Cuối cùng, ông Whittlestaff cũng lên tàu để đi về Luân Đôn. Ông vừa ăn bánh mì kẹp, vừa nhấp ngụm rượu sherry với vẻ mãn nguyện tột cùng — cứ như thể ông đã đạt được mục đích của mình vậy. Quả thực là thế. Ông đã dứt khoát quyết định một việc; và nhằm thực hiện một sứ mệnh nhất định, ông đã trốn thoát khỏi hai người phụ nữ độc đoán trong gia đình — những kẻ đã làm hết sức để ngáng đường ông. Ít ra thì chiến thắng trước mắt của ông đã trọn vẹn. Nhưng khi ngồi lặng lẽ trong góc toa tàu, tâm trí ông hướng về mục đích chuyến đi, và người ta không thể nói rằng ông đang hoan hỉ. Ông hiểu rõ mọi chuyện chẳng kém gì bà Baggett. Và ông cũng biết rằng, ngoại trừ bà Baggett và chính cô gái ấy, cả thế giới đều chống lại ông. Cái gã ngốc Montagu Blake đó, cứ hễ mở miệng bàn về cô vợ sắp cưới của mình là lại lải nhải rằng John Gordon mới xứng đáng có được nàng, bởi John Gordon còn trẻ trung, sung sức, còn ông — Whittlestaff — thì đã bị coi là một lão già. Các tiểu thư nhà Hall hoàn toàn chung quan điểm ấy, và chẳng ngần ngại bày tỏ điều đó. Cả Alresford sẽ hay biết, và sẽ tỏ lòng cảm thông với John Gordon. Và khi người ta vỡ lẽ ra rằng chính ông đã buông bỏ người con gái mình yêu, ông thừa sức hình dung ra những nụ cười chế giễu của chòm xóm láng giềng.
Nói thật lòng về ông Whittlestaff, ông là một kẻ rất dễ tổn thương trước những mũi tên châm chọc ấy. Bộ giáp sắt "robur et æs triplex" che chở cho trái tim ông chỉ đủ để ông làm một việc tốt đẹp và vị tha, chứ chẳng thể tạo ra thứ thuẫn adamantine mà lẽ ra đức hạnh phải tự trang bị cho con người. Ông dễ dàng chịu đựng những nhát đâm ấy chẳng khác nào một kẻ vốn không đủ sức kháng cự lại chúng. Ông có thể tự gồng mình làm một đại sự vì lợi ích của kẻ khác, nhưng ngay trong lúc thực hiện, ông lại thầm rơi nước mắt xót xa cho sự trừng phạt mà thiên hạ sẽ giáng xuống đầu mình vì việc làm đó. Ngồi trong góc toa tàu lúc bấy giờ, ông nghĩ về hình phạt nhiều hơn là về sự vinh quang. Và hình phạt ấy chắc chắn sẽ ập đến. Đó là một hình phạt kéo dài suốt quãng đời còn lại, cay đắng đến mức khiến cho việc sống tiếp đối với ông trở nên vô cùng nhọc nhằn. Không phải là ông sẽ tự sát. Ông chưa từng tính đến chuyện đó. Ông là người quan niệm rằng việc phá hoại tạo tác của Thượng Đế chính là một tội lỗi chống lại Ngài, một tội lỗi không thể dung thứ hay sám hối. Ông buộc phải sống cho đến tận cùng. Nhưng ông phải sống như một kẻ nhục nhã. Ông đã cố gắng, nhưng sự cố gắng ấy rồi ai ở Alresford cũng sẽ rõ. Ông Montagu Blake sẽ đảm bảo điều đó.
Tai ương giáng xuống đầu ông là thứ mà chính miệng ông chẳng thể thốt lời phàn nàn. Ông sẽ phải thui thủi một mình, sống cùng bà Baggett — người dĩ nhiên đã nắm rõ mọi sự tình. Ý nghĩ để bà Baggett đi theo chồng tất nhiên là điều không thể tính đến. Đó lại là một nỗi phiền toái khác, dẫu chỉ là một tai ương nhỏ bé so với bất hạnh lớn lao trong đời ông.
