Aegeus, vua xứ Athens, đã trải qua hai đời vợ nhưng không có lấy một mụn con. Vì quá khao khát có người nối dõi, ông đã hành hương đến Delphi để hỏi ý kiến các nữ tư tế. Tuy nhiên, câu trả lời nhận được lại đầy mơ hồ. Ông bèn tìm đến Troezen để hỏi ý người bạn hiền triết Pittheus đang cai trị nơi đó. Theo lời khuyên của vị bằng hữu này, ông đã bí mật kết hôn cùng Aethra, con gái của Pittheus.
Sau khi chung sống cùng người vợ mới cưới một thời gian, Aegeus chuẩn bị trở về vương quốc của mình. Trước khi đi, ông đưa Aethra ra bờ biển, đặt thanh gươm và đôi dép của mình xuống dưới một tảng đá lớn, rồi dặn nàng: “Nếu các vị thần ban phước cho cuộc hôn nhân của chúng ta một đứa con trai, nàng đừng tiết lộ danh tính và thân thế của cha nó cho đến khi nó đủ sức mạnh để nhấc tảng đá này lên. Khi đó, hãy bảo nó mang những vật này đến cung điện của ta tại Athens để làm bằng chứng nhận diện.”
Aethra sinh hạ một người con trai, nàng đặt tên là Theseus. Cậu bé được ông ngoại là Pittheus chăm sóc và dạy dỗ cẩn thận. Khi Theseus đã khôn lớn thành một chàng trai vạm vỡ, mạnh mẽ, mẹ cậu đưa chàng đến nơi Aegeus năm xưa đã đặt tảng đá. Theo lệnh mẹ, chàng đẩy tảng đá sang một bên, lấy thanh gươm và đôi dép đã nằm dưới đó mười sáu năm. Mẹ chàng mong muốn chàng mang chúng đến trình diện cha mình là Aegeus, vua xứ Athens.
Mẹ và ông ngoại đều mong chàng đi bằng đường biển cho an toàn, bởi lúc bấy giờ, con đường nối liền Troezen và Athens đầy rẫy những tên cướp vô cùng hung tợn và khỏe mạnh. Nhưng với tinh thần của một người anh hùng chảy trong huyết quản, Theseus quyết tâm noi gương Heracles – người mà danh tiếng lẫy lừng khắp đất Hy Lạp – nên chàng đã chọn hành trình đầy hiểm nguy trên đất liền, coi đó là cơ hội để chứng tỏ tài nghệ và làm nên những chiến công lẫy lừng.
Cuộc phiêu lưu đầu tiên của chàng diễn ra tại Epidaurus, nơi chàng chạm trán Periphetes, con trai của Hephaestus. Kẻ này luôn mang theo một cây chùy sắt để sát hại mọi khách lữ hành. Nhờ được ông ngoại mô tả kỹ lưỡng về tên bạo chúa này, Theseus nhận ra hắn ngay lập tức. Chàng lao vào hắn cùng với thanh gươm của mình, và sau một trận chiến ác liệt, chàng đã tiêu diệt được hắn. Chàng lấy chiếc chùy làm chiến lợi phẩm và tiếp tục lên đường không chút trở ngại cho đến khi tới eo đất Corinth.
Tại đây, người dân cảnh báo chàng phải đề phòng tên cướp Sinnis, kẻ thường ép khách qua đường phải cùng hắn uốn cong một cành của cây thông cao. Sau khi kéo cành cây xuống sát mặt đất, tên Sinnis tàn ác bất ngờ buông tay, khiến cành cây bật ngược lên không trung và nạn nhân đáng thương bị hất tung xuống đất mà thiệt mạng. Khi Theseus thấy Sinnis tiến về phía mình, chàng điềm tĩnh đợi hắn tới gần, rồi chộp lấy cây chùy uy lực của hắn và hạ gục kẻ vô nhân đạo này chỉ bằng một cú đòn.
Đi qua vùng đất đầy rừng rậm Crommyon, Theseus tiếp tục tiêu diệt một con lợn rừng hung dữ và nguy hiểm, loài vật đã tàn phá vùng này từ lâu.
