Mặc dù mới mười hai tuổi khi Fred qua đời năm 1918, Frederick Christ Trump vẫn y hệt cha mình khi chỉ hai năm sau thành lập một công ty xây dựng ga-ra với mẹ, công ty Elizabeth Trump & Son. (6) Tuy nhiên, Elizabeth đã phải thay mặt ký toàn bộ giấy tờ vì đứa con trai đầy tham vọng của bà vẫn chưa đủ tuổi để đứng tên hợp đồng.

Fred Trump đánh dấu tuổi trưởng thành, 21 tuổi, bằng vụ bị bắt giữ vì tham gia trận ẩu đả giữa 100 cảnh sát New York với 1.000 thành viên hội Ku Klux Klan1. (7) Cuộc nổi dậy diễn ra tại Jamaica, lân cận khu Queens nơi Fred Trump đang sống. Cảnh sát không chịu thả ông ấy, nhưng phía công tố sau đó đã cố gắng giảm tội trạng của Fred và những phần tử khác. Vụ việc là biểu hiện đầu tiên về một tư tưởng thù hằn chủng tộc có ở Fred Trump.

1 Trang phục chủ đạo của hội là áo choàng trắng.

Vậy mà gần 9 thập kỉ sau, con trai Donald, khi chạy đua vào chức Tổng thống, luôn bác bỏ sự việc, tuyên bố rằng cha của ông chưa bao giờ sống tại địa chỉ mà cảnh sát đã cung cấp cho giới báo chí. (8) Nhưng những tài liệu lưu trữ công khai khác đã xác minh rằng đó thực sự là địa chỉ của Fred cha, vì chỉ có duy nhất một Fred Trump sống tại Queens vào thời điểm bấy giờ.

Trả lời phỏng vấn báo New York Times năm 2015, Donald Trump đã nhún nhường, quanh co, và cố thuyết phục phóng viên lờ vụ bắt giữ, do trước đó trang boingboingnet đã tìm ra một bài báo có liên quan đăng trên tờ New York Times năm 1927. Đáp trả của Trump như thế này:

Điều đó chưa bao giờ xảy ra. Cũng không có hình phạt nào. Nên sẽ không đúng khi đề cập tới vụ việc, thành thật mà nói, vì không có hình phạt nên mọi thứ đều sai trái… Ai đó đã cho tôi xem trang web đó, nhưng nó là một trang mạng nhỏ mà bất cứ ai cũng lập ra được. Dù sao đi nữa, các bạn có biết là không hề có hình phạt không? Vì không bị phạt nên vấn đề không nên được đề cập… Bởi vì cha tôi chưa hề có tội. Mọi người nghĩ là ông ấy, nhưng tôi thì không, tôi chưa hề được nghe về việc đó…

Những thông tin do truyền thông công bố và những tài liệu ghi chép có một khoảng cách dễ nhận thấy thông qua cách Trump trả lời. Những vụ án không cấu thành tội danh thì không được đề cập trước công chúng. Đó là lý lẽ mà Trump luôn cẩn trọng đưa ra để hạn chế những vụ điều tra đánh giá nhân cách của ông. Sự giàu có và nổi tiếng, hay nói cách khác là mức độ thành công của Trump phụ thuộc vào khả năng định hướng truyền thông và kỹ năng lách luật, trốn các cuộc điều tra, kiện cáo dân sự.

Trở lại với Fred Trump. Là người luôn nắm bắt đúng thời cơ, như khi thập kỷ Roaring Twenties2 kết thúc, Fred Trump đã xây chuỗi căn hộ cho các gia đình đơn thân3 tại khu Queens.