Ông đã đưa cô gái này về nhà làm bạn đồng hành cho những ngày tháng của mình, và sự hiện diện của nàng đã mang đến cho cuộc đời ông một dư vị, một sự ngọt ngào vượt lên trên mọi thứ ngọt ngào khác. Nàng đã tô điểm cho quãng đời ông một vẻ duyên dáng mà từ nhiều năm nay ông vẫn đinh ninh chúng chẳng thể có được. Ông là người suy nghĩ nhiều về tình yêu, từng đọc qua về nó trong thơ ca của mọi nhà hiền triết mà ông tường tận. Ông thuộc tuýp người, khi đọc bất cứ thứ gì, cũng thu nhận cốt lõi của nó về cho riêng mình, rồi tự hỏi bản thân rằng chuyện tình cảm của ông đang ra sao. Tác giả Horace ưa thích của ông từng có một mối tình mới mỗi ngày; nhưng ông tự nhủ Horace chẳng biết gì về tình yêu. Ông từng ngẫm nghĩ về Petrarch và Laura; nhưng ngay cả với Petrarch, Laura cũng chỉ là đối tượng để bày tỏ cảm xúc hơn là để đắm chìm trong đam mê. Hoàng tử Arthur, trong tình yêu dành cho Guinevere, lại đến gần hơn với hình mẫu mà ông hằng tưởng tượng cho chính mình. Imogen, với tình yêu dành cho Posthumus, đã vẽ ra trước mắt ông bức tranh hoàn hảo về bản chất thực sự của tình yêu. Chính qua những trang sách ấy, ông đã tự suy ngẫm về bản thân; và khi thời gian trôi đi, ông tự nhủ rằng đối với mình sẽ chẳng có gì tốt đẹp hơn việc đọc sách. Thế nhưng tâm trí ông vẫn đầy ắp những nỗi niềm, và ông vẫn thầm nghĩ rằng, bất chấp sai lầm liên quan đến Catherine Bailey, trong lòng ông vẫn còn chỗ cho một thứ tình yêu mãnh liệt.
Rồi Mary Lawrie bước vào đời ông, và ánh dương dường như chẳng rọi chiếu nơi nào ngoài đôi mắt cùng nét mặt của nàng. Ông khẳng định chắc nịch rằng mình đang yêu, và cuộc đời ông vẫn chưa trôi dạt đến mức mắc cạn trên những cồn cát khô cằn. Nàng ở đó, sống dưới mái nhà ông, tuân theo những sắp đặt của ông, đầy âu yếm và vâng lời; nhưng qua nhận định của ông, nàng là một người phụ nữ hoàn hảo. Và theo những gì ông có thể phỏng đoán, nàng chẳng vướng bận tình cảm với người đàn ông nào khác. Rồi sau biết bao đắn đo, ông cất lời hỏi nàng, và chẳng mấy chốc ông đã thấu tỏ sự thật — dẫu chưa phải là toàn bộ sự thật.
Từng có một người đàn ông xuất hiện trong đời nàng, nhưng kẻ ấy dường như chỉ đi ngang qua, để lại dấu ấn rồi khuất hẳn tầm mắt. Nàng từng thổ lộ rằng bản thân không thể không nghĩ đến John Gordon, nhưng chỉ có vậy mà thôi. Nếu ông ngỏ lời, nàng vẫn sẽ trao lời hứa hẹn và trở thành vợ ông, dẫu trong lòng vẫn hoài niệm về John Gordon. Nỗi hoài niệm ấy rồi cũng sẽ nguôi ngoai, ông tự nhủ như thế; và ở độ tuổi của ông — hà cớ gì ông lại đòi hỏi điều gì tốt đẹp hơn thế chứ? Nàng là kiểu người một khi đã dấn thân vào hôn nhân, chắc chắn sẽ học cách yêu thương người chồng của mình. Thế nên ông đã đón nhận lời hứa từ nàng, và cho phép bản thân được hạnh phúc dẫu chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi.
Rồi John Gordon đột ngột bước vào nhà ông, ập đến như trận cuồng phong bão táp. Gã xuất hiện ngay lập tức — chớp nhoáng — cứ như thể định mệnh quyết tâm trừng phạt ông, trừng phạt Whittlestaff một cách triệt để và tức thì. Mary từng nói với ông rằng nàng không thể hứa sẽ thôi nghĩ về người từng yêu nàng, thì kìa, chính chủ nhân của hình bóng ấy đã có mặt ở đây. Có ai từng gánh chịu một đòn giáng đau đớn đến thế này chăng? Ông đã để họ ở lại với nhau. Ông thấy mình buộc phải làm thế bởi hoàn cảnh đưa đẩy lúc bấy giờ. Chẳng đời nào ông lại đi giải thích cho một trong hai người hiểu rằng họ không được phép gặp nhau dưới mái nhà của ông. Họ đã gặp nhau, và Mary tỏ ra vô cùng kiên định. Chỉ trong vài giờ ngắn ngủi, trong lồng ngực ông từng nhen nhóm hy vọng rằng biết đâu mình vẫn là người được chọn.