Chàng tiếp tục hành trình và tiến gần đến biên giới Megara. Tại đó, trên con đường hẹp cheo leo bên bờ biển, có tên Scyron độc ác, một nỗi kinh hoàng khác đối với khách lữ hành. Hắn có thói quen ép buộc tất cả những người lạ đi qua nơi ở của mình phải rửa chân cho hắn, rồi nhân lúc đó, hắn đá họ văng xuống biển. Theseus dũng cảm tấn công tên khổng lồ, đánh bại hắn, rồi ném xác hắn xuống vách đá, nơi từng là nấm mồ cho biết bao nạn nhân của hắn.
Theseus sau đó lên đường đến Eleusis, nơi chàng đụng độ một đối thủ khác là Vua Cercyon. Hắn ép tất cả những người đến nơi này phải đấu vật với mình và giết chết những kẻ bị hắn đánh bại. Thế nhưng, Theseus đã khuất phục được tên đô vật hùng mạnh này và lấy mạng hắn.
Gần Eleusis, trên bờ sông Cephissus, Theseus gặp phải một cuộc phiêu lưu mới. Tại đây có tên khổng lồ Damastes, còn gọi là Procrustes hay "Kẻ Kéo Dãn". Hắn có hai cái giường sắt, một dài và một ngắn. Hắn ép mọi khách lạ phải nằm vào đó: người cao thì hắn đặt vào giường ngắn và chặt bớt chân tay họ cho vừa vặn, còn người thấp thì hắn bắt nằm giường dài và kéo dãn cơ thể họ cho tới khi vừa giường. Cứ thế, hắn để mặc các nạn nhân chết trong đau đớn tột cùng. Theseus đã giải phóng vùng đất khỏi con quái vật vô nhân tính này bằng cách trừng trị hắn y như cách hắn đã đối xử với những nạn nhân xấu số.
Người anh hùng tiếp tục hành trình và cuối cùng cũng đến được Athens mà không gặp thêm bất kỳ biến cố nào. Khi đặt chân đến đích, chàng phát hiện cha mình đang là một con rối bất lực trong tay mụ phù thủy Medea, người mà ông đã kết hôn sau khi mụ rời khỏi Corinth. Nhờ ma thuật của mình, Medea biết Theseus là con trai của nhà vua. Lo sợ ảnh hưởng của mình sẽ suy giảm nếu có chàng ở đó, mụ đã đầu độc tâm trí vị vua già, vẽ nên hình ảnh chàng như một tên gián điệp. Kết quả là họ sắp đặt để mời Theseus dự tiệc và pha thuốc độc cực mạnh vào rượu của chàng.
Bấy giờ, Theseus đã quyết định công khai danh tính tại bữa tiệc trước người cha mà chàng hằng mong mỏi được ôm vào lòng. Trước khi chạm môi vào chén rượu, chàng thực hiện kế hoạch của mình: rút thanh gươm ra để nhà vua tận mắt nhìn thấy. Khi Aegeus nhìn lại thứ vũ khí quen thuộc mà mình đã từng sử dụng biết bao lần, ông nhận ra đây chính là đứa con trai đang đứng trước mặt mình. Ông ôm chầm lấy chàng, giới thiệu chàng làm người thừa kế trước các cận thần và thần dân, rồi không còn chịu đựng nổi khi nhìn thấy Medea nữa, ông đã trục xuất mụ vĩnh viễn khỏi vương quốc.
Khi Theseus được công nhận là người thừa kế hợp pháp của ngai vàng, chàng vấp phải sự phản đối của năm mươi người con trai của Pallas, em trai nhà vua. Họ đã đinh ninh rằng khi vị vua già băng hà, quyền cai trị đất nước sẽ thuộc về mình. Do đó, họ quyết tâm trừ khử Theseus. Nhưng kế hoạch của họ bị bại lộ, Theseus đã bất ngờ tấn công khi bọn chúng đang phục kích, và tiêu diệt tất cả.
Tuy nhiên, vì lo sợ người dân Athens có thành kiến với mình do đã tận diệt những đồng bào của họ là dòng họ Pallantids, Theseus quyết tâm lập một chiến công hiển hách cho quốc gia để thu phục lòng dân. Chàng quyết định tiêu diệt con bò mộng nổi tiếng ở Marathon, vốn đã trở thành mối đe dọa cho những người nông dân. Chàng bắt sống con vật, xích nó lại và đưa về Athens. Sau khi phô bày nó trước công chúng đang kinh ngạc, chàng long trọng hiến tế nó cho thần Apollo.
