Một, người có bệnh, trời hay biết chăng?

Muốn phát triển kinh tế, thì bắt buộc phải cải thiện môi trường đầu tư, quy chuẩn lại chính quyền.

Ngày 28 tháng 9 năm 2005, phòng 1188 Khách sạn Tây Tạng Thành Đô.

Chớp mắt đã gần hai tháng. Thành Đô sau tiết thu không còn cảnh mưa dầm dề, không khí cũng bắt đầu trở nên sảng khoái. Ánh nắng lười biếng rọi qua kẽ mây xuống, mang lại tâm trạng tốt cho những người trên phố.

Tôi ngồi thẫn thờ trước máy tính, không biết nên nắm bắt chính xác câu chuyện và kinh nghiệm của Thành Đô như thế nào. Do "bệnh nghề nghiệp", tôi luôn cảm thấy đằng sau những sự việc này tồn tại một mối quan hệ logic bên trong và sâu sắc. Tìm ra những mối quan hệ logic đó, rồi diễn đạt chúng ra, chính là nhiệm vụ của nhà nghiên cứu. Thế nhưng, mọi chân lý đều chỉ có thể sản sinh từ thực tiễn, mọi kết luận đều chỉ có thể sản sinh từ khảo sát thực tế. Do đó, chúng ta vẫn phải điểm lại ba việc mà Thành Đô đã làm──tích hợp thành thị - nông thôn, xây dựng dân chủ cơ sở, chính quyền phục vụ mang tính quy chuẩn.

Trước tiên nói về "chính quyền phục vụ mang tính quy chuẩn".

Chúng ta đều biết, trong những "câu chuyện Thành Đô" đã kể ở phần trước, "chính quyền phục vụ mang tính quy chuẩn" là việc được làm sớm nhất. Tôi từng nghe Đặng Toàn Trung kể chi tiết về đầu đuôi gốc gác của nó, cũng từng phỏng vấn rất nhiều người, rất rõ ràng rằng việc này hoàn toàn không có "thiết kế từ trước", mà hoàn toàn là từng bước bị "ép" ra.

Nguyên nhân sự việc đã được nói ở phần trước, chính là có người phản ánh việc họ đầu tư mở doanh nghiệp thực sự quá khó khăn, từ đó châm ngòi cho một loạt cải tổ, có thể gọi là "gió lớn nổi lên từ ngọn cỏ Thanh Bình". Kỳ thực, dù không có ai kiện cáo, việc cải cách thể chế đầu tư và tài chính vốn dĩ cũng phải tiến hành. Bởi vì lúc đó có một vấn đề rất thực tế, chính là phải đẩy nhanh sự phát triển của thành phố. Việc này bắt buộc phải nghiên cứu quy luật phát triển. Thế là, chính quyền thành phố liền giao cho ủy ban kế hoạch chủ trì, tiến hành phân tích hệ thống đối với quỹ đạo phát triển kinh tế của Thành Đô từ khi lập quốc đến năm 2000, bao gồm giai đoạn nào phát triển nhanh, giai đoạn nào phát triển chậm, nguyên nhân là gì. Kết luận rút ra là sự tăng trưởng kinh tế của Thành Đô chủ yếu dựa vào sự tăng trưởng đầu tư. Nói cách khác, kinh tế Thành Đô thuộc loại "dẫn dắt bằng đầu tư".

Thế là sự việc trở nên rất rõ ràng, đó là muốn phát triển kinh tế Thành Đô thì bắt buộc phải thu hút đầu tư; mà muốn thu hút đầu tư thì lại bắt buộc phải cải thiện và tối ưu hóa môi trường đầu tư. Tại sao vậy? Bởi vì phương thức quản lý đầu tư của chúng ta có vấn đề. Phương thức quản lý đầu tư của chúng ta được thiết lập dưới thể chế kinh tế kế hoạch, rất không thích ứng với yêu cầu của kinh tế thị trường. Đáng lẽ ra, theo quy tắc của kinh tế thị trường, có đầu tư hay không, đầu tư bao nhiêu, đầu tư thế nào là chuyện của doanh nghiệp. Doanh nghiệp đầu tư, doanh nghiệp kinh doanh, doanh nghiệp quản lý, doanh nghiệp hưởng lợi, doanh nghiệp gánh chịu rủi ro. Đầu tư đúng thì doanh nghiệp phát tài; đầu tư sai thì doanh nghiệp chịu thiệt. Cái này gọi là "ai đầu tư người đó chịu trách nhiệm", vốn dĩ là chuyện thiên kinh địa nghĩa. Thế nhưng phương thức quản lý đầu tư dưới thể chế kinh tế kế hoạch lại không phải như vậy. Có đầu tư hay không, đầu tư bao nhiêu, đầu tư thế nào lại do chính quyền quyết định. Nếu xảy ra vấn đề, thì do doanh nghiệp gánh chịu. Nói cách khác, chính quyền quyết sách, doanh nghiệp thanh toán.

Điều này không hợp lý, nhưng lại có nguyên nhân. Nguyên nhân nằm ở chỗ nguồn vốn bắt nguồn từ tài chính quốc gia, doanh nghiệp tiêu tiền của nhà nước. Cậu tiêu tiền của tôi, tôi đương nhiên phải quản. Ai quản đây? Ủy ban kế hoạch. Cho nên lúc đó quyền lực của ủy ban kế hoạch lớn đến mức đáng sợ. Thế nhưng đến năm 2000, chủ thể đầu tư đã xảy ra thay đổi rất lớn. Kinh tế cá thể, kinh tế tư nhân, nguồn vốn bên ngoài đã chiếm một tỷ trọng đáng kể. Người ta tiêu tiền của chính họ, mà cậu còn đến quản xem họ tiêu thế nào thì có chút vô lý rồi. Đặc biệt là các doanh nghiệp vốn đầu tư nước ngoài, vô cùng không thích ứng, cảm thấy chính quyền chẳng khác nào bao biện làm thay, uổng công khiến họ lỡ mất cơ hội kinh doanh. Việc này không sửa đổi không được, nhất là thể chế đầu tư phải cải cách. Đương nhiên, thể chế đầu tư không đồng nghĩa với môi trường đầu tư. Thể chế đầu tư được cải cách, không có nghĩa là môi trường đầu tư nhất định sẽ được cải thiện. Nhưng thể chế là thứ cốt lõi. Thể chế không đổi, thì việc cải thiện môi trường chỉ là lời nói suông.

Điều này đòi hỏi phải phân tích xem thể chế đầu tư rốt cuộc có vấn đề gì. Kết luận lúc bấy giờ cho rằng vấn đề chủ yếu có ba điểm. Đầu tiên là "hiệu quả cực kỳ thấp kém", nguyên nhân chủ yếu là do quản lý quá nhiều. Vốn dĩ thị trường có thể điều tiết, chính quyền cũng muốn nhúng tay vào quản, tự phong làm "mẹ chồng", rảnh rỗi sinh nông nổi, kinh tế kế hoạch biến thành kinh tế xét duyệt. Cậu chỉ mở một quán ăn nhỏ thôi, cũng cần chính quyền xét với duyệt. Thủ tục vừa rườm rà, thẩm định lại nghiêm ngặt, hiệu quả có thể tưởng tượng được. Ủy ban kế hoạch Thành Đô từng làm điều tra, cũng mời giáo sư Khương Hiểu Bình của Đại học Tứ Xuyên giúp đỡ điều tra, kết quả là để làm xong một dự án cần hơn 500 ngày. Hiệu quả như vậy thực sự quá tệ hại. Đầu tư là phải nắm bắt cơ hội. Cơ hội mất đi không quay lại. Hiệu quả làm việc thế này của các cậu, thì còn ai dám đến đầu tư nữa?

Thứ hai chính là "thao tác phi công bằng". Thể chế đầu tư trước kia có đặc điểm "ba không": xét duyệt không công khai, thủ tục không minh bạch, tiêu chuẩn gia nhập thị trường không thống nhất, quyền lực nằm trong tay một số ít cơ quan hoặc thậm chí một số phòng ban cá nhân, rất dễ xuất hiện hiện tượng tùy người mà khác, bên trọng bên khinh, có thể gọi là muôn vàn tệ nạn, tham nhũng khó tránh. Tỷ như, quan hệ tốt thì làm nhanh một chút, quan hệ không tốt thì làm chậm, hoặc doanh nghiệp ngoại được chuộng, kinh tế cá thể chịu thiệt, nhà đầu tư không thể hưởng đãi ngộ quốc dân bình đẳng. Như vậy đã phá hủy môi trường cạnh tranh công bằng trên thị trường, thậm chí không thể gia nhập thị trường để cạnh tranh công bằng, điều này là không công bằng đối với nhà đầu tư.

Thứ ba chính là "vừa vượt quyền vừa bỏ trống vị trí". Một mặt bận không xuể, mặt khác lại quản không tốt, nguyên nhân nằm ở chỗ quản không đúng. Việc đáng lẽ phải quản như quy hoạch, điều tiết vĩ mô, dịch vụ công cộng, sinh thái môi trường thì lại quản không tốt, đây gọi là bỏ trống vị trí; việc đáng lẽ do thị trường, bản thân nhà đầu tư quản, thì lại nhúng tay vào, đây gọi là vượt quyền. Nguyên nhân của việc bỏ trống vị trí là do vượt quyền, nguyên nhân của vượt quyền là cứ quản việc thì có quyền. Sau quyền lực là lợi ích, sau lợi ích là giao dịch, sau giao dịch chính là tham nhũng, chí ít cũng là quỹ đen. Sự bỏ trống vị trí và vượt quyền như thế này, vấn đề vô cùng nghiêm trọng.

Biện pháp giải quyết vấn đề là đưa về đúng vị trí. Đưa về đâu? Đưa về những việc mà chính quyền và các cơ quan chính quyền đáng lẽ phải làm. Đó chính là tạo dựng môi trường cạnh tranh công bằng. Vậy, môi trường cạnh tranh như thế nào mới là công bằng? Trước hết phải có quy tắc. Hơn nữa, quy tắc này còn phải công khai, minh bạch, đối xử bình đẳng với mọi người cạnh tranh. Mọi người đều làm theo quy tắc, thì cạnh tranh tự khắc công bằng. Nhưng chỉ có quy tắc thôi thì chưa đủ, chắc chắn sẽ có kẻ phá rối, kẻ phạm quy, kẻ vượt đèn đỏ. Lúc này cần có người duy trì trật tự, làm cảnh sát giao thông và trọng tài viên. Đây mới là việc chính quyền nên làm, tức là chế định quy tắc và duy trì trật tự. Còn sự thành bại của cạnh tranh, thì do thị trường quyết định.

Chính quyền đã là người chế định quy tắc và duy trì trật tự, vậy thì không thể trực tiếp nhúng tay vào lĩnh vực cạnh tranh, không thể trực tiếp tham gia phân bổ nguồn lực. Kỳ thực, ngay cả việc chế định quy tắc và duy trì trật tự cũng nên phân tách rõ ràng. Người chế định quy tắc phải là nhân đại, người duy trì trật tự mới là chính quyền. Nhưng dù thế nào đi nữa, cậu đã làm "cảnh sát giao thông" thì không thể làm "tài xế" nữa; cậu đã làm "trọng tài viên" thì không thể làm "vận động viên" nữa.