Nhưng rồi niềm hy vọng ấy cứ thế lụi tàn, và sự thật phũ phàng giáng xuống đầu ông. Nàng yêu John Gordon sâu sắc chẳng kém gì bất kỳ thiếu nữ nào dành cho người đàn ông nàng sùng bái. Và cái phao cứu sinh thứ hai mà ông từng bấu víu cũng dần tan vỡ dưới chân ông. Ban đầu ông từng ảo tưởng rằng gã đàn ông kia quay về cũng giống như bao kẻ phiêu lưu khốn cùng khác, tay trắng chẳng đủ khả năng mang lại hạnh phúc cho một người phụ nữ. Ông bận lòng không phải vì John Gordon, mà vì Mary Lawrie. Nếu John Gordon là kẻ ăn mày, hoặc nghèo túng đến mức chẳng thể cho Mary một mái nhà, thì rõ ràng ông có trách nhiệm ngăn cản cuộc hôn nhân ấy. Trong trường hợp đó, kết cục dành cho ông dẫu chưa phải thiên đường, thì ít ra cũng đủ ngọt ngào để thỏa mãn khát khao của ông. Nàng sẽ thuộc về ông, còn John Gordon sẽ khăn gói quay lại Luân Đôn cùng thế giới ngoài kia, và mọi chuyện sẽ chấm dứt. Nhưng rồi ông dần nhận ra rõ mồn một rằng gia cảnh của gã kia không đến nỗi bần hàn như thế. Và rồi trong ông trỗi dậy ý thức rằng, dẫu gã ta có nghèo khó đi chăng nữa, thì vì hạnh phúc của Mary, ông vẫn có trách nhiệm bù đắp những thiếu sót ấy — một khi ông đã nhận ra phẩm chất thực sự của con người gã.
Chính tại tư gia của ông bà Hall, ý nghĩ ấy lần đầu tiên hình thành trong đầu ông với sự kiên quyết của một dự án đã được định đoạt. Ông tự nhủ, đó sẽ là một nghĩa cử cao đẹp mà một người đàn ông nên làm. Rốt cuộc, ý nghĩa của tình yêu là gì, nếu không phải là việc một người đàn ông dốc sức phục vụ người phụ nữ mình yêu? "Ai thèm đếm xỉa gì đến gã?" ông tự lẩm bẩm, như thể để gạt bỏ mọi tư tưởng bác ái chung chung, đồng thời chứng minh rằng tất cả những việc thiện mà ông dự định làm hoàn toàn xuất phát từ tình yêu. "Chẳng mảy may quan tâm; việc gã cứ ì ra ở đây để hưởng thụ mọi thứ ngọt ngào nhất trên đời, hay bị đẩy ra đi một mình để mò mẫm những viên kim cương giữa chốn bùn nhơ khốn khổ của cái xứ sở khủng khiếp kia, chẳng có ý nghĩa gì sất, ít ra là đối với bản thân gã. Dù sao thì tôi vẫn phải quý trọng bản thân mình hơn John Gordon. Tôi không tin vào việc làm phúc theo kiểu đó cho một kẻ như thế. Nhưng còn nàng thì sao —! Và tôi không thể ôm nàng vào lòng khi biết thừa rằng nàng chỉ tha thiết được ở trong vòng tay của một người đàn ông khác." Tất cả những điều ấy ông đều tự nói với chính mình; nhưng chúng được hình thành bằng những câu chữ vô cùng rành mạch, cùng những suy nghĩ làm nền tảng đã được đúc kết rõ ràng.
Khi đến nơi chốn cần đến, ông bảo tài xế chở thẳng đến khách sạn, gọi bữa tối và ăn một mình, vẫn được nâng đỡ bởi sự hưng phấn từ những dòng suy nghĩ của bản thân. Ông biết trước mặt mình là một hình phạt cay đắng tột cùng, tiếp nối bởi một cuộc đời cô độc mòn mỏi. Sẽ chẳng có nổi một niềm hạnh phúc hay sự thỏa mãn nào chờ đón ông. Ông thừa thức nhận thức được điều đó; thế nhưng ngay lúc này, ý nghĩ rằng mình sẽ mang lại hạnh phúc cho nàng lại đem đến cho ông một niềm vui, và ông quyết tâm tận hưởng niềm vui cận kề ấy. Ông tự hỏi niềm vui đó sẽ kéo dài bao lâu, rồi tự nhủ rằng một khi John Gordon dắt tay nàng và nhận nàng là của riêng mình, thì đó cũng là lúc chuỗi ngày khốn khổ của ông chính thức bắt đầu.