Chiến công tiếp theo của Theseus đã vượt xa tất cả những hành động dũng cảm khác của chàng, mang về cho chàng sự ngưỡng mộ và lòng biết ơn của toàn thể thần dân. Đó chính là việc giết chết Minotaur, chấm dứt vĩnh viễn khoản cống nạp nhục nhã gồm bảy nam thanh và bảy nữ tú mà người Athens phải nộp cho đảo Crete mỗi chín năm một lần.
Nguồn gốc của khoản cống nạp dã man này như sau: Androgeos, người con trai trẻ tuổi của Minos – vua xứ Crete – đã bị người Athens ám hại một cách hèn hạ. Vua Minos muốn trả thù cho con nên đã tuyên chiến với vua Aegeus, chinh phục Athens và các làng mạc lân cận. Kẻ chiến thắng ra lệnh bắt người Athens cứ chín năm một lần phải nộp bảy nam thanh và bảy nữ tú từ các gia đình quyền quý nhất. Họ sẽ trở thành con mồi của Minotaur – một con quái vật mình người đầu bò – sống trong mê cung huyền bí do Daedalus xây dựng cho vua Crete.
Khi Theseus thông báo với cha về quyết tâm anh hùng của mình, nhà vua vô cùng đau đớn và cố gắng dùng mọi cách để lay chuyển ý định của con, nhưng với sự tự tin vào thành công, Theseus khẳng định với cha rằng mình sẽ giết chết Minotaur và trở về trong vinh quang.
Theo tập tục, con tàu chở những nạn nhân xấu số này chỉ được phép treo cánh buồm đen. Nhưng Theseus hứa với cha rằng, nếu chàng bình an trở về, chàng sẽ thay thế chúng bằng cánh buồm trắng.
Trước khi rời Athens, nghe theo lời khuyên của một nữ tư tế, Theseus đã chọn Aphrodite làm đấng bảo hộ và dâng lễ vật lên nàng. Khi đặt chân đến triều đình của vua Minos, nữ thần Tình yêu đã gieo vào lòng Ariadne – cô con gái xinh đẹp của nhà vua – tình cảm nồng nàn dành cho chàng anh hùng trẻ tuổi cao quý. Trong một cuộc gặp gỡ bí mật, khi đôi bên thổ lộ tình cảm, Ariadne đã trao cho chàng một thanh gươm sắc bén và một cuộn chỉ. Nàng dặn chàng hãy buộc đầu sợi chỉ vào lối vào mê cung và cứ thế tháo dần cho đến khi tìm thấy hang ổ của Minotaur. Tràn đầy hy vọng vào kết quả thành công của chuyến đi, Theseus từ biệt nàng, không quên bày tỏ lòng biết ơn về sự giúp đỡ kịp thời này.
Dẫn đầu đoàn người đồng cảnh ngộ, chàng được Minos đưa đến cửa mê cung. Tuyệt đối tuân theo những chỉ dẫn của nàng Ariadne xinh đẹp, chàng đã tìm thấy Minotaur. Sau một cuộc chiến dữ dội và khốc liệt, chàng đánh bại và giết chết con quái vật. Rồi, cẩn thận lần theo cuộn chỉ, chàng dẫn các bạn đồng hành thoát khỏi mê cung an toàn. Họ nhanh chóng chạy về phía con tàu, mang theo cả nàng công chúa xinh đẹp – người mà nhờ tình yêu dành cho kẻ cứu tinh, họ mới được cứu mạng.
Khi đến đảo Naxos, Theseus nằm mơ thấy Dionysus, thần rượu vang, hiện ra báo cho chàng biết các Nữ thần Vận mệnh đã định đoạt Ariadne phải là vợ của thần, đồng thời đe dọa chàng sẽ gặp đủ mọi tai ương nếu không chịu từ bỏ nàng. Vốn được dạy phải tôn kính các vị thần từ nhỏ, Theseus không dám trái ý Dionysus. Chàng ngậm ngùi từ biệt người thiếu nữ xinh đẹp đã yêu chàng tha thiết và để nàng lại trên hòn đảo cô quạnh, nơi sau đó nàng được thần rượu vang tìm thấy và cầu hôn.