Thế nhưng tình hình thực tế là gì? Tình hình thực tế là, một mặt chúng ta đang vận dụng các quy tắc thị trường hóa để phân bổ nguồn lực, mặt khác lại có rất nhiều công ty tham gia cạnh tranh do chính quyền đầu tư hoặc kiểm soát. Điều này có vấn đề rồi. Vốn dĩ chúng ta chế định quy tắc, duy trì trật tự là để tạo ra một môi trường cạnh tranh công bằng cho việc phân bổ nguồn lực theo hướng thị trường hóa. Nhưng bản thân cậu lại trực tiếp hoặc gián tiếp nhúng tay vào cạnh tranh, sẽ gây ra sự bất công nghiêm trọng. Ví dụ như, một mảnh đất hoặc một loại quyền kinh doanh đặc quyền, người ta phải đấu giá mới có được, doanh nghiệp của chính cậu lại trực tiếp lấy được, như vậy có công bằng không? Trên thực tế, chỉ cần là chính quyền tự đầu tư mở doanh nghiệp, lại còn tự phân bổ nguồn lực, thì tuyệt đối không công bằng nổi, chắc chắn là cậu muốn phân bổ thế nào thì phân bổ thế ấy, vì nguồn lực nằm trong tay cậu mà! Nếu tất cả doanh nghiệp đều là của chính quyền, thì vấn đề vẫn chưa lớn lắm, đằng nào lòng bàn tay hay mu bàn tay cũng là thịt. Nếu một bên là "con đẻ", một bên là "con ghẻ", một bên là "đứa trẻ lang thang", thì kết quả hầu như ai cũng biết. Tóm lại, chính quyền trực tiếp nhúng tay vào cạnh tranh là tranh lợi với dân; gián tiếp nhúng tay vào cạnh tranh là chèn ép thị trường.

Chính quyền không chỉ lũng đoạn nguồn lực, mà còn lũng đoạn dịch vụ. Ví dụ như, lúc đó chính quyền yêu cầu, cậu muốn đầu tư, muốn làm dự án, trước tiên phải do cơ quan chuyên môn làm nghiên cứu khả thi cho cậu. Nếu kết luận là khả thi, ủy ban kế hoạch mới phê chuẩn. Thế cũng đành đi. Nhưng ngặt nỗi lúc đó chỉ có đúng một công ty làm được nghiên cứu khả thi. Do ai lập ra? Do ủy ban kế hoạch. Điều này hoàn toàn vô lý. Vốn dĩ tiền của tôi, tôi đầu tư, tiêu thế nào là chuyện của tôi, lỗ hay lãi cũng là chuyện của tôi. Cho dù phải làm nghiên cứu khả thi, luận chứng khả thi, thì đó cũng là do tôi tự làm, liên quan quái gì đến các người! Cho dù các người có lòng tốt, sợ tôi lỗ vốn, đốc thúc tôi làm nghiên cứu khả thi, thì cũng không thể do các người chỉ định công ty chứ! Các người chỉ định công ty đến làm nghiên cứu, nếu kết luận của nó khác với kết luận của tôi, tôi cho là khả thi, nó cho là không khả thi, thì nghe theo ai? Chính quyền đáp là nghe theo nó. Được thôi, thế đến cuối cùng tôi lỗ vốn, nó có chịu trách nhiệm không? Chính quyền bảo không chịu trách nhiệm. Công ty do chính quyền chỉ định không chịu trách nhiệm, bản thân chính quyền cũng không chịu trách nhiệm, mọi người đều không chịu trách nhiệm. Điều này giống như tôi có một khoản tiền, bắt tôi phải tìm một người do các người chỉ định để quyết định tiêu thế nào, tiêu sai rồi cả hai người các người đều không chịu trách nhiệm, một mình tôi chịu xui xẻo, có lý lẽ này sao?

Những chuyện vô lý như vậy còn rất nhiều. Ví dụ như xây nhà, bắt buộc phải phòng chống mối mọt, bắt buộc phải làm tốt công tác phòng cháy chữa cháy. Điều này đúng, chính quyền nên quản. Nhưng theo lệ quốc tế, những cơ quan dịch vụ này nên do tôi lựa chọn, chính quyền chỉ có thể quản xem làm tốt hay không, không thể quản do ai làm. Đừng hòng. Cậu muốn phòng chống mối mọt à? Chỉ có thể tìm cái cơ quan trực thuộc ủy ban xây dựng đó. Cậu muốn làm phòng cháy chữa cháy à? Chỉ có thể đến đơn vị trực thuộc cục công an để mua thiết bị và dụng cụ chữa cháy. Cái này gọi là gì? Gọi là "cung cấp dịch vụ mang tính cưỡng chế và lũng đoạn đối với chủ thể đầu tư". Nó mang danh nghĩa "dịch vụ", nhưng thực chất là "trục lợi", hơn nữa còn là lợi nhuận kếch xù. Vậy, cưỡng chế được không? Được. Cậu không tìm cái nhà do tôi chỉ định này, tôi liền không phê chuẩn cho cậu. Tại sao vậy? Bởi vì những đơn vị trực thuộc này sau khi thu phí phải nộp lên cho tôi, dùng để giải quyết các phúc lợi đãi ngộ khác ngoài tiền lương của các nhân viên cơ quan. Cho nên, những cái gọi là "cơ quan dịch vụ trung gian xã hội" này, miệng thì nói "phục vụ xã hội", nhưng thực chất là "phục vụ cho các bộ phận cấp trên". Chúng phụ thuộc vào các cơ quan hành chính, thực chất chính là phụ thuộc vào quyền lực xét duyệt hành chính, ngồi mát ăn bát vàng, mưu lợi bất chính, ngồi địa phương chia chác.

Điều này vô cùng tồi tệ. Vốn dĩ, trung ương có quy định, các cơ quan hành chính của chính quyền không được thu phí. Nhưng cơ quan liền nói, chúng tôi đâu có thu phí! Đây là người ta cung cấp dịch vụ cho doanh nghiệp, thu một ít "phí hợp lý". Lời này chỉ có quỷ mới tin. Thứ nhất, tiêu chuẩn thu phí của các người cao hơn bất kỳ ai, lại còn nói một là một, hai là hai. Cái này gọi là gì? Cái này gọi là "điều khoản bá vương". Thứ hai, các người chỉ có một không hai, không có cửa hàng thứ hai. Cho dù có, cũng không cho phép chúng tôi tìm chỗ khác. Cái này gọi là gì? Cái này gọi là "kinh doanh lũng đoạn". Thứ ba, các người dựa dẫm vào quyền xét duyệt trong tay, ép buộc chúng tôi tiếp nhận cái gọi là "dịch vụ" từ cơ quan trực thuộc của các người, từ đó thu lợi ích, tuy không phải "cướp ngày" thì cũng là "cướp đêm". Cái này gọi là gì? Cái này gọi là "dựa thế hiếp người". Cuối cùng, các người lại còn nói không vi phạm quy định của trung ương, không thu phí bừa bãi, mặt dày mày dạn, tâm an lý đắc. Cái này gọi là gì? Cái này gọi là "trên gạt dưới lừa". Cho nên, cách làm này chí ít có ba tệ nạn lớn: Thứ nhất, nuôi dưỡng gió táp mưa sa độc hại, từ đó vun xới môi trường tham nhũng; Thứ hai, làm gia tăng gánh nặng cho doanh nghiệp, phá hoại môi trường đầu tư; Thứ ba, kìm hãm các cơ quan dịch vụ khác, chế ước nghiêm trọng sự phát triển của thị trường dịch vụ trung gian. Xem ra, chính quyền lúc bấy giờ quả thực đã "bệnh" không hề nhẹ.

Điều này đòi hỏi phải bắt bệnh cho đúng thuốc.

Tiền đề của việc bắt bệnh cho đúng thuốc là tìm ra căn nguyên của bệnh, căn nguyên bệnh nằm ở việc xét duyệt, hay nói cách khác, các dự án xét duyệt quá nhiều, phạm vi xét duyệt quá rộng, quyền hạn xét duyệt quá lớn, việc vận dụng quyền xét duyệt quá lạm dụng. Việc này đòi hỏi phải tiến hành thanh lọc, làm rõ những thứ nào bắt buộc phải giữ lại theo pháp luật, những thứ nào có cũng được mà không có cũng chẳng sao. Trong này lại bao gồm hai nội dung, một là dự án, hai là thủ tục. Nguyên tắc thanh lọc, chính là những gì Đặng Toàn Trung đã nói ở trước, phân rạch ròi dự án đầu tư mang tính chính quyền và dự án đầu tư không mang tính chính quyền. Dự án trước quản lý thật chặt, dự án sau phóng thích theo pháp luật. Tiêu chuẩn này vừa được thiết lập, một đống lớn dự án xét duyệt hay không xét duyệt cũng thế, thủ tục đi hay không đi cũng vậy đều được quét sạch ra khỏi "ổ cứng" của chính quyền. Sau đó lại thiết kế lại thủ tục (tái cấu trúc quy trình), hiệu quả lập tức được nâng cao đại tu.

Thế nhưng, trong "ổ cứng" của chính quyền không chỉ có "chương trình rác" và "tài liệu rác", mà còn có "virus". Đó chính là các doanh nghiệp trực thuộc và cơ quan trung gian của các bộ phận hành chính. Đừng coi thường những con "virus" này. Chúng không chỉ phá hoại "chương trình" (trật tự kinh tế), mà còn có khả năng dẫn đến "sập nguồn" (chính quyền tê liệt), không tiêu diệt không được.

Việc này chắc chắn sẽ gây ra sự phản kháng. Giảm bớt các dự án và thủ tục xét duyệt, đã là "tước quyền"; chặt bỏ các doanh nghiệp trực thuộc và cơ quan trung gian của các cơ quan hành chính chính quyền, lại càng là "tước lợi". Đối đầu công khai thì không dám, nhưng mặc cả thì chắc chắn sẽ có. Đặng Toàn Trung kể với tôi rằng, khi họ tiến hành công việc này, cuộc thương lượng vô cùng gian nan. Đối phương phần lớn cứ dây dưa ở những vấn đề cụ thể, nói chỗ này có tình hình thực tế thế nào, chỗ kia lại vướng mắc khó khăn gì. Thật sự không gánh nổi nữa, thì lôi cả "thượng phương kiếm" ra, nói cái này là yêu cầu của quốc gia, cái này là yêu cầu xét duyệt. Nhưng Lý Xuân Thành và những người khác cũng có cách, nói đã có quy định ở cấp trên thì chúng ta không hủy bỏ, vậy các cậu có thể xử lý song song không, hai bộ phận đồng thời làm cho người ta? Ví dụ làm một việc mất 5 ngày, hai bộ phận các cậu cùng làm đồng thời, chẳng phải cũng là 5 ngày sao? Ngoài ra, nếu các bộ phận khác nhau kiểm soát cửa ải có điểm tương tự, vậy chúng ta — chính quyền đứng ra điều phối, ủy quyền cho một bộ phận cùng cậu thực hiện chức năng, chẳng phải cũng nâng cao được hiệu quả hay sao?

Nhưng cứ theo đà này, việc phân tán làm việc không ổn, tầng tầng xét duyệt tầng tầng ký tên cũng không ổn. Thế là, "trung tâm chính vụ" ra đời, "chế độ đại diện chủ chốt" ra đời, một loạt sự đổi mới và cải cách ra đời, một chính quyền "mang tính quy chuẩn" và "phục vụ" cũng từng bước được thiết lập.

Chúng ta đã có thể ăn mừng chưa? Không!

Hai, làm lay động cả một ao xuân

Chính quyền mang tính quy chuẩn ắt phải là chính quyền phục vụ, chính quyền phục vụ cũng ắt phải là chính quyền mang tính quy chuẩn.

Tranh cãi vẫn luôn tồn tại ngay từ khi bắt đầu, ngay cả cái tên gọi "chính quyền phục vụ mang tính quy chuẩn" cũng gây tranh cãi. Có cần thiết phải gọi cái tên này không? Hay không còn cách gọi nào khác nữa? Quả thực, "chính quyền phục vụ mang tính quy chuẩn" nghe rấtu cằm, nhưng xem chừng cũng không tìm được cách diễn đạt nào tốt hơn. Bởi vì chỉ có nói như vậy, mới biểu thị rõ ràng không chút mơ hồ về bản chất và đặc trưng của nó: Một là quy chuẩn, hai là phục vụ. Cả hai nội dung này, ý nghĩa đều vô cùng to lớn, hàm ý cũng vô cùng sâu xa.

Trước tiên nói về "tính quy chuẩn".