2 Tạm dịch “1920s ầm ĩ” chỉ khoảng thời gian xảy ra nhiều biến cố với nước Mỹ, nổi bật nhất là khủng hoảng kinh tế.

3 Thuật ngữ tiếng Anh, dùng để chỉ gia đình chỉ có một bố hoặc mẹ.

Còn khi khủng hoảng kinh tế thế giới nổ ra năm 1929, ông lại mở cửa hàng tự phục vụ. Điều đó giống như tư duy đón đầu của thị trường ngày nay, cắt giảm chi tiêu bằng cách để khách hàng tự chọn hàng hóa, giảm thiểu việc thuê nhân viên. Công việc kinh doanh thành công ngoài mong đợi. Một năm sau, Trump bán cửa hàng và thu về món lời đáng kể.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Fred Trump ký hợp đồng với chính phủ, được cấp phép xây dựng các tòa nhà và doanh trại gần xưởng đóng tàu của Hải quân Mỹ tại bang Pennsylvania và Virginia. (9) Nhờ vậy ông quen dần kiểu làm việc của chính quyền, một mánh khóe đem lại lợi nhuận sau chiến tranh. Khi chính phủ liên bang bắt đầu chương trình cấp nhà cho các binh lính hậu Thế chiến, Fred Trump là nhà thầu đủ điều kiện đầu tiên được đề xuất cho vay bởi Ban quản lý Nhà ở Liên bang. Trong nhiều năm sau đó, ông xây hàng ngàn căn hộ tại Brooklyn và Queens và mua những căn hộ ở các khu khác xa hơn, như ở Ohio.

Fred Trump nổi tiếng không phải vì chất lượng các công trình xây dựng hay là chủ đất tốt bụng. Ông đã mua nguyên vật liệu với giá thành rẻ mạt để xây dựng hơn 27.000 chung cư cao cấp và nhà theo lô, mà nhiều trong số đó vẫn được gia đình ông cho thuê sau này.

Ông cũng là người có kỹ năng làm quảng cáo, với những cách thức mà con trai ông sau này làm giống y hệt, hay thậm chí còn cường điệu hơn. (10) Người xây dựng nên Brooklyn rất biết cách ba hoa, kể những câu chuyện mà giới báo chí thường nghe theo mà không kiểm tra lại. Có lần vào năm 1946, ông kể với báo Brooklyn Eagle rằng bởi vì nguyên liệu đầu vào quá khan hiếm sau chiến tranh, ông đã phải cử nhân viên đi khắp các cửa hàng dụng cụ trong và ngoài thành phố nhưng chỉ mua được một ít đinh. Về sau ông lại nổi tiếng với tính tiết kiệm quá mức. Như mỗi lần xuất hiện ở công trường xây dựng trong bộ vest lịch lãm, Fred vẫn cúi xuống nhặt những cái đinh bị rớt và đưa cho những người thợ mộc.

Nhiều thập kỉ sau có thêm một màn diễn được xem là bài mẫu cho Donald Trump sử dụng sau này. (11) Khi phía công viên giải trí Steeplechase phê phán gắt gao các dự án hủy hoại sức hấp dẫn của bán đảo Coney (New York), nơi Fred đang muốn xây dựng dự án căn hộ đầu tiên mang tên gia đình, ông đã gây sự chú ý với giới truyền thông bằng cách thuê một nhóm các cô gái trẻ đẹp mặc bikini chấm bi, đội nón bảo hộ, để truyền những viên gạch cho giới chức chính quyền địa phương. Sau đó ông mời các tay săn ảnh tới quan sát cảnh những người này ném gạch vào biểu tượng của công viên, một bảng hiệu bằng kính màu tên Funny Face. Vài thập kỷ sau, rõ ràng, Donald Trump cũng thuê người mẫu đứng vây quanh mình để thu hút máy quay và bắt người vợ thứ ba gần như khỏa thân trên khoang chiếc Boeing 757 chụp hình cho tạp chí đàn ông trong khi ông đứng ngắm trong suốt buổi chụp ảnh. (12)

Rất lâu trước khi học cách làm chủ tin tức, Fred Trump từng trở thành mục tiêu của phía điều tra liên bang vì nghi ngờ trục lợi từ ngân sách dùng để hỗ trợ các cựu binh của Thế Chiến II. Thứ mà Thượng viện hiện hành lúc này quan tâm không còn là các chiêu trò như thuê phụ nữ mặc bikini cầm gạch nữa, mà chính là nhắm vào khối tài sản mà Trump và những nhà thầu khác kiếm được bằng cách lợi dụng các lỗ hổng trong luật bảo lãnh cầm cố của Cơ quản Quản lý Nhà ở Liên Bang4 (FHA). Khi hiểu ra mánh khóe, cơ quan này đã trình báo tới Tổng thống Dwight D. Eisenhower, người theo như đưa tin, đã nổi trận lôi đình lại Nhà Trắng. Ngay sau đó, FHA đã huy động hơn 100 nhân viên rà soát lại giấy tờ, so sánh các chi phí và lợi nhuận, sau đó phát hiện ra con số thâm hụt khổng lồ.