Theseus và các bạn đồng hành cảm thấy vô cùng hụt hẫng trước sự ra đi của ân nhân. Trong nỗi đau buồn, họ quên mất rằng con tàu vẫn đang treo cánh buồm đen mà họ đã dùng khi rời bờ biển Attica. Khi con tàu tiến gần đến cảng Athens, Aegeus, người đang lo âu dõi theo sự trở về của con trai trên bờ biển, nhìn thấy con tàu với những cánh buồm đen. Ông đinh ninh rằng người con trai dũng mãnh của mình đã chết, nên trong cơn tuyệt vọng, ông đã gieo mình xuống biển.
Được sự đồng thuận của người dân Athens, Theseus lên kế vị ngai vàng đang bỏ trống. Chàng sớm chứng tỏ mình không chỉ là một vị anh hùng dũng cảm mà còn là một vị quân vương hiền minh và một nhà lập pháp sáng suốt. Athens lúc bấy giờ chỉ là một thành phố nhỏ, xung quanh là nhiều ngôi làng, mỗi ngôi làng đều có hệ thống cai trị riêng. Thế nhưng, bằng các biện pháp mềm mỏng và hòa giải, Theseus đã thuyết phục được những người đứng đầu các cộng đồng này từ bỏ chủ quyền, giao phó việc điều hành đất nước cho một hội đồng thường trực tại Athens, thực thi quyền tài phán đối với toàn bộ cư dân Attica. Kết quả của những biện pháp khôn ngoan này là người Athens đã trở thành một dân tộc thống nhất và hùng cường, đồng thời thu hút đông đảo khách lạ và người ngoại quốc đổ về Athens, biến nơi đây thành một thương cảng sầm uất và một trung tâm thương mại vô cùng quan trọng.
Theseus khôi phục các Thế vận hội Isthmian và tổ chức nhiều lễ hội, trong đó tiêu biểu nhất là lễ hội Panathenaea, được tổ chức để tôn vinh nữ thần Athene-Polias.
Người ta kể rằng có lần, trong một chuyến hải trình, Theseus ghé qua bờ biển của tộc người Amazon. Muốn tìm hiểu mục đích chuyến viếng thăm của chàng, tộc Amazon đã cử Hippolyte, một thành viên của họ, mang quà đến tặng người lạ. Nhưng vừa đặt chân lên tàu, Hippolyte đã bị Theseus nhổ neo chở thẳng về Athens và phong làm hoàng hậu. Tức giận vì sự xúc phạm này, tộc Amazon quyết tâm trả thù. Một thời gian sau, khi mọi chuyện dường như đã bị lãng quên, họ chớp lấy cơ hội khi thành Athens đang trong tình trạng không được phòng thủ và đổ bộ một đội quân vào Attica. Cuộc tấn công bất ngờ đến mức họ đã tiến vào tận trung tâm thành phố trước khi người Athens kịp tổ chức lực lượng. Tuy nhiên, Theseus đã nhanh chóng tập hợp quân đội và thực hiện một cuộc phản công mãnh liệt đến mức sau một trận giao tranh khốc liệt, quân xâm lược đã bị đánh đuổi khỏi thành phố. Hòa bình được thiết lập, tộc Amazon rút khỏi đất nước. Trong trận chiến đó, Hippolyte, quên đi nguồn gốc của mình, đã dũng cảm chiến đấu bên cạnh chồng chống lại chính đồng bào mình và đã ngã xuống trên chiến trường.
Ngay sau sự kiện đau buồn đó, Theseus đã tham gia cuộc săn lợn rừng Calydon nổi tiếng thế giới và đóng vai trò chủ chốt. Chàng cũng là một trong những thành viên dũng cảm tham gia vào những hiểm nguy của cuộc viễn chinh Argonaut.
Tình bạn kỳ lạ giữa Theseus và Pirithous nảy sinh trong hoàn cảnh đặc biệt đến mức rất đáng được nhắc tới.