Xét từ mặt logic, cái gọi là "chính quyền mang tính quy chuẩn", là hướng đến những chính quyền không quy chuẩn hoặc không được quy chuẩn cho lắm. Lẽ ra, trên thế giới này không nên có chính quyền không quy chuẩn. Phàm là chính quyền, tổng hồ phải có những quy chuẩn nhất định. Cứ nói thời kỳ kinh tế kế hoạch đi, thực ra cũng có chính sách pháp luật và quy chương chế độ, cũng cần tuân thủ nghiêm ngặt kỷ luật, làm việc theo chương sách, chứ không thể muốn làm gì thì làm. Muốn làm gì thì làm thì đâu còn gọi là "kế hoạch" nữa. Mạnh Tử từng nói, không có quy củ thì không thành vuông tròn, cho nên nước có quốc pháp, nhà có gia quy. Ngay cả giang hồ tự khoe là "coi trời bằng vung" cũng có quy củ và quy tắc. Dân gian còn thế, huống hồ là chính quyền?

Nói thì nói vậy, nhưng tình hình cụ thể lại không mấy lạc quan. Ở một số địa phương của chúng ta, pháp luật thì có, quy chương thì có, chính sách thì có, kỷ luật thì có, nguyên tắc thì có, khung khổ lớn nhỏ cũng không ít, thế nhưng lại rơi vào cảnh "có quy củ mà không quy chuẩn". Tại sao vậy? Nguyên nhân một trong số đó, e rằng chính là vì chúng ta chưa hiểu rõ: Quy củ không phải là quy chuẩn, kỷ luật không phải là pháp luật, làm việc theo chương sách cũng không đồng nghĩa với làm việc theo pháp luật. Chúng ta đã đánh đồng những khái niệm này với nhau. Vậy, làm việc theo pháp luật và làm việc theo chương sách có gì khác nhau? Nhìn bề ngoài, khi làm việc chúng đều cần phải có quy định và căn cứ, chỉ có điều quy định và căn cứ ấy, một bên là pháp, một bên là chương. Thế nhưng sự khác biệt một chữ này lại cách nhau một trời một vực. Thứ nhất, cái "chương" trong làm việc theo chương sách, có thể là pháp quy, có thể là chính sách, có thể là văn bản đầu đỏ, lại có thể là quy ước hình thành từ lâu. Cái này thì không có căn cứ xác thực nào cả. Thứ hai, những "chương trình" này xuất phát từ đâu, cũng nói không rõ. Cứ nói văn bản đầu đỏ đi, nó có thể là của trung ương, cũng có thể là của địa phương, lại có thể là do chính bộ phận của mình tự chế định. Tự mình chế định quy chương chế độ rồi tự mình thực thi, đúng hay không, tốt hay không, có nên hay không, ai mà nói rõ được? Thứ ba, những "chương trình" này có những nội dung gì, nắm bắt ra sao, cái nào nên siết chặt, cái nào có thể nới lỏng, chỉ có người thực thi mới biết, nhân dân quần chúng và các tổ chức xã hội hoàn toàn không biết. Kết quả là, người thực thi có thực sự làm việc theo chương sách hay không, mọi người cũng không biết. Thứ tư, những "chương trình" này đã xuất phát từ nhiều cửa, lại chưa qua quy trình lập pháp nghiêm ngặt, cho nên cũng khó tránh khỏi việc buổi sáng ra lệnh buổi chiều đổi khác, mỗi nơi một phách. Nếu xảy ra xung đột, nên nghe theo ai, đại khái cũng chỉ có thể do người thực thi "tự nhìn tình hình mà giải quyết". Cái "tự nhìn tình hình mà giải quyết" này lại là chuyện không nói rõ được, thế là đành phải thỏa hiệp ngầm. Thỏa hiệp ngầm cho tốt, chén rượu nâng lên, chính sách nới lỏng, thì làm gì có chút quy chuẩn nào có thể nói tới? Kết quả đành chỉ là "có quy củ mà không quy chuẩn". Cái gọi là "có quy củ mà không quy chuẩn", không chỉ bao gồm có pháp mà không tuân, mà còn bao gồm việc tùy tiện thiết lập cửa ải, quản tất cả những thứ không đáng quản. Những thứ không đáng quản mà lại quản, thì những thứ đáng quản tuyệt đối sẽ quản không tốt. Kết quả là, công dân và doanh nghiệp vì để giao thiệp với chính quyền, phải trả rất nhiều chi phí không đáng có (như chạy phê duyệt, chạy dự án, chạy quan hệ), bản thân chính quyền lại chẳng có chút hiệu quả nào, chẳng phải là "làm nhọc dân tốn của" hay sao?

Nghiêm trọng hơn nữa là, những thứ quy chuẩn không được thiết lập, thì những thứ không quy chuẩn sẽ thừa cơ lấn tới, và hoành hành bá đạo. Chúng ta đều biết, kinh tế kế hoạch theo một ý nghĩa nào đó thực chất là một loại kinh tế quyền lực. Dưới thể chế này, việc phân bổ nguồn lực và phân phối tài phú đều phải dựa vào quyền lực quốc gia để "lập kế hoạch". Quyền lực luôn nằm trong tay một số ít người, huống chi bản thân kế hoạch lại không quy định thao tác cụ thể của việc thực thi và điều chỉnh. Điều này rất khó quy chuẩn. Trên thực tế, kinh tế kế hoạch tập trung cao độ ắt sẽ có những chỗ sơ hở buông lỏng, mà những phần có tính co giãn đó chính là không gian để tìm kiếm rent quyền lực và chuộc lại quyền lực. Hiển nhiên, cái gọi là "làm việc theo chương sách" là không đáng tin cậy, bắt buộc phải chủ trương "làm việc theo pháp luật".

Vậy, tại sao làm việc theo pháp luật lại đáng tin cậy? Nó khác với làm việc theo chương sách ở điểm nào? Điểm khác biệt nằm ở chỗ, cái "pháp" trong làm việc theo pháp luật chỉ có một loại, chính là pháp luật. Pháp luật chỉ có thể do cơ quan lập pháp chế định, cơ quan hành chính không được lập pháp, cho nên sẽ không có chuyện xuất phát từ nhiều cửa, sẽ không có chuyện tự đào hố rồi tự chôn mình. Cho dù các điều khoản của những bộ pháp luật khác nhau xảy ra xung đột, giải thích thế nào, thực thi ra sao, cũng không do người thực thi quyết định, mà bắt buộc phải xin giải thích tư pháp. Quan trọng hơn là, nguyên tắc của pháp trị là "mọi người đều bình đẳng trước pháp luật", trong đó bao gồm cả sự tương đương về thông tin. Cho nên, chỉ cần là hành chính theo pháp luật, thì pháp luật bắt buộc phải được công bố, thực thi pháp luật bắt buộc phải công khai, chính sách bắt buộc phải nói rõ, thực thi có thể giám sát, cậu không thể chơi trò mờ ám, chỉ có thể đàng hoàng làm việc theo pháp luật. Có thể thấy chỉ cần thực sự là pháp trị, thì chắc chắn là quy chuẩn. Quy chuẩn, chính là "thiên tính" của pháp trị.

Đáng tiếc là chúng ta không có truyền thống này. Tại sao lại không có? Nói ra thì rất dài dòng. Nhưng có một điều có thể khẳng định, đó là nó liên quan đến bản chất của chính quyền. Nói một cách nghiêm ngặt, Trung Quốc cổ đại không có chính quyền, chỉ có triều đình và nha môn. Chức năng của triều đình là thống trị, chức năng của nha môn là quản chế. Giống như tuồng tích thường hát, quan quản quan, quan quan quản. Quan chính là quản, quản chính là quan. Quan, chính là quản người quản việc quản tiền, hoàn toàn không có nhiệm vụ phục vụ. Chính quyền nhân dân đương nhiên không phải là nha môn, thế nhưng dưới thể chế kinh tế kế hoạch tập trung cao độ, chức năng "quản" vẫn vô cùng nổi cộm, người phải quản, việc phải quản, tiền lại càng phải quản. Việc đáng quản hay không đáng quản đều phải quản hết, chức năng phục vụ liền không tài nào nghĩ đến được.

Một khi chính quyền mang tính quản chế, thì rất khó để quy chuẩn. Tại sao vậy? Bởi vì một chính quyền mang tính quản chế luôn luôn khó tránh khỏi việc cao ngạo hơn người, duy ngã độc tôn. Nó thậm chí muốn không tự cao tự đại cũng không được. Lẽ rất đơn giản. Một bên là kẻ quản người, một bên là kẻ bị quản, có thể ngồi ngang hàng với nhau sao? Cho nên, chính quyền mang tính quản chế cho dù có muốn quy chuẩn đi chăng nữa, thì cũng chỉ nghĩ đến chuyện đi quy chuẩn người khác, chứ không nghĩ đến việc bản thân mình cũng cần được quy chuẩn. Ngược lại, nếu chính quyền mang tính phục vụ, thì nó nhất định sẽ mang tính quy chuẩn, và nhất định sẽ khiêm nhường thân thiện. Điều này hầu như không cần phải giải thích. Cậu đã thấy nhân viên phục vụ nào cao ngạo hống hách chưa? Cậu đã thấy nhân viên phục vụ nào chỉ tay năm ngón chưa? Cậu đã thấy nhân viên phục vụ nào không tuân theo động tác quy chuẩn, thích làm gì thì làm, lại còn trợn mắt nói "không cần nói cho cậu biết tại sao" chưa?

Từ đó có thể thấy, chính quyền mang tính quy chuẩn ắt phải là chính quyền phục vụ, chính quyền phục vụ cũng ắt phải là chính quyền mang tính quy chuẩn. Đây chính là đặc trưng của chính quyền hiện đại. Cái gọi là "chính quyền hiện đại", kỳ thực chính là "chính quyền pháp trị". Sự khác biệt giữa chính quyền pháp trị và chính quyền phi pháp trị, chính quyền hiện đại và chính quyền phi hiện đại, nằm ở chỗ bên trước phục vụ, bên sau quản chế, bên trước bắt buộc phải quy chuẩn, bên sau chỉ cần quy củ là được. Quy củ và quy chuẩn là khác nhau. Quy củ là một khái niệm của "xã hội phi pháp trị", mang nhiều ý nghĩa về đạo đức, lễ nghi và quy ước ngầm, tác dụng của nó chủ yếu cũng là "kiểm soát mềm" chứ không phải "chế ước cứng". Ví dụ như một người "không tuân thủ quy củ", kỳ thực không làm gì được anh ta. Nhưng đối với một "cơ quan mang tính quản chế" mà nói, có quy củ là đủ rồi. Cho nên nha môn thời cổ đại Trung Quốc là "có quy củ, không quy chuẩn".

Chính quyền trong thời kỳ chiến tranh cách mạng có thể nói là "có kỷ luật, ít quy chuẩn". Kỷ luật và quy chuẩn cũng không giống nhau. Quy chuẩn là khái niệm pháp trị, quy củ là khái niệm luân lý, còn kỷ luật là khái niệm tổ chức. Có tổ chức thì có kỷ luật, có kỷ luật mới có tổ chức, gộp lại gọi là "có tổ chức, có kỷ luật". Điều này vô cùng cần thiết trong thời kỳ chiến tranh cách mạng, cũng rất chính xác. Thế nhưng, đảng cách mạng một khi đã chuyển hóa thành đảng cầm quyền, đồng thời thiết lập nên chính quyền pháp trị do nhân dân làm chủ, thì không thể "chỉ có kỷ luật, ít có quy chuẩn", hoặc "chỉ có quy củ, không có quy chuẩn" được nữa. Đồng thời với đó, vấn đề "chính quyền mang tính quy chuẩn" một khi đã được đưa lên chương trình nghị sự, thì chính quyền này cũng bắt buộc phải chuyển hóa từ "mang tính quản chế" sang "mang tính phục vụ". Đây là sự tất yếu của lịch sử, cũng là sự tất yếu của logic.