4 Federal Housing Administration.

Vào ngày 13 tháng Bảy năm 1954, tờ Brooklyn Eagle giật tít trang đầu, “Phủ nhận lời 4 triệu đô”, với dòng chữ phía trên “Nhưng Trump lại có đúng số dư đó trong ngân hàng”. Cái tên Trump vốn đã trở nên quen thuộc thời bấy giờ, ít nhất là ở Brooklyn.

Trong phiên điều trần trước Ủy ban Ngân hàng và Tiền tệ Thượng viện Hoa Kỳ, Fred Trump một mực khẳng định rằng không hề kiếm được 4 triệu đô như phía điều tra cáo buộc. (13) Ông cho rằng đó là sự hiểu nhầm, nhưng lời giải thích của ông lại không thuộc một logic nào của lĩnh vực kế toán. Ông nói rằng số tiền đang nằm trong tài khoản đúng là đến từ các dự án trợ cấp của FHA, nhưng nói đó là tiền bòn rút thì không đúng – thực chất, nó chẳng có lợi gì cả, vì chúng chưa hề được sử dụng.

Đó là một kiểu giải thích hoàn toàn lố bịch trong giới tài chính. Nhưng rồi con trai Donald cũng áp dụng cái kiểu sáng tạo này để tạo ấn tượng trong nghệ thuật đàm phán, giúp ông kiếm được hàng tỉ đô la.

Fred Trump giải trình trước Quốc hội rằng ông có gần 4 triệu đô la vì chi phí nguyên vật liệu thấp hơn so với dự kiến, giúp rút ngắn thời gian xây dựng và nhấn mạnh rằng đã làm tròn trách nhiệm của một nhà thầu tổng. Điều này cũng đúng khi ông có tiếng là chủ thầu hoàn thành trước thời hạn, mặc dù các mốc lịch trình thường kéo dài hơn thời gian thực tế để nhà xây dựng có thể hoàn tất đúng hạn. Fred sau đó làm cú đảo ngược tình thế, chỉ trích giới điều tra đã “gây thiệt hại nghiêm trọng tới uy tín và danh tiếng” của ông. Về sau, cũng còn một vài khởi tố về tội khai man, nhưng tất cả chúng không phải thẩm quyền của đội điều tra FHA nữa.

Một tháng sau, nhiều nhà buôn ở Fort Greene của Brooklyn lại than phiền về việc Fred Trump dù được hỗ trợ tiền đền bù từ chính phủ liên bang để tiếp quản các khu bất động sản, vẫn lừa họ đóng tiền thuê mặt bằng. Các chủ cửa hàng nói với tờ Brooklyn Eagle rằng ông ấy đã tăng gấp đôi tiền thuê, một hành động “vô đạo đức”.

Lại sử dụng chiêu bài như lần trước, Fred Trump đáp rằng đây là sự hiểu lầm. Những người buôn bán trả phí khác nhau nhưng tương ứng với diện tích mà họ thuê – 40 đôtháng cho một mặt bằng, 200 đô cho mặt bằng tiếp theo – và cho rằng chẳng có gì đáng kêu ca. Ông cũng nói thêm rằng mong người thuê sẽ dọn ra trong vòng vài năm để có thể xây dựng dự án căn hộ mới, dùng tiền đền bù mà chính phủ đã cấp… và có thể kiếm lời từ vụ này.

Ngân sách quốc gia không phải nguồn vốn duy nhất mà Fred Trump dùng để huy động cho các công trình xây dựng. (14) Chỉ vài năm sau khi chiến tranh kết thúc, ông có thêm đối tác Willie Tomasello. Khi thiếu tiền mặt, Tomasello có đủ khả năng hỗ trợ Trump bằng tiền vốn lưu động trong thời gian ngắn. Tomasello cũng làm nhiệm vụ đảm bảo không có vấn đề từ phía thợ xây, thợ mộc, hay chở thuê.