Một lần nghe tin đàn gia súc chăn thả trên đồng bằng Marathon của mình bị Pirithous cướp mất, Theseus liền tập hợp lực lượng vũ trang và lên đường trừng phạt kẻ cướp. Thế nhưng, khi hai người anh hùng đối mặt với nhau, cả hai đều bất chợt nảy sinh sự ngưỡng mộ đầy thiện cảm dành cho đối phương. Pirithous chìa tay ra như dấu hiệu của hòa bình và thốt lên: "Ta phải đền đáp thế nào đây, ôi Theseus? Hãy để chính người là quan tòa." Theseus nắm lấy bàn tay được đưa ra và đáp: "Ta chẳng cần gì ngoài tình bằng hữu của người." Thế rồi, cả hai người anh hùng ôm lấy nhau và thề nguyện gắn kết đời đời.
Chẳng bao lâu sau, khi Pirithous kết hôn với Hippodamia, một công chúa người Thessaly, chàng mời Theseus đến dự tiệc cưới. Bữa tiệc còn có sự tham gia của đông đảo Nhân mã (Centaurs), vốn là bạn của Pirithous. Vào cuối bữa tiệc, Eurytion, một Nhân mã trẻ, trong cơn say sưa đã chộp lấy cô dâu xinh đẹp và toan cướp đi. Những Nhân mã khác cũng học theo, mỗi kẻ cố gắng cướp lấy một cô gái. Pirithous cùng thuộc hạ, dưới sự hỗ trợ đắc lực của Theseus, đã tấn công lũ Nhân mã. Sau một cuộc cận chiến ác liệt khiến nhiều kẻ thiệt mạng, họ buộc chúng phải nhả "con mồi" ra.
Sau cái chết của Hippolyte, Theseus cầu hôn Phaedra, em gái của người vợ cũ Ariadne, và hai người kết hôn. Họ sống hạnh phúc bên nhau được vài năm và cuộc hôn nhân được ban phước với hai người con trai. Trong thời gian đó, Hippolytus, con trai của nữ hoàng tộc Amazon, đã vắng nhà vì được gửi đến chăm sóc bởi các chú của nhà vua để học tập. Khi chàng đã trưởng thành và trở về cung điện của cha, người mẹ kế trẻ tuổi Phaedra đã đem lòng yêu say đắm chàng. Nhưng Hippolytus không đáp lại tình cảm ấy mà còn đối xử với bà bằng sự khinh miệt và thờ ơ. Ngập tràn trong giận dữ và tuyệt vọng vì sự lạnh lùng của chàng, Phaedra đã tự kết liễu đời mình. Khi được chồng phát hiện, trên tay bà vẫn cầm lá thư buộc tội Hippolytus là nguyên nhân dẫn đến cái chết của bà và âm mưu chống lại danh dự của nhà vua.
Trước đó, Poseidon từng hứa sẽ ban cho Theseus bất cứ điều gì chàng yêu cầu. Vì vậy, chàng đã cầu khẩn vị thần biển cả tiêu diệt Hippolytus và nguyền rủa chàng một cách vô cùng long trọng. Lời nguyền khủng khiếp của người cha đã giáng xuống đầu đứa con trai vô tội quá nhanh. Khi Hippolytus đang điều khiển xe ngựa chạy dọc bờ biển, giữa Troezen và Athens, một con quái vật do Poseidon phái đến đã trồi lên từ biển sâu, khiến lũ ngựa hoảng sợ và hoàn toàn mất kiểm soát. Khi chúng lao điên cuồng trong cơn hoảng loạn, chiếc xe ngựa vỡ tan tành, và chàng thanh niên tội nghiệp, với đôi chân bị quấn chặt vào dây cương, đã bị kéo lê cho đến khi hơi thở gần như tắt hẳn.
Trong tình trạng đó, chàng được chính người cha Theseus đáng thương tìm thấy. Sau khi biết được sự thật từ một người hầu cũ của Phaedra, Theseus đã vội vã đến để ngăn chặn thảm kịch. Nhưng chàng đã đến quá muộn, và chỉ có thể xoa dịu những giây phút cuối đời của đứa con trai đang hấp hối bằng cách thừa nhận sai lầm đáng buồn mình đã gây ra, đồng thời tuyên bố niềm tin sắt đá của mình vào danh dự và sự vô tội của chàng.
Sau những sự kiện này, Theseus bị người bạn Pirithous – kẻ cũng vừa mất đi người vợ trẻ Hippodamia vào khoảng thời gian đó – thuyết phục cùng tham gia một chuyến đi khắp Hy Lạp với mục tiêu là dùng vũ lực bắt cóc những cô gái đẹp nhất mà họ gặp trên đường.