Trên thực tế, việc đầu tiên mà Thành Đô làm khi xây dựng "chính quyền phục vụ mang tính quy chuẩn", chính là "chuyển đổi quan niệm", và từ "chuyển đổi quan niệm" mà dẫn đến "chuyển đổi chức năng", "chuyển đổi thái độ", "chuyển đổi phương thức". Trong này lại bao gồm bốn nội dung, tức là "lấy gì làm gốc", "nên làm cái gì", "làm thế nào", và "truy cứu trách nhiệm thế nào". Nhiệm vụ của chính quyền mang tính quản chế là thực thi quyền lực quản chế xã hội, thực thi nhiệm vụ này lại là các quan chức, cho nên đây là "lấy quyền lực làm gốc" và "lấy quan chức làm gốc". Chính quyền mang tính phục vụ thì ngược lại, là "lấy công dân làm gốc" và "lấy xã hội làm gốc". Tôn chỉ của nó là phục vụ công dân và xã hội, và từ đó gánh vác nhiệm vụ và trách nhiệm phục vụ. Phục vụ tốt, thì là chính quyền tốt; phục vụ không tốt, thì phải truy cứu trách nhiệm. Để bảo đảm có thể cung cấp dịch vụ tốt và quả thực có thể truy cứu trách nhiệm, thì bắt buộc phải quy chuẩn. Nói cách khác, phải được đưa vào hệ thống pháp trị.

Làm rõ được "lấy gì làm gốc", thì cũng hiểu được "nên làm cái gì", đó chính là điều tiết kinh tế, giám sát thị trường, quản lý xã hội, dịch vụ công cộng, bao gồm cả việc cung cấp dịch vụ cho các chủ thể thị trường. Có một nhà doanh nghiệp nói, tất cả chúng ta đều giàu lên nhờ cải cách mở cửa và chính sách của nhà nước, nhưng tích lũy được chút vốn liếng cũng không dễ dàng gì. Chúng tôi ở tuyến dưới, hoàn toàn không biết tình hình vĩ mô thế nào, thường là thấy người ta kiếm được tiền cũng hùa theo đầu tư. Nếu một khoản tiền đầu tư vào đó, đầu tư đến giữa chừng các cậu mới nói không được, tổn thất của chúng tôi lớn, tổn thất của nhà nước cũng lớn. Vậy, cái gì nhiều, cái gì ít, các cậu có thể kịp thời thông báo cho chúng tôi một tiếng không? Đây chính là việc chính quyền nên làm rồi. Những việc như vậy còn rất nhiều. Ví dụ như cục quy hoạch thì nên làm quy hoạch, cục công an thì nên quản trị an, ủy ban cải cách phát triển thì nên mưu tính phát triển, tiến hành cải cách, chứ không phải suốt ngày cầm một con dấu một cây bút bận rộn xét duyệt. Có không làm thì mới có làm được. Có không làm, chính là khiến cho người tuân thủ pháp luật không cảm nhận được sự tồn tại của chính quyền; có làm, chính là khiến cho kẻ vi phạm pháp luật đi đến đâu cũng cảm nhận được sự tồn tại của chính quyền.

Điều này kỳ thực cũng chính là "chính danh". Danh có chính thì ngôn mới thuận, những việc còn lại cũng sẽ thuận nước đẩy thuyền. Trước tiên, vai trò của chính quyền bắt buộc phải được định vị lại, không thể tiếp tục là "quan lớn" hay "đầu gối công trình" nữa, mà phải là "trạm định hướng", "người quản lý" và "nhân viên phục vụ". Thứ hai, vai trò đã chuyển đổi, thái độ cũng sẽ thay đổi, tức là từ "đứng trên cao nhìn xuống" chuyển thành "cười tươi nghênh đón", từ "chỉ tay năm ngón" chuyển thành "hiến kế hiến mưu", từ "phòng bị quản chế" chuyển thành "hộ tống bảo giá". Thứ ba, phương thức làm việc cũng phải thay đổi, không thể giống như trước đây cứ ngồi lì trong cơ quan, phê điều ước, đóng con dấu, đọc văn bản, cười ha hả, nghênh đón tiễn đưa, chờ đợi nhân dịp, một chén trà, một điếu thuốc, một tờ báo đọc nửa ngày. Việc này đòi hỏi phải chế định tiêu chuẩn dịch vụ, quy chuẩn quy trình dịch vụ, cấu trúc mô hình dịch vụ, mới có thể bảo đảm phẩm chất dịch vụ. Cuối cùng, bắt buộc phải thiết lập tổ chức đánh giá, xác định phương pháp đánh giá, hoàn thiện hệ thống đánh giá, đồng thời thiết lập cơ chế khích lệ và chế ước, để bảo đảm chính quyền này quả thực mang tính quy chuẩn và tính phục vụ.

Không còn nghi ngờ gì nữa, một chính quyền như vậy, chính là chính quyền mang ý nghĩa hiện đại, cũng là chính quyền mà đảng và nhân dân hy vọng xây dựng. Hảo thảo nào công dân, doanh nghiệp và các đoàn thể xã hội đều giơ cả hai tay tán thành. Không ít bạn bè có lòng tốt đề nghị tôi nên đi phỏng vấn một số nông dân, thị dân và nhà doanh nghiệp, mời họ dùng người thật việc thật để nói, như vậy sẽ có sức thuyết phục hơn. Tôi nói không cần. Bởi vì tôi không thể đi thăm khắp toàn thành phố. Tìm vài "nhân vật đại diện", người ta sẽ nói đó là "quân cờ", chi bằng không có. Con người là động vật lý tính, một số việc chỉ có thể cầu viện lý tính. Chỉ cần nhìn nhận vấn đề một cách lý tính, kỳ thực đều có thể rút ra kết luận chính xác. Còn về việc Thành Đô có thực sự làm như những gì họ nói hay không, đại khái cũng chỉ đành mời những kẻ hoài nghi tự mình đến để "trăm nghe không bằng một thấy". Tôi đã từng vi hành, phát hiện tình hình đúng như lời đồn, không hề phóng đại thêm thắt. Chỗ thiếu sót có không? Chắc chắn có. Người bất mãn có không? Chắc chắn cũng có. Nhưng đại hướng xây dựng "chính quyền phục vụ mang tính quy chuẩn" này là đúng đắn, thị dân và doanh nghiệp Thành Đô về tổng thể cũng rất hoan nghênh, đồng tình và ủng hộ. Trước kia, họ giao thiệp với chính quyền, trong lòng phát run, miệng phát mềm, chân chạy đứt hơi, lưng cúi mỏi nhừ, bây giờ thì đường hoàng ngẩng đầu ngồi hưởng thành quả, còn có thể bàn luận chê bai đủ điều, há có thể không vỗ tay khen ngợi chứ?

Kỳ thực người được hưởng lợi lớn nhất vẫn là bản thân chính quyền. Bởi vì chỉ khi chính quyền này mang tính "quy chuẩn" và "phục vụ", thì nó mới thể hiện rõ nhất tôn chỉ "lực đảng vi công, chấp chính vi dân" (đảng vì công, cầm quyền vì dân), và mới thực sự hoàn toàn là chính quyền của nhân dân. Một chính quyền có thể thực hiện được nguyện vọng của chính mình, đây chẳng lẽ không phải là hiệu quả lớn nhất hay sao? Huống chi, khi chính quyền này đang tiến hành chuyển đổi quan niệm, chuyển hóa chức năng, điều chỉnh cấu trúc và đổi mới phương thức, thì nó thực ra cũng đang tự "tái tạo". Tái tạo là có thể thu hoạch được sinh cơ. Tự tái tạo theo yêu cầu mang tính quy chuẩn và phục vụ, chính là "phương thuốc củng cố gốc rễ" để chính quyền nhân dân gia tăng sức sống mãi giữ được thanh xuân.

Ba, hãy để chúng ta khua mái chèo

Chính quyền pháp trị ắt phải là chính quyền dân chủ, chính quyền dân chủ cũng ắt phải là chính quyền pháp trị.

Chính "chính quyền phục vụ mang tính quy chuẩn" của Thành Đô vừa mang tính pháp trị, lại vừa mang tính dân chủ. Nếu nói "tính quy chuẩn" mang nhiều ý nghĩa pháp trị hơn (hành chính theo pháp luật), vậy thì "tính phục vụ" lại biểu hiện ra một loại tinh thần dân chủ (phục vụ nhân dân). Dân chủ không phải cứ là bầu cử, là bỏ phiếu, là thiểu số phục tùng đa số, trước hết nó là "nhân dân làm chủ". Nhân dân đã là người làm chủ, thì người phục vụ chắc chắn là chính quyền. Chính quyền phục vụ, chính là kết quả logic của "nhân dân làm chủ". Cho nên, một khi chính quyền mang tính dân chủ, thì nó bắt buộc phải mang tính phục vụ. Nếu không mang tính phục vụ, thì không thể thực sự là dân chủ được.

Trên thực tế, dân chủ và pháp trị có mối duyên nợ không thể tách rời. Các thể chế trong lịch sử, suy cho cùng cũng chỉ là quân chủ và dân chủ. Quân chủ ngậm thiên hiến, "trẫm chính là pháp luật", càn khôn độc đoán, một tay che trời, đâu cần dùng đến "pháp chế", lại sao có thể là "pháp trị"? Cho nên, một quốc gia theo chế độ quân chủ, một khi bắt đầu lập pháp, lập hiến, thì điều đó đồng nghĩa với việc chuyển hướng sang chế độ dân chủ; nếu quốc gia này đã kiện toàn pháp chế, trị quốc bằng pháp luật, ngay cả vua chúa cũng phải phục tùng pháp luật (vua ở dưới pháp luật), thì đó có thể là quốc gia mang chế độ quân chủ về danh nghĩa, nhưng thực chất là quốc gia mang chế độ dân chủ. Ngược lại, nếu có pháp mà không tuân, chấp pháp bất công, vi phạm kỷ luật phạm pháp, coi trời bằng vung, không đặt pháp luật vào mắt, thì khó lòng mà có cái gọi là "dân chủ" nào được. Cho dù có, thì cũng không đầy đủ. Cho nên, chính quyền pháp trị ắt phải là chính quyền dân chủ, chính quyền dân chủ cũng ắt phải là chính quyền pháp trị.

Thật là trùng hợp. "Xây dựng chính trị dân chủ cơ sở" của Thành Đô lại bắt đầu từ việc quy chuẩn chính quyền, đây chính là "mở cửa tam hội". Cái gọi là "mở cửa tam hội", trước đó đã nói qua rồi, chính là mở cửa toàn hội ủy ban đảng, thường vụ chính quyền và thường vụ nhân đại của khu (thị, huyện) đối với quần chúng và công chúng. Toàn hội ủy ban đảng mở cửa đối với đảng viên quần chúng, thường vụ chính quyền và thường vụ nhân đại mở cửa đối với công chúng xã hội. Trong đó việc được mở cửa đầu tiên, chính là thường vụ chính quyền. Đây là việc đầu tiên mà "xây dựng chính trị dân chủ cơ sở" của khu Tân Đô, thành phố Thành Đô làm.

Ý nghĩa của cuộc cải cách này, mọi người thường hiểu là "quyết sách dân chủ" và "quyết sách khoa học". Điều này đương nhiên không sai. "Mở cửa tam hội", quả thực có ý nghĩa rộng mở đường ngôn luận, góp nhặt trí tuệ của nhiều người. Nhưng tôi cho rằng, nó và việc xây dựng "chính quyền phục vụ mang tính quy chuẩn" kỳ thực có sự tương đồng kỳ diệu, đó chính là quy chuẩn. Nói cách khác, việc xây dựng "chính quyền phục vụ mang tính quy chuẩn" và "mở cửa tam hội", kỳ thực đều đang "quy chuẩn chính quyền", chỉ có điều cái trước là "quy chuẩn cứng", cái sau là "quy chuẩn mềm"; cái trước là "dùng pháp luật để quy chuẩn", cái sau là "dùng dân chủ để quy chuẩn".

Dân chủ cũng có thể quy chuẩn chính quyền sao? Có. Chỉ cần chính quyền này mang tính dân chủ, thì dân chủ đối với nó chính là quy chuẩn, hơn nữa theo một ý nghĩa nào đó còn là quy chuẩn quan trọng hơn. Trước tiên, bản thân chính quyền nhân dân chính là sản phẩm của dân chủ, nó được thiết lập thông qua chương trình pháp định dưới khung khổ dân chủ; thứ hai, pháp luật dùng để quy chuẩn chính quyền cũng là sản phẩm của dân chủ, nó được thiết lập thông qua chương trình pháp định dưới khung khổ dân chủ; thứ ba, việc triệu tập toàn hội ủy ban đảng, thường vụ chính quyền và thường vụ nhân đại, bản thân nó đã hàm ý quyết sách bắt buộc phải dân chủ, không thể chỉ để một người hoặc một vài người quyết định. Do đó, dân chủ trên thực tế đã quy chuẩn chính quyền rồi.

