bờ Hồ, rồi đi bộ đến phố Lê Thái Tổ, gần Tòa soạn Báo Hà Nội Mới để khám sức khỏe.

Tôi, một thằng sinh viên bé loắt choắt, đen như củ tam thất, cân nặng 48kg, cao 1m58, sau khi đi qua các phòng khám một cách hết sức qua loa. Cuối cùng được bác sĩ kết luận sức khỏe loại A2, đủ điều kiện nhập ngũ.

Trong hơn 100 cán bộ, sinh viên ở tất cả các khoa của trường Đại học Tổng hợp đi khám sức khỏe đợt ấy, năm mươi sáu người có giấy gọi nhập ngũ. Một số cán bộ, giáo viên, trong đó có hai thầy giáo mới bảo vệ luận văn tiến sĩ từ Đông Đức về trường nhận công tác tại khoa Luật cũng phải đi bộ đội. Cả ba thằng khoa Sử khóa 20 là tôi, Trí Sơn và Dục đều đủ điều kiện về sức khỏe, đều có giấy gọi nhập ngũ và cùng lên đường một ngày.

Khám xong, chúng tôi được nhà trường cho về nhà một tuần, hẹn đúng ngày 15/8 phải có mặt tại trường để lên đường. Vậy là cái khao khát một kỳ hè như mọi năm coi như tan biến. Đường về Sơn La ngày ấy mỗi chiều đi mất hai ngày. Tôi chỉ có ba ngày về với gia đình trước khi nhập ngũ.

***

Vất vả lắm và phải sử dụng cả uy lực của giấy gọi nhập ngũ, tôi mới mua được vé xe ca về Sơn La.

Về tới nhà, mẹ tôi ốm, đang nằm trong bệnh viện của huyện, bố tôi đi tăng cường cho một xã biên giới, ông anh rể là bộ đội Quân khu Tây Bắc theo đơn vị chuyển hướng sang Yên Bái. Các cơ quan, trường học toàn tỉnh đang huy động cán bộ, giáo viên, học sinh đi đào phòng tuyến biên giới. Đồi núi chỗ nào cũng nham nhở những vệt giao thông hào và công sự chiến đấu. Khắp nơi hối hả nhịp sống chiến tranh, có cảm giác như ngày mai, ngày kia Trung Quốc sẽ đánh sang rồi. Ông anh cả và mấy chị em gái cứ cuống lên, lo cho những người đi xa.

Không khí chiến tranh đã len lỏi đến từng gia đình.

Mẹ tôi mệt nặng. Khi tôi vào thăm bà trong bệnh viện, bà bảo nếu yêu ai thì cưới đi, đẻ cho bà một đứa con rồi đi bộ đội cũng được. Nhưng có ai mà cưới, mới quen sơ sơ một cô bé cùng làng, nhưng cô ấy đi học chuyên nghiệp, đã đâu vào đâu mà nói đến chuyện cưới xin, đành phải động viên bà, hứa sau khi đi bộ đội về, tôi sẽ lấy vợ ngay để cho bà yên tâm. Hình ảnh mẹ tôi nằm trên giường bệnh, khuôn mặt hốc hác, với những tiếng nói lào xào như gió cứ ám ảnh tôi suốt những năm tháng tôi phải đi xa, lao vào một cuộc chiến tranh cách nhà cả vạn dặm.

Trước hôm về Hà Nội để kịp ngày nhập ngũ, lục trong thùng thóc, thấy có ba bao thuốc lá nhãn hiệu Đ’rao, vẽ hình một chú chim, chắc là tên gọi một loài chim ở Tây Nguyên - tiêu chuẩn của bố tôi được mua, nhưng lúc đi tăng cường cơ sở, ông không mang theo, tôi bóc ra hút.

Đó là những điếu thuốc lá đầu tiên tôi hút trong đời và từ đó đến nay, chưa khi nào tôi rời thuốc lá…

***

Về tới Hà Nội đúng ngày 15/8 nhưng chẳng thấy ai thông báo gì, cảm thấy tiếc, biết thế tôi cứ ở lại hôm sau mới xuống để có thêm thời gian bên mẹ, bên gia đình. Nhưng quân lệnh như sơn, phải chấp hành chứ biết làm sao.