Cơ quan Phòng Chống tội phạm có tổ chức của Hoa Kỳ xác nhận Tomasello là một phần tử của tổ chức mafia Genovese và Gambino tại Mỹ. Nói cách khác, cũng giống như Friedrich Trump từng buôn lậu để tích được khối tài sản vào cuối thế kỷ 19, Fred Jr. cũng tham gia lâu dài vào tổ chức tội phạm để làm giàu. Nhiều thập kỷ sau, Donald Trump cũng tiếp tục qua lại với người cầm đầu của các tổ chức này, mặc dù không thừa nhận, công việc kinh doanh khổng lồ thực chất có sự liên hệ với nhiều loại tội phạm, từ băng nhóm lừa đảo hay buôn lậu ma túy tới hai băng nhóm mafia lớn nhất New York.

Cũng không có gì đáng ngạc nhiên khi Donald Trump giống cha. Fred Christ Trump là người cha nghiêm khắc muốn các con tiếp quản công việc kinh doanh của gia đình. Ông có ba người con trai theo thứ tự là Fred Jr. (15), Donald và Robert, đều có nền móng kinh doanh cơ bản. Ông thường xuyên chở chúng tới các khu bất động sản trên chiếc Cadillac màu xanh – được đổi hai năm một lần với biển số xe “FCT”5. Những đứa con được giao nhiệm vụ dọn nhà kho, thu lại tiền rớt trong máy giặt, sửa đồ trong nhà dưới sự quan sát của nhân viên có chuyên môn, và công việc khi lớn hơn, là thu tiền thuê nhà.

5 Biển số mang tên người sở hữu, FCT là Fred Christ Trump.

Chúng không cần tiền thù lao cho những công việc trên. Khi Donald còn quấn tã, ông và các anh em của mình đã có sẵn các quỹ sở hữu theo pháp luật. Cổ phần của ông khoảng 12.000 đônăm, con số mà vào những năm 1940 xấp xỉ gấp bốn lần thu nhập tiêu chuẩn của một cặp vợ chồng đã có con khi người chồng có một công việc ổn định.

Fred cha đã làm việc miệt mài ở văn phòng nằm trên đại lộ Avenue Z (Brooklyn) cùng với cô thư ký, người sau đó đã làm việc cho ông hơn nửa thế kỷ. Ông từng nói rằng tốt nhất nên thuê những người béo và không đẹp vì họ sẽ trụ với công việc lâu hơn.

Tôi từng trò chuyện với những người gặp Fred, xin vào làm những công việc như sửa chữa trang thiết bị như ống nước, cửa sổ hay điện năng. Họ mô tả về một “nghi thức” chắc hẳn không chỉ riêng ở văn phòng của ông. Đầu tiên, họ gửi phong bì (tiền đút lót6). Fred dành vài giây ước chừng khối lượng của nó bằng tay trước khi bỏ vào ngăn tủ. Sau đó ông lắng nghe họ trình bày về thời hạn hợp đồng làm việc tại các công trình do ông thầu.

6 Vì những công trình thầu của Fred Trump đều liên quan đến chính phủ, do chính phủ tài trợ ngân sách nên theo nguyên tắc, đối với các chất lượng, nguồn gốc và chi phí công trình, nhà thầu phải báo cáo rõ ràng và minh bạch.

Tiền lương của những người này sẽ được tính vào chi phí trong hợp đồng giữa Fred và phía chính phủ hoặc người thuê bất động sản. Trái lại, nó còn giúp giảm số lãi mà chủ thầu kiếm được. Mánh khóe này vẫn được sử dụng đến ngày nay, mặc dù phi pháp nhưng nó vẫn diễn ra một cách rộng rãi, vì mục đích đút lót chỉ bị lộ khi số tiền này được kê khai vào phần thuế thu nhập cá nhân. Nhưng thực chất rất khó bị lộ vì trừ khi bên nhận tiền là tổ chức chính phủ hoặc bên trao có hóa đơn đỏ, còn không chẳng ai lại tự đi khai ra vụ việc? Hoạt động này còn có thêm một lợi ích nữa, đó là không cần rút tiền mặt ra khỏi tài khoản7, vì vậy sẽ không có ghi chép gì nếu phía chính quyền làm kiểm toán.