Điều này lại nảy sinh vấn đề. Đã thế sao dân chủ đang quy chuẩn chính quyền rồi, mà lại còn cần thiết phải cải cách nữa? Trong này kỳ thực tồn tại vấn đề quy chuẩn dân chủ được thực hiện thế nào. Chúng ta đều biết, quy chuẩn dân chủ là một loại "quy chuẩn mềm". Ý chí của công dân tức là cái gọi là "ý dân", được ẩn giấu bên trong pháp luật, pháp quy và chương trình pháp định, hoàn toàn không thể khiến người ta nhìn một cái là cảm nhận trực tiếp được. Cứ như vậy, khi các ủy viên ủy ban đảng, thành viên chính quyền và ủy viên thường vụ nhân đại của khu (thị, huyện) đóng cửa lại triệu tập toàn hội ủy ban đảng, thường vụ chính quyền và thường vụ nhân đại, những cuộc họp này có quy chuẩn hay không, có thể thể hiện ý dân hay không, chỉ có bọn họ mới tự biết. Nói cách khác, trong trường hợp này, bọn họ kỳ thực là "tự quy chuẩn lấy mình". Mượn một danh từ của môn luân lý học, chính là "thận độc" (giữ mình cẩn thận trong lúc một mình). "Thận độc" không phải là thứ gì đáng tin cậy cho lắm, thứ tương đối đáng tin cậy hơn là có đôi mắt "nhìn chằm chằm". Việc này đòi hỏi phải có sự "mở cửa", để người tham dự trực tiếp cảm nhận được sự giám sát của dân chủ. Lúc này, quy chuẩn dân chủ vẫn là "quy chuẩn mềm", chủ yếu là tạo ra một "cảm giác quy chuẩn" về mặt tâm lý, nhưng sức nặng lại khác nhau. "Quy chuẩn mềm" ẩn giấu bên trong pháp luật, pháp quy và chương trình pháp định là "quy chuẩn gián tiếp", chưa chắc đã có thể nhận thức được; còn "quy chuẩn mềm" lúc này lại là "quy chuẩn trực tiếp", không thể làm ngơ không thấy.

Cho nên, mở cửa thích hợp tam hội, liền có lợi cho việc "quy chuẩn dân chủ" đối với chính quyền. Điều đáng chú ý là bốn chữ "mở cửa thích hợp". Ví dụ như, mở cửa đến cấp nào, quy mô lớn bao nhiêu, có thể truyền hình trực tiếp hay không, làm thế nào để vừa thu nạp rộng rãi ý dân, vừa bảo đảm hiệu quả, tất cả những điều này, đều bắt buộc và chỉ có thể được giải quyết trong thực tiễn. Ở đây, điều quan trọng là thực tiễn, bàn suông là vô dụng.

Kỳ thực, không chỉ chính quyền cần quy chuẩn dân chủ, mà dân chủ cũng cần quy chuẩn pháp trị. Dân chủ là thứ cần phải có quy chuẩn. Dân chủ không có quy chuẩn, làm không khéo sẽ biến thành "bạo dân chính trị". Đây chính là nỗi lo lắng của rất nhiều người. Lo lắng là có lý, biện pháp giải quyết chính là dựa vào pháp trị. Bởi vì dân chủ có thể sa vào sự cuồng nhiệt, còn pháp trị thì mãi mãi hướng về lý tính. Trên thực tế, dân chủ luôn gắn bó máu thịt với pháp trị. Vấn đề của dân chủ, thường chính là vấn đề của pháp trị; tiến trình xây dựng dân chủ, cũng đồng thời là tiến trình xây dựng pháp trị. Dân chủ không có sự bảo đảm của pháp trị, nhẹ thì mất kiểm soát phá sản, nặng thì đi ngược lại ý nguyện ban đầu. Ở đây, chúng ta vui mừng khi thấy rằng, khu Tân Đô khi tiến hành cải cách thí điểm, trước sau như một vẫn đưa việc xây dựng dân chủ cơ sở vào quỹ đạo pháp trị, điều này khiến người ta cảm thấy an ủi.

Cứ nói bầu phiếu toàn hội và công tiến trực tuyển đi.

Bầu phiếu toàn hội và công tiến trực tuyển đều là để giải quyết vấn đề bổ nhiệm miễn nhiệm mang tính dân chủ của cán bộ lãnh đạo. Trong đó, bầu phiếu toàn hội nhướng đến những người phụ trách các cục, ủy, ban trực thuộc khu (thị, huyện), liên quan đến cán bộ "hướng tuyến"; còn công tiến trực tuyển lại hướng đến cán bộ lãnh đạo hương trấn, liên quan đến cán bộ "hướng mảng". Cả hai bộ biện pháp này, chúng ta đều đã nói ở phần trước, không nhắc lại nữa, ở đây chỉ thảo luận về vấn đề chương trình. Chúng ta đều biết, đối với pháp trị và việc xây dựng pháp trị mà nói, chương trình là vấn đề vô cùng quan trọng, sự công bằng về mặt chương trình còn quan trọng hơn nhiều so với chính nghĩa thực chất. Công bằng chương trình tuy không thể bảo đảm chính nghĩa thực chất, nhưng không có sự công bằng của chương trình, thì chính nghĩa thực chất cuối cùng cũng sẽ chỉ rơi vào một câu nói suông. Cho nên, khu Tân Đô sau khi thực thi bầu phiếu toàn hội và công tiến trực tuyển, rốt cuộc có thực sự bầu ra được cán bộ tốt hay không, hoặc những quan chức sản sinh từ đó có vừa lòng đẹp ý như vậy hay không, vừa hợp lòng đảng, vừa hợp lòng dân, đương nhiên cũng rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn nữa chính là chương trình của họ có phù hợp với tinh thần dân chủ và pháp trị hay không.

Bầu phiếu toàn hội và công tiến trực tuyển đều có một loạt chương trình. Cái gọi là "bầu phiếu toàn hội", nói một cách chính xác chính là phương thức sản sinh người phụ trách các cục, ủy, ban trực thuộc khu (thị, huyện). Chương trình của nó đại thể là thế này: Khi những chức vụ này khuyết thiếu, bộ phận tổ chức cấp trên nên thông qua các phương tiện truyền thông như ti vi, báo chí, phát thanh, mạng internet... để phát động thông báo trong phạm vi toàn khu (thị, huyện), công khai chiêu mộ đăng ký. Nếu số người đăng ký đạt từ 4 người trở lên, liền do tiểu ban khảo thí do khu (thị, huyện) tổ chức tiến hành thẩm tra tư cách và khảo thí tổ chức, chọn ra 3 người trong số đó, tiến hành giới thiệu dân chủ và khảo sát tổ chức. Sau khi giới thiệu và khảo sát thông qua, tức là do ủy ban toàn thể đảng ủy bỏ phiếu biểu quyết, bầu ra số dư những người ứng cử có thể trực tiếp bổ nhiệm hoặc giới thiệu hợp pháp với nhân đại.

Lại nói về "công tiến trực tuyển". Cái gọi là "công tiến trực tuyển", tức là công khai giới thiệu, bầu cử trực tiếp. Chương trình của nó nói một cách đơn giản là, khi chức vụ bí thư đảng ủy hương trấn khuyết thiếu hoặc khi đại hội đổi nhiệm đảng ủy hương trấn, bộ phận tổ chức cấp trên nên thông qua các phương tiện truyền thông như ti vi, báo chí, phát thanh, mạng internet... để phát bản thông báo trong phạm vi khu (thị, huyện), những người ứng cử đủ điều kiện có thể thông qua ba phương thức: cá nhân tự đề cử, liên danh giới thiệu và tổ chức giới thiệu để đăng ký; trải qua ba chương trình thẩm tra tư cách, khảo sát thực tế và khảo sát sơ bộ, bước vào giới thiệu công khai; đại hội giới thiệu công khai sản sinh ra hai ứng cử viên, trải qua khảo sát tổ chức bước vào bầu cử trực tiếp, tại đại hội đảng viên hương trấn do toàn thể đảng viên tham dự mỗi người một phiếu bầu trực tiếp sản sinh ra bí thư đảng ủy, báo cáo ban chấp hành đảng bộ khu (thị, huyện) phê chuẩn. Nhưng bắt buộc phải nói rõ, công tiến trực tuyển chỉ giới hạn trong việc sản sinh bí thư đảng ủy hương trấn, không bao gồm phó bí thư (bí thư kỷ ủy), ủy viên và chánh phó hương trưởng. Bí thư đảng ủy hương trấn mới nhậm chức sau khi đắc cử, nếu vừa vặn gặp đại hội đổi nhiệm đảng ủy hoặc chính quyền hương trấn, vậy thì anh ta có thể đề xuất danh sách đề cử phó bí thư (bí thư kỷ ủy), ủy viên và chánh phó hương trưởng, do ban tổ chức ủy ban đảng khu (thị, huyện) tiến hành giới thiệu dân chủ và khảo sát tổ chức. Sau khi ban chấp hành đảng bộ khu (thị, huyện) đồng ý, phó bí thư (bí thư kỷ ủy) và ủy viên do đại hội đại biểu đảng viên hương trấn hoặc đại hội đảng viên bầu ra, còn chánh phó hương trưởng thì do đảng ủy hương trấn giới thiệu hợp pháp với đoàn chủ tịch đại hội đại biểu nhân dân, do đại hội đại biểu nhân dân bầu ra.

Trong này hiển nhiên có một loạt khâu. Các khâu của phương thức sản sinh người phụ trách các cục, ủy, ban trực thuộc khu (thị, huyện) là: Đăng ký công khai, thẩm tra tư cách, khảo thí tổ chức, giới thiệu dân chủ, khảo sát tổ chức, bỏ phiếu toàn hội, bổ nhiệm trực tiếp hoặc giới thiệu hợp pháp. Các khâu của phương thức sản sinh bí thư đảng ủy hương trấn và tập thể lãnh đạo hương trấn là: Đăng ký công khai, thẩm tra tư cách, khảo sát thực tế, khảo sát sơ bộ, giới thiệu công khai, bầu cử trực tiếp, cấp trên phê chuẩn, bí thư đề cử, đổi nhiệm tập thể. Những khâu này, tôi đã tiến hành truy vấn trong phần phỏng vấn trước, và sẽ nêu ra điểm nghi vấn trong bài viết phía sau. Nhưng có một điểm có thể khẳng định, đó là chúng nhìn chung phù hợp với tinh thần dân chủ và pháp trị, thiết kế của chúng cũng vô cùng cẩn trọng, tốn không ít tâm sức, những chỗ còn có thể thương lượng thì ắt có nỗi khổ tâm riêng. Cho nên, tôi chủ trương giữ thái độ ủng hộ tích cực và lạc quan thận trọng đối với việc này.

Trên thực tế, các khâu của hai bộ biện pháp này tuy nhiều, chương trình cũng phức tạp, nhưng điểm mấu chốt thì chỉ có hai, tức là "đăng ký công khai" và "bầu cử số dư". Ý nghĩa của hai quy định này là điều ai cũng thấy rõ, chính là để bảo đảm tính công khai, công bằng, công chính của phương thức sản sinh cán bộ lãnh đạo, bảo đảm quyền lợi dân chủ của đảng viên và ủy viên ủy ban đảng hương trấn. Cho nên, tinh thần của "phương án Tân Đô" là dân chủ. Một điểm khác cũng rất quan trọng, đó là các khâu chương trình này đều rất nhiều. Sản sinh người phụ trách cục ủy ban cũng vậy, sản sinh bí thư đảng ủy hương trấn cũng thế, các khâu đều là bảy. Điều này khiến người ta tương đối yên tâm. Chúng ta đều biết, lập pháp và bầu cử khác với hành chính. Trong quá trình hành chính, khâu càng ít, hiệu quả càng cao. Lập pháp và bầu cử thì ngược lại, chương trình càng nhiều, hiệu quả càng tốt. Đương nhiên, nhiều và ít được nói ở đây, đều có một "độ", ít không thể ít đến mức cẩu thả qua quýt, nhiều không thể nhiều đến mức bàn mà không quyết. Nhưng chương trình phức tạp một chút, khâu nhiều một chút, là nguyên tắc cơ bản của lập pháp và bầu cử. Cho nên, tinh thần của "phương án Tân Đô" là pháp trị.