Vẫn vương vấn trong tâm trí ông là một giấc mơ, đeo bám ông cho đến tận thời điểm dùng bữa tối tại khách sạn, khiến ông từng nghĩ rằng biết đâu mình vẫn có thể thoát khỏi chốn Địa ngục khổ ải để bước vào ánh sáng và niềm vui nơi Thiên đàng. Nhưng khi ngồi trước đĩa bít tết và thản nhiên thưởng thức món khoai tây quen thuộc với vẻ ngon miệng chẳng kém gì bất kỳ thực khách nào quanh đó, giấc mơ ấy bỗng tan biến. Ông tự nhủ rằng dù trong hoàn cảnh nào đi nữa, giấc mơ ấy cũng tuyệt đối không thể trở thành hiện thực. Giấc mơ đó vốn dĩ thế này. Với tất cả sự thiện chí lớn lao nhất, ông sẽ đem cô gái trao lại cho John Gordon, rồi — đinh ninh rằng Gordon sẽ vui vẻ đón nhận — ông sẽ đưa ra lời đề nghị tương tự với chính cô gái ấy. Nhưng nhỡ đâu cô gái từ chối lời đề nghị thì sao? Nhỡ đâu nàng cứ khăng khăng bám lấy lời hứa ban đầu thì sao? Chẳng lẽ ông lại từ chối kết hôn khi nàng quả quyết đó là quyền lợi của mình? Chẳng lẽ ông lại chối bỏ niềm vui chốn thiên đàng khi thiên đường đã rộng mở trước mắt? Ông sẽ làm hết sức mình, một cách trung thực và chân thành bằng cả trái tim. Nhưng ông không thể ép nàng biến ông thành một kẻ khốn cùng, bất hạnh suốt phần đời còn lại!
Thực chất, chính nàng mới là người có quyền lựa chọn hy sinh, và qua đó cứu vớt ông khỏi nỗi bất hạnh đang chực chờ. Giấc mơ của ông vốn là thế. Trong lúc đang thưởng thức món bít tết và khoai tây, ông tự nhủ rằng chuyện đó là bất khả thi, và giấc mơ kia phải vứt quách đi cho rồi. Giờ đây ông cần phải tỏ ra kiên định, và ông tin rằng mình đủ sức làm điều đó. "Không, em yêu, không phải anh; em không thể trở thành vợ anh được đâu, dẫu cho dưới vòm trời này có bao nhiêu lời thề non hẹn biển đi nữa. Dẫu em nói rằng em mong mỏi điều đó, thì đó cũng là một lời nói dối không thể dung thứ. Dẫu em có khẩn khoản nài nỉ anh, anh cũng không thể chấp thuận. Người em yêu là hắn, và hắn mới là kẻ phải sở hữu em. Anh cũng yêu em, Thượng Đế sáng suốt thấu điều đó, nhưng sự đời không thể xoay vần theo hướng này được. Hãy đi đi và làm vợ hắn, bởi vì em sẽ chẳng bao giờ thuộc về anh. Anh đã có ý tốt, ngặt nỗi lại gặp phải bất hạnh. Giờ thì em đã rõ tâm can anh, chẳng có gì trên đời này kiên định hơn thế nữa." Đó là những lời ông muốn nói với nàng, rồi ông sẽ quay lưng bước đi; và chuỗi ngày khốn khổ của ông sẽ chính thức bắt đầu.
Sáng hôm sau, ông thức dậy và chuẩn bị cho cuộc gặp gỡ với John Gordon. Ông thẩn thơ bước đi trên thảm cỏ xanh mướt của công viên Green Park, tự ngẫm trong đầu những câu từ mà mình sẽ thốt ra. Giá như ông có thể nói thẳng với gã rằng ông căm ghét gã biết bao ngay trong lúc trao lại người con gái mà ông hết mực yêu thương, thì thật tốt biết mấy. Bởi vì sự thật là trong thâm tâm ông chẳng hề có chút lòng bác ái Thiên Chúa giáo nào dành cho John Gordon. Nhưng cuối cùng ông nghĩ rằng tốt nhất là cứ thông báo mục đích của mình bằng những lời lẽ giản dị nhất. Sâu thẳm trong lòng, ông có thể căm ghét gã nhiều bao nhiêu tùy ý. Nhưng trong một hoàn cảnh như thế này, việc cố tỏ ra bi lụy ra điều bi kịch là điều không mấy hay ho. "Ngàn năm sau mọi chuyện cũng thế cả thôi," ông tự lẩm bẩm khi bước qua cánh cửa câu lạc bộ.