7 Tiền đút lót sẽ được dùng thay cho số tiền cần rút.

Là con trai trưởng, Fred Jr. là người được mong đợi tiếp nối sự nghiệp gia đình. Nhưng bề ngoài, ông lại không giống cha mình, (16) từ định hướng tới cung cách làm việc. Fred Jr. không hẳn là người không biết làm kinh doanh. Ông rất bận rộn, có giờ giấc, và sau mỗi bữa tối, lại tiếp tục làm việc qua điện thoại. Nhưng Fred Jr. lại thích được tự do nhiều hơn. Ông rời khỏi trường Convertte để sang đại học Lehigh, Bethlehem (bang Pennsylvania), học phi công. (17) Mặc dù không phải người Do Thái, ông từng nói rằng đã tham gia vào Hội những người Do Thái giáo.

Khi cố gắng làm việc cho cha mình, hai cha con lại không có cùng tư tưởng trên cương vị ông chủ. Có lần khi Fred Jr. mua lô cửa sổ mới cho các tòa nhà thay vì sửa chữa các lô cũ, cha ông lại quở trách là lãng phí. Khi kể lại câu chuyện này vào nhiều năm sau, Donald Trump nói rằng cha ông thích phê phán, nhưng lại ít tán dương - điều mà đối với con trai thứ thì ổn, nhưng con trai trưởng thì không.

Donald có thể giống với các học sinh cá biệt khi còn đi học. Trong cuốn sách đầu tiên, The Art of the Deal8, dù nghe có vẻ đáng ngờ, ông khoe khoang về việc đã đánh giáo viên âm nhạc hồi lớp Hai vì cho rằng người này không có chuyên môn. Hàng xóm kể những câu chuyện suốt nhiều năm, tất nhiên tôi cũng được nghe, về đứa trẻ Donald hay ném đá vào những đứa nhỏ con và gây sự với những đứa khác. Khi kể về mình, Donald cho biết đã gặp nhiều rắc rối đến nỗi cha ông phải gửi ông tới trường quân đội New York để học khi ông bước vào tuổi dậy thì.

8 Tạm dịch: Nghệ thuật đàm phán.

Năm 1964, Donald 18 tuổi, khi đó, số lượng binh lính Mỹ chết trên chiến trường Việt Nam ngày càng tăng. Ông được hoãn nghĩa vụ bốn lần vì còn là học sinh, và một lần vì vấn đề sức khỏe khi bác sĩ chẩn đoán ông có vấn đề ở “xương bàn chân”. Nhưng khi một ký giả hỏi chân bên nào thì ông không thể nhớ. Ông được nhận vào trường dòng Fordham College tại New York, nhưng vào năm thứ ba ông chuyển sang Đại học Pennsylvanaia tại Philadelphia, thuộc nhóm Ivy League9. Sinh viên tốt nghiệp từ khoa kinh doanh của trường này thường là người nổi tiếng và có chuyên môn cao - điều mà Trump thường xuyên nhắc tới. Nhưng thực chất, tấm bằng mà ông theo đuổi ở đây là cử nhân Khoa học kinh tế.

9 Ivy League school là thuật ngữ dùng để chỉ 8 trường đại học danh giá nhất nước Mỹ, vừa mạnh về thể thao vừa giỏi về học thuật, gồm: Brown, Columbia, Cornell, Dartmouth, Harvard, Pennsylvania, Princeton, Yale.

Khi còn là sinh viên, Donald đã bắt đầu kinh doanh bất động sản, có cả một phi vụ làm chung với Fred cha ở Cincinnati (bang Ohio). Ông viết rằng tài sản mà ông kiếm được lúc tốt nghiệp là 200.000 đô la, con số dường như vô cùng khiêm tốn so với số cổ phần ông được hưởng từ khi chập chững học đi.

Trong khi đó, Fred Jr. lại trở thành phi công của hãng TWA10. Ông kết hôn với một tiếp viên hàng không, người mà cả gia đình ông gọi là “cú giáng đòn về ngoại hình” và thậm chí là người mà Fred cha không thể chấp nhận - cũng giống như mẹ ông không thể chấp nhận cô vợ Elizabeth Christ. Fred Jr. và vợ, Linda, ly dị sau khi đã có với nhau hai người con. Về sau, ông từ bỏ nghiệp bay vì không thể cai nghiện rượu.