Dân chủ và pháp trị được thiết lập, khoa học cũng nằm ở trong đó rồi. Điều muốn nói ở đây chính là "đánh giá dân chủ". Đánh giá dân chủ cần giải quyết, chính là vấn đề tiến hành khảo sát giám sát đối với cán bộ lãnh đạo. Phương án của nó nói một cách đơn giản là, do một số lượng nhất định những người không phải là công chức đến từ cơ sở hoặc từ dân gian và có tính đại diện nhất định, cấu thành một cơ quan lâm thời có uy tín nhất định, dưới sự giám sát công chứng của các bộ phận kỷ kiểm giám sát, căn cứ theo các chương trình và hạng mục nhất định, tiến hành khảo thí độc lập định kỳ đối với tập thể lãnh đạo khu huyện, hương trấn và thôn. Trong này cũng có một loạt chương trình và vấn đề mang tính chương trình, mấu chốt lại nằm ở chỗ có khoa học hay không. Chúng ta đều biết, cái gọi là "đánh giá dân chủ", là sự đánh giá đối với thành tích công tác và tác phong lãnh đạo của cán bộ lãnh đạo ở cấp độ nhất định, hơn nữa sự đánh giá này còn phải thống kê tại chỗ, công bố công khai. Kết quả được công bố rồi, cán bộ lãnh đạo còn phải thông qua phương thức công khai đối mặt với toàn thể quần chúng để tự mổ xẻ, đưa ra các biện pháp chấn chỉnh sửa đổi. Cho nên, sự đánh giá này nếu không công chính, không công bằng, không chân thực, không cơ bản chính xác, sẽ đi ngược lại dự định ban đầu của việc đánh giá, đồng thời cũng gây ra tổn hại, ví dụ như đả kích tính tích cực trong công tác, định hướng sai lệch hướng phát triển sau này v.v., cho nên bắt buộc phải cẩn trọng, lại càng bắt buộc phải khoa học.

Cái gọi là "khoa học", lại bao gồm các yêu cầu về mấy phương diện. Trước tiên là phải khách quan công chính, tiếp theo là phải thiết thực khả thi, kế đến là phải hợp tình hợp lý, cuối cùng còn phải thực sự có uy tín. Xem ra hiện nay, khu Tân Đô lúc thiết kế phương án và tiến hành thí điểm, đã cố gắng hết sức để cân nhắc những vấn đề này. Ví dụ như đại hội đánh giá dân chủ năm 2005, chính là do 1299 người cấu thành. Số lượng người này, đại thể là thích hợp. Bởi vì số lượng quá ít, phạm vi quá hẹp, vòng tròn quá nhỏ thì khó mà công chính; số lượng quá nhiều lại không dễ thao tác, quy mô ngàn người là thích hợp. Thế mới gọi là khoa học.

1299 vị "giám khảo" tham gia đại hội đánh giá này, kỳ thực do những nhân sĩ ở ba phương diện cấu thành. Trong đó một phần đến từ cơ sở, tức là bí thư chi bộ thôn và cộng đồng, chủ nhiệm ủy ban thôn và cộng đồng, một số chủ xã hợp tác xã sản xuất, đại diện cán bộ cơ quan; một phần đến từ dân gian, tức là đại diện giới doanh nghiệp, đại diện quần chúng nói chung ở khu đô thị và nông thôn, đại diện nhân sĩ không đảng phái, đại diện nhân sĩ nổi tiếng; lại còn một phần có thể gọi là "nhân sĩ bán chính thức", tức là đại diện đại hội đảng, đại diện nhân dân và ủy viên chính hiệp. "Giám khảo" đến từ cơ sở và dân gian, là để bảo đảm tính dân chủ của việc đánh giá; mời đại diện đại hội đảng, đại diện nhân dân và ủy viên chính hiệp tham gia, thì bảo đảm được tính uy tín của việc đánh giá. Nhưng dù họ đến từ cơ sở hay dân gian, hoặc là "nhân sĩ bán chính thức", cơ bản đều là "người không phải là công chức". Cho dù có đại diện cán bộ cơ quan, thì cũng không phải là cán bộ lãnh đạo. Vừa có đại diện đến từ cơ sở, vừa có đại diện đến từ dân gian, lại có đại diện đại hội đảng, đại diện nhân dân và ủy viên chính hiệp, như vậy là đã có tính đại diện. Điều này chính là để bảo đảm sự khách quan, chân thực và công chính của việc đánh giá. Thế cũng là khoa học.

Các khâu khác thì không kể lể chi tiết nữa. Ví dụ như "cơ quan lâm thời", ví dụ như "giám sát công chứng", ví dụ như "chương trình nhất định", "chấm điểm độc lập" và "khảo thí định kỳ", ý nghĩa của chúng đều rõ mồn một. Điểm có thể thương lượng chính là "hạng mục đánh giá". Hạng mục đánh giá có khoa học hay không, cũng là một mắt xích vô cùng trọng yếu, tôi sẽ thảo luận trong các bài viết phía sau. Điều muốn nói ở đây là, bốn bộ biện pháp của "xây dựng chính trị dân chủ cơ sở" ở Thành Đô, nhìn chung đều thể hiện tinh thần khoa học và pháp trị. Điều này thật khiến người ta vui mừng. Bởi vì có được khoa học và pháp trị, chúng ta liền có được "bí quyết trăm trận trăm thắng" để bảo đảm tiến trình dân chủ phát triển lành mạnh, cũng có được đôi mái chèo đẩy con thuyền nhỏ dân chủ tiến về phía trước.

Bốn, chuối tiêu đã xanh

Vì sự trị an lâu dài của nước cộng hòa, phải để càng nhiều người hơn tham gia vào tiến trình dân chủ hóa vào càng nhiều thời điểm hơn.

Không phương (chi bằng) lại cùng nhìn lại bốn bộ biện pháp của "xây dựng chính trị dân chủ cơ sở" ở Thành Đô.

Không khó để nhận ra, bốn bộ biện pháp này có một đặc điểm chung, đó là để càng nhiều người càng tốt tham gia vào đời sống chính trị cấp cơ sở vào càng nhiều thời điểm càng tốt. "Mở rộng tam hội" là để càng nhiều người đến "bàn việc" (tham gia ra quyết định), biểu quyết toàn thể ủy ban và đề cử công khai bầu cử trực tiếp là để càng nhiều người đến "chọn quan" (tuyển bạt cán bộ), còn đánh giá dân chủ là để càng nhiều người đến "đánh giá quan" (khảo hạch cán bộ). Cả bốn việc này, số lượng người tham gia đều nhiều hơn trước cải cách. Nhiều thì có cái tốt gì? Lợi ích rõ ràng nhất là không dễ tham gia nhũng mối hối lộ, tiếp theo là tương đối khoa học. Cái gọi là "gom góp trí tuệ, mưu cầu ích lợi chung", cái gọi là "dưới mắt bao người", cái gọi là "nơi đông người", chính là ý này. Không nghi ngờ gì nữa, cách nhìn của đa số chưa chắc đã chính xác, sự lựa chọn của đa số chưa chắc đã chuẩn xác, cũng sẽ có lúc nhìn lầm người. Nhưng đa số nhìn lầm suy cho cùng vẫn có xác suất nhỏ hơn thiểu số nhìn lầm, điều này tương đối làm cho người ta yên tâm.

Thực ra, cái gọi là "dân chủ", theo một ý nghĩa nào đó chính là "sự lựa chọn của đa số". Dân chủ đương nhiên không đơn thuần đồng nghĩa với "thiểu số phục tùng đa số", nhưng nếu không có "sự lựa chọn của đa số" thì cũng sẽ không có dân chủ. Do đó, mở rộng tam hội, biểu quyết toàn thể ủy ban, đề cử công khai bầu cử trực tiếp và đánh giá dân chủ, chính là dưới các điều kiện hiện có, cố gắng hết sức để đạt được quyết định dân chủ, bổ nhiệm miễn nhiệm dân chủ và giám sát dân chủ. Đây là một sự thử nghiệm vô cùng quý giá.

Hãy nói về đánh giá dân chủ. Vừa rồi đã nói, cán bộ do đa số lựa chọn chưa chắc đã hoàn toàn bảo đảm, đáng tin cậy. Dù lúc đó chọn chuẩn rồi, sau này cũng có thể thay đổi. Cho dù là cán bộ tốt, đã làm việc tốt cho quần chúng nhân dân, thì cũng phải có người đến đánh giá và khẳng định. Việc này đòi hỏi phải khảo hạch, cũng phải giám sát. Việc này, trước đây do Ban Tổ chức và Ủy ban Kiểm tra kỷ luật đảm nhiệm, sau này cũng vẫn sẽ do họ đảm nhiệm. Nhưng đôi mắt của Ban Tổ chức và Ủy ban Kiểm tra kỷ luật dù có tinh tường đến đâu, cũng có hạn. Vì vậy, khi có điều kiện và địa điểm thích hợp, hoàn toàn có thể dùng phương thức thỏa đáng để mời quần chúng nhân dân hoặc đại diện của họ đến giúp đỡ. Đôi mắt của quần chúng là sáng như tuyết. Lập đảng vì công, cầm quyền vì dân, muôn người reo hò; tham ô hũ hóa, vi phạm pháp luật kỷ luật, ngàn người chỉ trỏ. Cứ như vậy, cán bộ phục vụ nhân dân sẽ nhận được sự khẳng định đầy đủ từ quần chúng nhân dân, còn cán bộ nhận được sự khẳng định từ quần chúng nhân dân sẽ phục vụ nhân dân tốt hơn nữa. Rõ ràng, phương thức khảo hạch và sức mạnh dư luận này có tiềm năng hình thành nên định hướng tốt đẹp và vòng tuần hoàn lành mạnh trong đời sống chính trị cấp cơ sở.

Hơn nữa, quận Tân Đô trong đợt thí điểm cải cách còn thử nghiệm làm rõ quyền chất vấn và quyền bãi nhiệm của đảng viên và quần chúng. Đảng viên có quyền hỏi ủy ban đảng hương trấn sở tại. Nếu đối phương không trả lời, hoặc không hài lòng với kết quả trả lời, thì có thể chất vấn. Đối với những bí thư ủy ban đảng có vấn đề nghiêm trọng (như chất lượng tư tưởng kém, vi phạm pháp luật kỷ luật; tinh thần trách nhiệm không cao, lâu ngày thực hiện chức trách không đến nơi đến trốn; tác phong đơn giản thô bạo, tổn hại nghiêm trọng lợi ích của đại đa số quần chúng; sai sót lớn trong quyết định quản lý, gây tổn thất trọng đại), thì còn có thể đề nghị bãi nhiệm. Đương nhiên, trong này cũng có một loạt quy định và thủ tục, không phải cứ hễ muốn là có thể hỏi, chất vấn hay bãi nhiệm. Nhưng dù sao đi nữa, việc vận dụng quyền lợi dân chủ cơ sở đã không còn giới hạn ở chữ "nhậm" (nhậm chức), mà còn bao gồm cả chữ "miễn" (bãi miễn) rồi. Nói cách khác, quần chúng có thể đưa bí thư ủy ban đảng hương trấn "lên", thì cũng có thể lúc đổi khóa "đưa anh ta xuống", hoặc trong nhiệm kỳ "bãi miễn anh ta". Đây là một bộ thủ tục dân chủ hoàn chỉnh.