Ngày hôm sau, tôi với Duyệt, một thằng bạn cũng quê ở Sơn La, đang học trường Trung cấp Sốt rét cùng nhập ngũ đợt này rủ nhau nhảy xe điện vào Bờ Hồ rồi lang thang khắp Hà Nội. Từ Bờ Hồ, hai thằng đi bộ dọc Hàng Ngang, Hàng Đào, ra chợ Đồng Xuân, qua Bốt Hàng Đậu, ngược lên Phùng Hưng về Lăng Bác, rồi theo đường Thanh Niên, ra hồ Trúc Bạch…

Hai thằng cứ đi, ngắm nhìn đường phố Thủ đô như hai thằng nhà quê ra tỉnh. Mồ hôi mồ kê nhễ nhại, có tàu thì lên tàu, không có tàu thì cuốc bộ, mệt đâu nghỉ đấy, khát thì vào quán uống trà, đói lại mua mấy bộ lòng gà với giá 5 đồng một bộ, thêm cút rượu nhấm nháp… Với mấy đồng tiền còm mẹ cho, chúng tôi chỉ đủ để đãi nhau những món “cao lương mỹ vị” như thế. Hôm đó, hai thằng chén ba bữa liền mà bữa nào thực đơn cũng giống nhau, đều chỉ có lòng gà, bánh mỳ và rượu. Cũng hôm ấy, tôi mới phát hiện ra rằng lòng gà Hà Nội rẻ và ngon đến thế, bởi trước đó có dám đi đâu, có dám mơ gì với suất học bổng đã đóng đinh 18 đồng một tháng.

Đó là chuyến lang thang cuối cùng của tôi ở Hà Nội trước khi tạm biệt đời sinh viên để trở thành người lính. Gần hai năm sau, khi rời mặt trận về học tại trường Sĩ quan Tăng - Thiết giáp tôi mới có dịp quay trở lại thủ đô. Cảm giác sau khi xuống tàu, khoác ba lô bước dọc đường Lê Duẩn những năm 80 của thế kỷ XX là Hà Nội nghèo hơn, xác xơ hơn, cũ kỹ hơn, nhếch nhác hơn, đời sống của dân tình khó khăn hơn vì phải dốc sức cho những cuộc chiến tranh ở hai đầu đất nước.

Lang thang cả ngày, tôi lần về ký túc xá rồi lăn ra ngủ. Bạn bè về nghỉ hè hết. Ký túc vắng teo, buồn tênh. Lòng trống rỗng.

Sáng 17/8/1978, lễ tiễn đưa sinh viên nhập ngũ được nhà trường long trọng tổ chức tại Hội trường nhà A, Thượng Đình. Chẳng hiểu sao, tôi lại được cử lên thay mặt cho những người nhập ngũ phát biểu ý kiến tại buổi lễ quan trọng này. Mặc bộ quần áo bộ đội rộng thùng thình vừa được phát, còn nguyên lớp hồ thơm phức và vô cùng lạ lẫm, bước lên bục, tôi tự hào được thay mặt toàn thể những người có vinh dự nhập ngũ đợt này hứa với Ban Giám hiệu, với những giáo sư, tiến sĩ khả kính, với các bạn sinh viên toàn trường rằng sẽ phát huy truyền thống nhà trường, noi gương anh hùng Lê Anh Xuân và những thế hệ sinh viên đi trước, dù nhận bất kỳ nhiệm vụ gì cũng hoàn thành để không hổ danh là sinh viên Đại học Tổng hợp. Chúng tôi nguyện sống anh hùng, chết vẻ vang.

Chẳng biết có phải điềm gở không mà sau này trong năm mươi sáu người nhập ngũ đợt ấy, chỉ có tôi với thằng Dục phải sang Campuchia. Thằng Hưng học Sử K21 về Sư đoàn 31, Quân đoàn 3 nhưng nó cũng không đi chiến đấu. Số còn lại, hầu hết anh em chỉ đóng quân ngoài Bắc, phục vụ trong quân đội vài ba năm rồi được trở về học tiếp.

Mà kể cả thằng Dục nữa, nó về cùng trung đội với tôi, nhưng ngay sau khi Trung Quốc đánh Việt Nam ngày 17/02/1979, nó được điều động sang đơn vị khác rồi ra Bắc. Từ đó, cả trường chỉ còn một mình tôi ở lại Campuchia.

Sau buổi lễ, không khí giao quân thật lưu luyến. Ai cũng có người nhà đến đưa. Nhà tôi tận Sơn La nên chẳng có ai, chỉ có thằng Đức, một thằng bạn rất thân của tôi từ thời học phổ thông, đang học khoa Sinh và hai cô bạn người Sơn La đang học tại trường Trung cấp Sốt rét là Xuân và Huyền đến tiễn. Các bạn dành cho tôi những lời chúc và những cái bắt tay nồng nhiệt trước lúc tôi lên đường.

Chúng tôi lên xe, xuôi Quốc lộ 1 về Kim Bảng, Nam Hà và được biên chế vào Trung đoàn 104, Quân khu 3. Cuộc đời lính của tôi bắt đầu từ đó. Ngày 17/8 trở thành một ngày đáng nhớ trong đời tôi.