Khi đến Sparta, họ nhìn thấy Helen, con gái của Zeus và Leda, đang thực hiện những điệu nhảy thiêng liêng để tôn vinh nữ thần Artemis tại đền thờ. Dù cô gái chỉ mới chín tuổi, nhưng danh tiếng về vẻ đẹp của nàng – thứ sau này được định mệnh sắp đặt đóng vai trò quan trọng trong lịch sử Hy Lạp – đã lan truyền đi xa. Theseus và Pirithous cưỡng bức bắt cóc nàng, rồi sau đó bốc thăm, Helen thuộc về Theseus. Chàng đã giao nàng cho mẹ mình là Aethra trông coi.
Lúc này, Pirithous yêu cầu Theseus hỗ trợ kế hoạch đầy tham vọng của mình: xuống âm phủ để bắt cóc Persephone, nữ hoàng của cõi Hades. Dù hoàn toàn nhận thức được sự nguy hiểm của việc này, Theseus vẫn không bỏ rơi người bạn, và họ cùng nhau tiến vào cõi u minh của những linh hồn. Nhưng Aides đã được báo trước về sự xuất hiện của họ. Hai người bạn vừa mới đặt chân vào vương quốc của thần thì theo lệnh của ngài, họ bị bắt giữ, xích lại và giam vào một tảng đá ma thuật ngay cửa ngõ Hades. Tại đây, hai người bạn đã mòn mỏi trong suốt nhiều năm, cho đến khi Heracles đi qua trong chuyến tìm bắt Cerberus. Chàng đã giải cứu Theseus, nhưng theo lệnh của các vị thần, chàng phải bỏ lại Pirithous để gánh chịu hình phạt đời đời cho tham vọng quá táo bạo của mình.
Trong khi Theseus bị giam cầm dưới âm phủ, Castor và Pollux, anh em của Helen, đã xâm lược Athens và yêu cầu trả lại người em gái nhỏ. Thấy đất nước bị đe dọa bởi những nỗi kinh hoàng của chiến tranh, một công dân Athens tên là Academus, người biết nơi giấu Helen, đã tìm đến doanh trại của Dioscuri và tiết lộ nơi họ có thể tìm thấy nàng. Aethra lập tức từ bỏ trách nhiệm trông coi, và hai anh em rời Athens, cùng Helen trở về quê hương.
Nhưng sự vắng mặt kéo dài của Theseus đã gây ra những rắc rối khác mang tính chất nghiêm trọng hơn. Cho rằng đây là cơ hội thuận lợi để nổi loạn, một phe phái do Menesthius, hậu duệ của Erechtheus cầm đầu, đã chiếm lấy quyền lực tối cao và nắm quyền cai trị.
Trở về Athens, Theseus lập tức thực hiện các biện pháp tích cực để dập tắt sự chống đối đang tồn tại ở khắp nơi. Chàng bãi chức Menesthius, trừng trị nghiêm khắc những kẻ cầm đầu cuộc nổi loạn và tự đưa mình trở lại ngai vàng. Thế nhưng, vị thế của chàng trong lòng người dân đã mất. Những công lao trước đây đều bị lãng quên. Cuối cùng, nhận thấy những bất đồng và nổi loạn đang lan tràn, chàng tự nguyện thoái vị và lui về các điền trang của mình trên đảo Scyros. Tại đây, Lycomedes, vua của hòn đảo, giả vờ tiếp đón chàng với tình bằng hữu cao nhất. Nhưng thực chất, được cho là đã thông đồng với Menesthius, vua đảo đã dẫn vị vua già đến đỉnh một vách đá cao, giả vờ như muốn cho chàng xem đất đai, rồi một cách phản trắc, hắn đẩy chàng xuống vách đá mà giết chết.
Nhiều thế kỷ sau cái chết của chàng, theo lệnh của nữ tư tế Delphi, Cimon – cha của Miltiades – sau khi kết thúc chiến tranh Ba Tư, đã đưa hài cốt của Theseus, vị ân nhân vĩ đại của Athens, về lại thành phố. Để tôn vinh chàng, một ngôi đền đã được dựng lên. Ngôi đền đó vẫn tồn tại đến ngày nay và hiện phục vụ như một bảo tàng nghệ thuật.