Đương nhiên, mở rộng tam hội, biểu quyết toàn thể ủy ban, đề cử công khai bầu cử trực tiếp và đánh giá dân chủ có sự khác biệt. Trọng tâm cải cách của mở rộng tam hội chủ yếu nằm ở "từ trong ra ngoài", trọng tâm cải cách của biểu quyết toàn thể ủy ban chủ yếu nằm ở "từ ít đến nhiều", còn trọng tâm cải cách của đề cử công khai bầu cử trực tiếp và đánh giá dân chủ chủ yếu nằm ở "từ quan đến dân". Nói cách khác, hướng đi cải cách của mở rộng tam hội là từ quyết định không công khai thành quyết định công khai; hướng đi cải cách của biểu quyết toàn thể ủy ban là từ thiểu số "chọn quan" thành đa số "chọn quan"; còn đề cử công khai bầu cử trực tiếp và đánh giá dân chủ là từ "quan chọn quan", "quan đánh giá quan" thành "dân chọn quan", "dân đánh giá quan". Một cái hướng vào "trong ngoài" (công khai hay không công khai), một cái hướng vào "nhiều ít" (thiểu số với đa số), một cái hướng vào "quan dân" (chính quyền với dân gian, cấp trên với cơ sở), quả thực có thể gọi là cuộc cải cách lập thể đa tầng diện đa góc độ.

Thực ra ba phương diện này có mối liên hệ với nhau. Trên thực tế, chỉ cần kiên trì nguyên tắc "sự lựa chọn của đa số", thì nhất định sẽ "từ ít đến nhiều", đồng thời cũng nhất định sẽ "từ trong ra ngoài", "từ dân đến quan". Bởi vì "quan" luôn là thiểu số, "người trong vòng" và "cấp trên" cũng luôn là thiểu số; mà một khi "dân" (quần chúng, dân gian, cơ sở, cấp dưới) đã tham gia vào, bất kể vào bao nhiêu, thì "cửa sổ" liền không thể đóng kín được nữa. Từ ý nghĩa này mà nói, chính trị dân chủ tất yếu là chính trị công khai và minh bạch. Ngược lại cũng vậy. Chỉ cần đời sống chính trị thực sự công khai minh bạch, thì nhất định sẽ hướng về đại chúng, cũng nhất định sẽ hướng về cơ sở. Do đó, xây dựng chính trị dân chủ nhất định phải bắt đầu từ cơ sở.

Trên thực tế, khi Thành Đô tiến hành hoàn thiện chế độ và xây dựng chính trị cấp cơ sở, tất cả các thử nghiệm đều được triển khai và tiến hành ở cấp quận huyện và dưới quận huyện, trong đó có cái liên quan đến cấp quận huyện, có cái chỉ giới hạn ở hương trấn và thôn. Việc quận huyện làm thì hương trấn thường đều làm, như đánh giá dân chủ; việc hương trấn làm thì có những việc quận huyện lại không làm, như đề cử công khai bầu cử trực tiếp. Cho nên đây mới là "dân chủ cơ sở".

Cơ sở thực ra rất quan trọng, bởi vì cơ sở là nền tảng. Nước Trung Quốc của chúng ta là một quốc gia đa dân tộc với lãnh thổ rộng lớn và dân số đông đúc, từ trung ương đến địa phương có nhiều tầng cấp. Chấm chính trị trong một quốc gia như vậy, không thể không coi trọng địa phương, coi trọng cơ sở. Điều này giống như một tòa cao ốc, càng chọc trời thì càng phải xây móng cho thật vững chắc. Nền tảng không vững, đất chuyển núi dao, bắt buộc phải dốc sức củng cố cho kiên cố.

Ý nghĩa những việc Thành Đô làm chính là ở điểm này. Ví dụ như đề cử công khai bầu cử trực tiếp, dụng ý vô cùng sâu xa. Đề cử công khai bầu cử trực tiếp chỉ giới hạn đối với bí thư ủy ban đảng hương trấn. Phương thức sản sinh ra bí thư ủy ban đảng hương trấn, cách làm thông thường trước đây là do ủy ban đảng cấp trên đề cử, đại hội đại biểu bầu cử. Cách làm này vừa thể hiện nguyên tắc "đảng quản cán bộ", vừa thể hiện nguyên tắc "dân chủ trong đảng", về mặt lý luận mà nói không có điểm nào thỏa đáng, về mặt thực tế mà nói cũng không phải là vấn đề chồng chất. Vậy tại sao lại còn phải cải cách? Theo tôi thấy, e rằng chính là để thể hiện tốt hơn hai nguyên tắc này. Chúng ta đều biết, cái gọi là "đề cử công khai bầu cử trực tiếp" được cấu thành bởi hai khâu, đó là "đề cử công khai" và "bầu cử trực tiếp". Đề cử công khai không phải là không cần sự lãnh đạo của ủy ban đảng cấp trên, chỉ là phương thức lãnh đạo đã từ "chỉ định" biến thành "chỉ đạo". Bí thư ủy ban đảng hương trấn cũng giống như trước đây, vẫn là do bầu cử sản sinh ra, chỉ có điều từ "bầu cử gián tiếp" (bầu cử bởi đại hội đại biểu) biến thành "bầu cử trực tiếp" (bầu cử bởi đại hội đảng viên). Do đó, cuộc cải cách này không phải là "thay đổi", mà là "hoàn thiện", hay nói cách khác là cải thiện.

Vậy, sự "cải thiện" này có ý nghĩa gì? Trộm nghĩ ý nghĩa vô cùng to lớn. Ví dụ như "chỉ định" biến thành "chỉ đạo", thoạt nhìn bề ngoài chỉ khác nhau một chữ, nhưng thực ra lại là sự chuyển biến cao minh về phương thức cầm quyền. Bởi vì so với "chỉ định", chi phí của "chỉ đạo" thấp hơn, rủi ro nhỏ hơn, hiệu quả lớn hơn. Chúng ta đều biết, cầm quyền chính là nắm giữ quyền lãnh đạo. Lãnh đạo là để làm gì? Nắm bắt phương hướng, nắm bắt thời cơ, chế định chính sách, quyết định phương châm, hoàn toàn không cần việc gì cũng phải tự tay làm lấy. Ít nhất, không đến mức ngay cả cán bộ như bí thư ủy ban đảng hương trấn cũng phải do cấp trên chỉ định. Đương nhiên, bí thư ủy ban đảng hương trấn cũng là cán bộ lãnh đạo, việc tuyển bạt cán bộ lãnh đạo quả thực nên cẩn trọng lại càng cẩn trọng. Nếu dùng người không thỏa đáng, tuy chưa đến mức hậu hoạn vô cùng, nhưng cũng rắc rối không ít. Tuy nhiên chính vì thế, càng nên áp dụng phương thức bảo đảm hơn, đó là để cơ sở giúp đỡ cấp trên, đảng viên giúp đỡ ủy ban đảng cùng chọn lựa. Bí thư ủy ban đảng hương trấn là người trực tiếp giao lưu với nhân dân quần chúng, là cái gọi là "quan thân dân". Mọi hành động, lời nói của anh ta, quần chúng đều thu vào mắt, ghi vào lòng. Nói cách khác, quần chúng đối với họ, rất có thể còn quen thuộc hơn ủy ban đảng cấp trên. Để quảng đại quần chúng và những người quen thuộc giúp đỡ ủy ban đảng cấp trên tuyển bạt, khảo hạch, chẳng phải sẽ đáng tin cậy hơn sao? Đã đáng tin cậy hơn, chẳng phải chi phí sẽ thấp hơn rủi ro nhỏ hơn sao? Chi phí thấp hơn rủi ro nhỏ hơn, há chẳng phải có nghĩa là hiệu quả lớn hơn sao? Ít nhất, ở những nơi thực hiện đề cử công khai bầu cử trực tiếp bí thư ủy ban đảng hương trấn, cán bộ vẫn do ủy ban đảng quản lý, nhưng quản lý lại càng thêm nhẹ nhàng thoải mái; bí thư vẫn do đảng viên bầu chọn, nhưng bầu chọn lại càng thêm yên tâm vững dạ. Quần chúng yên tâm, cấp trên buông tay, há chẳng phải tay áo rộng múa đẹp, tung hoành ngang dọc sao? Yên tâm mà không phóng túng, buông tay mà không buông thả, há chẳng phải uyển chuyển linh hoạt, dư sức qua cầu sao?

Hơn nữa còn có một loại hiệu quả vô hình khác, đó chính là nâng cao uy tín của đảng cầm quyền. Tại sao lại nói vậy? Bởi vì việc đề cử công khai bầu cử trực tiếp bí thư ủy ban đảng hương trấn cho thấy đảng cầm quyền có sự tín nhiệm đối với quần chúng và có lòng tin đối với bản thân. Có lòng tin thì mới dám đề cử công khai, có tín nhiệm thì mới dám bầu cử trực tiếp. Đương nhiên, phương thức này chỉ có thể giới hạn trong việc sản sinh bí thư ủy ban đảng hương trấn, vượt quá phạm vi này thì không thích hợp, nguyên nhân sau này sẽ nói. Nhưng phải chỉ rõ rằng, việc sản sinh bí thư ủy ban đảng cấp quận huyện trở lên, tuy không thích hợp bầu cử trực tiếp như bí thư ủy ban đảng hương trấn, nhưng vẫn có thể tham khảo một số cách làm của đề cử công khai bầu cử trực tiếp, đặc biệt có thể và nên phát huy tinh thần dân chủ trong đó. Dân chủ là một loại chế độ, càng là một loại quan niệm. Cách làm có thể khác nhau, nhưng tinh thần thì giống nhau. Đây gọi là "việc khác nhau nhưng lý lẽ như nhau".

Loại hiệu quả vô hình mà tôi nói cũng có ví dụ để chứng thực. Gần đây, có một doanh nghiệp tư nhân quy mô rất lớn, có sức ảnh hưởng rất lớn đã chọn đầu tư tại quận Tân Đô, nguyên nhân là vì quan hệ cán bộ quần chúng ở các hương trấn quận Tân Đô cực kỳ tốt. Nông dân ở nhiều nơi đều kính nhi viễn chi (kính trọng nhưng tránh xa) đối với cán bộ hương trấn, nhưng nông dân quận Tân Đô lại giúp bí thư ủy ban đảng nói chuyện. Tại sao vậy? Chính vì bí thư là do họ tự mình bầu ra, là "bí thư của chúng ta". Thực ra, đây chính là tinh hoa cốt lõi của dân chủ. Thế nào là "dân chủ"? "Dân chủ" là đối lập với "quân chủ". Bản chất của chế độ quân chủ là "chủ quyền ở vua, quyền vua do trời ban", còn bản chất của chế độ dân chủ là "chủ quyền ở dân, chính quyền do dân trao". Chúng ta là nước cộng hòa nhân dân, chúng ta cũng là "chủ quyền ở dân, chính quyền do dân trao". Nhưng chúng ta lại là một quốc gia có lịch sử quân chủ lâu dài, kinh nghiệm dân chủ không đủ, quần chúng cơ sở đối với dân chủ vẫn không thiếu cảm giác xa lạ. Do đó, rất cần thiết để họ cảm nhận một cách thiết thực tinh thần cốt lõi dân chủ "chủ quyền ở dân, chính quyền do dân trao", cảm nhận một cách thiết thực rằng bản thân quả thực đang làm chủ gia đình. Chỉ khi họ có những cảm nhận đích thực từ bản thân này, họ mới tràn đầy lòng tin đối với dân chủ, mới cùng chung hoạn nạn với đảng cầm quyền và chính phủ, máu thịt gắn liền. Cho nên, có nhiều thêm những "bí thư của chúng ta", "trấn trưởng của chúng ta", vừa có lợi cho sự củng cố của chính quyền, vừa có lợi cho tiến trình dân chủ, há chẳng phải lợi nước lợi dân sao?