10 Hãng hàng không quốc nội của Mỹ, thành lập năm 1924 và đóng cửa năm 2001.

Trở thành niềm mong đợi tiếp theo nối nghiệp gia đình, Donald, thậm chí trước khi tốt nghiệp, đã bắt đầu bắt chước y hệt cha mình. (18) Ông lái chiếc Cadillac với biển số “DJT”11. Ông mời một nữ sinh viên nổi tiếng trường Penn, diễn viên Candice Bergen, đi ăn tối và cũng sớm chia tay với cô ngay sau đó. Điều duy nhất cô nàng còn nhớ sau nhiều năm, đó chính là hôm ấy Trump đã diện bộ vest đỏ đô kết hợp với đôi boot cổ cao.

11 Viết tắt tên Donald J. Trump.

Nhiều người nói không thấy Trump ở khuôn viên trường, điểm tương đồng thú vị mà Trump đã từng tuyên bố rằng “không ai nhớ là đã nhìn thấy” Tổng thống Barack Obama tại trường trung học ở Hawaii hay ở những nơi khác. (19) Thực chất, nhiều đồng môn đã kể và viết về Obama, trong đó có vài người từng là giáo sư của ông, như nhà nghiên cứu hiến pháp Laurence Tribe. Khi Obama là sinh viên luật năm nhất, giáo sư Tribe đã từng viết một chủ đề học thuật về luật có trích dẫn tên “Obama” ở dòng đầu tiên. Ông cũng viết rằng vị Tổng thống tương lai thường ngồi hàng đầu trong mỗi tiết học, đóng góp những phân tích về luật gây ấn tượng vì khả năng phân tích một vấn đề dưới nhiều góc nhìn liên quan bằng tư duy khách quan.

Trái lại, Trump thì khoe về bằng cử nhân kinh tế năm 1968 và học cực kỳ giỏi tại trường Wharton thuộc Đại học Pennsylvania. “Tôi đã từng là sinh viên ưu tú ở ngôi trường danh giá nhất”, Trump kể với nhà sản xuất Barbara Walters tại chương trình The View của cô, “Tôi giống như thiên tài vậy”.

Trường Wharton, giống như tất cả các trường kinh doanh khác, dạy những kiến thức cơ bản như đầu tư vào dự án nào để có lời. Một thuật ngữ quen thuộc là Giá trị hiện tại ròng, viết tắt NPV. Đây là giá trị của tiền được tính bằng hiệu số giữa số tiền đầu tư với chi phí trong tương lai, sau đó được quy đổi về giá trị hiện tại. Sinh viên kinh doanh và tài chính của trường Ivy League biết thuật ngữ này như học sinh tiểu học biết 2+2=4.

Trong vụ Trump kiện nhà báo Timothy L. O’Brien vì viết trong cuốn tiểu sử Trump Nation rằng tài sản của ông chưa tới nửa tỉ đô la, một luật sư đã những đặt câu hỏi cần dùng tới kiến thức tài chính và làm cách nào để đo lường tài sản.

“Ý ông đang nói về Giá trị hiện tại ròng phải không?”, luật sư Andrew Ceresney hỏi.

“Thuật ngữ Giá trị hiện tại ròng đối với tôi, nghĩa là giá trị hiện tại của đất đai sau khi trừ đi nợ. Từ “ròng” là một từ thú vị. Còn “giá trị” lại là từ quan trọng. Nếu bạn có tài sản đủ để làm gì đó nhưng không làm – giống như tôi vẫn chưa quyết định”.

Sau khi nghe câu trả lời lắp bắp, vị luật sư tiếp tục yêu cầu Trump giải thích thêm một thuật ngữ kinh doanh cơ bản: các nguyên tắc kế toán chung, hay GAAP. Ông ấy có hiểu GAAP? “Không”, Trump trả lời. “Tôi không phải dân kế toán”.

Sau khi tốt nghiệp, Donald Trump không những nhắm tới các cô gái trẻ cần đại gia, mà còn treo tên mình tại East River ở Mahattan với đèn màu nhấp nháy. Chưa đầy mười sáu năm sau, ông xây dựng trên đại lộ Fifth Avenue tòa nhà đề tên mình thật to bằng đồng thiếc.