Rõ ràng, việc đề cử công khai bầu cử trực tiếp bí thư ủy ban đảng hương trấn không phải là "cải cách vì cải cách". Tương tự như vậy, nó cũng không phải là "bình mới rượu cũ". Thoạt nhìn bề ngoài, nó chẳng qua chỉ là sự biến động nho nhỏ về phương thức sản sinh cán bộ lãnh đạo cấp cơ sở của đảng cầm quyền, chỉ có thể coi là "động nhẹ một chút" (vi chỉnh). Thế nhưng, sự "động nhẹ một chút" này lại tạo ra sự thay đổi về chất, đó chính là từ "quan chọn quan" biến thành "dân chọn quan". Quan chọn và dân chọn rốt cuộc có khác biệt lớn đến mức nào? Có phải tất cả các "quan" đều bắt buộc phải do dân chọn hay không? Điều này đương nhiên có thể thảo luận. Nhưng thứ nhất, dân chủ dù áp dụng phương thức nào đi nữa, trong đó nhất định phải có khâu "dân chọn". Thứ hai, cải cách thể chế chính trị của Trung Quốc chỉ có thể tiến hành một cách tích cực và vững chắc, tiến trình dân chủ của Trung Quốc cũng chỉ có thể tiến hành một cách có trật tự, nhưng nhất định phải có người bước ra bước đầu tiên, dù chỉ là một bước nhỏ. Bước ra bước nhỏ này, với việc một bước cũng không bước, khoảng cách không thể dùng dặm đường mà tính được. Cho nên, sự biến động nhỏ nhoi này lại mang đến giá trị to lớn, chính là "bước chân đầu tiên trong vạn dặm trường chinh". Ý nghĩa của các cách làm khác cũng như vậy.

Từ đây nảy sinh ra một vấn đề: Thực sự không sửa đổi không được sao?

Phải thừa nhận rằng, con người ta ai cũng có tính ì. Một sự việc, một loại chế độ, nếu chưa đến mức "không sửa đổi không được", thì hầu như không ai muốn thay đổi. Thay đổi, hay nói cách khác là biến đổi, cải cách, là có chi phí, cũng có cái giá phải trả và rủi ro, cho nên phải cẩn trọng. Nhưng cẩn trọng không có nghĩa là lạc quan mù quáng, cũng không có nghĩa là án binh bất động. Trị an lâu dài cần phải tính toán lâu dài, tính toán lâu dài cần phải phòng bệnh hơn chữa bệnh. Có một số việc, nếu đã nhận định là phải làm phải sửa, thì thà đau ngắn còn hơn đau dài, làm muộn chi bằng làm sớm. Nếu nhất định phải đợi đến lúc "không sửa đổi không được" rồi mới đến sửa, chỉ sợ chi phí càng cao, rủi ro càng lớn, tổn thất càng thảm trọng hơn.

Xây dựng văn minh chính trị, hoàn thiện chế độ dân chủ, chính là một việc đã nhận định thì phải làm. Đây là trào lưu của thế giới, là nguyện vọng của nhân dân, cũng là sự lựa chọn của đảng cầm quyền. Do đó, nên bắt đầu làm từ từng chút một ở những nơi có điều kiện. Vấn đề không nằm ở chỗ làm nhiều bao nhiêu, mà nằm ở chỗ có làm hay không. Làm, thì mới có hy vọng, cũng mới có thành quả. Cho dù làm sai, cũng có thể rút ra bài học kinh nghiệm, vẫn còn hơn là không sờ vào viên đá nào.

Hơn nữa, hóa dân chủ cũng giống như nhất thể hóa thành thị và nông thôn, vừa là mục tiêu vừa là quá trình. Quá trình này rất có thể "đường đi dài đằng đẵng", bắt buộc phải theo đuổi đến cùng, kiên trì không buông, rất cần "bắt đầu từ tôi, bắt đầu từ bây giờ". Trên thực tế, muốn xây dựng dân chủ xã hội chủ nghĩa, nhiệm vụ rất nhiều, trong đó bao gồm việc nâng cao tố chất quốc dân và thiết lập ý thức dân chủ. Xây dựng thế nào? Nâng cao ra sao? Nói suông là vô ích, tranh cãi lại càng vô ích. Cách duy nhất hữu dụng, chính là để mỗi một người dân đều tự mình tham gia vào việc xây dựng chính trị dân chủ, từ đó để ý thức dân chủ đi sâu vào lòng người. Dân chủ cần phải được rèn luyện, cũng cần phải được thực tiễn. Nó không phải là việc của thiểu số, mà là việc của toàn dân. Không có sự tham gia tích cực của toàn thể quần chúng, thì hóa dân chủ chỉ là lời nói suông. Tương tự như vậy, chỉ khi ý thức dân chủ thấm sâu vào xương máu của mỗi người dân, quốc gia này mới có thể dân chủ đầy đủ, mới có thể thực sự ổn định. Điều này đòi hỏi phải để càng nhiều người tham gia vào quá trình hóa dân chủ vào càng nhiều thời điểm càng tốt, đây là "kế sách củng cố gốc rễ" cho sự trị an lâu dài của nước cộng hòa. Những việc làm của Thành Đô, chính là thể hiện hai chữ "càng nhiều" này. Từ ý nghĩa này mà nói, cũng có thể coi là "không làm không được".

Trên thực tế, chỉ cần mọi người đều giống như Thành Đô, không chê bước nửa bước, không bỏ dòng nước nhỏ, làm từ từng chút một, tố chất chính trị của người dân sẽ được nâng cao, ý thức dân chủ của xã hội sẽ được tăng cường, địa vị của đảng cầm quyền sẽ được củng cố, sự trị an lâu dài của nước cộng hòa sẽ có được nền tảng vững chắc. Đây là một hiệu quả kép.

Năm, Một kiếm xuống Thanh Thành

Không có hạnh phúc của nông dân, thì hạnh phúc của nhân dân chỉ là lời nói suông

Câu chuyện của Thành Đô là tiến bước song song. Ngay trong lúc "tái tạo sinh cơ" và "củng cố nền tảng", họ đồng thời cũng đang "phá vỡ vòng vây". Hay nói cách khác, là dựa vào khoa học để giải quyết bài toán khó. "Khoa học" được nói đến ở đây chính là "quan điểm phát triển khoa học"; còn "bài toán khó" được nói đến ở đây chính là "vấn đề tam nông".

Nông thôn, nông dân, nông nghiệp, mệnh danh là "tam nông". "Tam nông" trở thành "vấn đề", đã có từ lâu đời, người nói người sợ, xứng danh là "vấn đề nan giải lớn". Biện pháp không phải là chưa từng nghĩ tới, hiệu quả không phải là hoàn toàn không có, nhưng phần lớn là chữa ngọn không chữa gốc, cắt mãi không đứt gỡ càng thêm rối. Cho nên lần này, ủy ban đảng và chính quyền thành phố Thành Đô hy vọng có thể trị cả gốc lẫn ngọn, giải quyết triệt để vấn đề. Hơn nữa, họ còn tìm ra phương thức để thực hiện mục tiêu này. Phương thức này, tôi đùa gọi là "một kiếm xuống Thanh Thành".

Kiếm gì? Nhất thể hóa thành thị và nông thôn.

Nhất thể hóa thành thị và nông thôn có phải là một thanh "kiếm" không? Thanh "kiếm" này có thể giải mã bài toán lịch sử, gỡ bỏ từng cái một căn nguyên bệnh tật của chứng bệnh nan y "tam nông", thấy máu là phong hầu, nhổ cỏ tận gốc không? Điều này cần phải nghiên cứu "kiếm khí", phải nghiên cứu "kiếm pháp", càng phải nghiên cứu "đối thủ". Nói cách khác, phải làm rõ tại sao "tam nông" lại trở thành "vấn đề".

Cái gọi là "vấn đề tam nông", nói một cách đơn giản, chính là ba câu nổi tiếng kia: "Nông thôn thực sự nghèo, nông dân thực sự khổ, nông nghiệp thực sự nguy hiểm." Vậy, tại sao nông thôn lại nghèo, nông dân lại khổ, nông nghiệp lại nguy hiểm? Nói cho cùng, chính là vì quan hệ thành thị và nông thôn bị chia cắt, thành thị và nông thôn đối lập nhị nguyên. Chúng ta đều biết, thành phố và nông thôn là hai loại cộng đồng sinh tồn của nhân loại, đồng thời cũng là hai không gian lớn cho sự phát triển của nhân loại. Nếu hai không gian phát triển này hình thành nên sự tương tác lành mạnh, hai loại cộng đồng sinh tồn trở thành sự lựa chọn tự do, thì sẽ chẳng có vấn đề gì cả. Không may là, do những nguyên nhân ai cũng biết, trong một khoảng thời gian khá dài trước đây, thành phố và nông thôn của nước ta đã bị tách biệt và đối lập nhau một cách cứng nhắc, nhân tạo. Thành thị và nông thôn tựa như trời với vực, công nông như người qua đường, cơ hội không đồng đều, xuất phát điểm không giống nhau, đãi ngộ không tương đương, thu nhập không đồng đều, vốn liễu, kỹ thuật, văn minh hiện đại chảy về nông thôn khó như đường lên Thục, nông dân muốn biến thành thị dân quả thực là bước lên trời. Người không thể đi lên chỗ cao, nước không thể chảy về chỗ thấp. Trong tình hình này, thành phố càng phát triển, nông thôn lại càng nghèo, nông dân lại càng khổ, nông nghiệp lại càng thành vấn đề.

Thế nhưng thành phố không thể không phát triển. Thành phố là vật mang của hiện đại hóa, đô thị hóa là biểu tượng của hiện đại hóa. Hiện nay tỷ lệ đô thị hóa trên toàn thế giới đã vượt quá 50%, tỷ lệ đô thị hóa của các nước phát triển thậm chí còn trên 65%. Còn nước ta thì sao? Ngay cả 40% cũng không đạt tới, hơn nữa lại còn là đô thị hóa tiêu chuẩn không cao. Ngay cả một khu vực tương đối phát triển kinh tế như Thành Đô, tỷ lệ đô thị hóa vào năm 2001 cũng chỉ có %. Làm sao để thực hiện mục tiêu toàn diện xây dựng xã hội khá giả đây?

Cho nên không khó dự đoán, gần 20 năm tới sẽ là thời kỳ Trung Quốc nhanh chóng thực hiện đô thị hóa. Điều này quả thực làm cho người ta "vừa mừng vừa lo". Nếu kết cấu nhị nguyên thành thị nông thôn không đổi, việc gia tốc tiến trình đô thị hóa, đối với nông thôn vốn dĩ đã nghèo đói lạc hậu mà nói thì khác nào tuyết lại chồng tuyết. Bởi vì theo cách làm quen thuộc, ở rất nhiều nơi gần như chắc chắn sẽ dựa vào quyền lực quản lý nông thôn của thành phố, dùng biện pháp điều chuyển ngang bức chiếm tài nguyên nông thôn để đẩy nhanh việc xây dựng thành phố, cuối cùng gây ra sự sụp đổ kinh tế và náo loạn xã hội ở nông thôn. Đây không phải là lời cảnh cáo giật gân, lo xa vô ích. Trên thực tế, một số hiện tượng đáng lo ngại đã xuất hiện. Tỷ như, đền bù đất đai giá rẻ, nông dân thu không đủ chi; đập phá đại tu xây dựng lớn, dân nghèo tha hương lưu lạc; một thành hai chế độ, dẫn đến mâu thuẫn xã hội; khoảng cách giàu nghèo, khơi mào nhiều vấn đề. Đương nhiên, điều này không thể đổ lỗi cho đô thị hóa, chúng cũng không phải là lỗi lầm của bản thân đô thị hóa, thế nhưng lại là những vấn đề bắt buộc phải giải quyết trong tiến trình đô thị hóa. Giải quyết không tốt, hậu hoạn vô cùng.

Thế là chúng ta đã bước đến ngã ba đường. Một mặt, thành phố không thể không phát triển; mặt khác, thành phố càng phát triển, "tam nông" lại càng trở thành vấn đề. Thế là thành ra lưỡng nan. Đi đâu về đâu, rất tốn tâm tư suy ngẫm.

Kết luận từ sự suy ngẫm của Thành Đô, chính là phải thiết lập và thực thi quan điểm phát triển khoa học.

Cái gọi là "quan điểm phát triển khoa học", chính là không thể không phát triển, nhưng cũng không thể phát triển bừa bãi. Ví dụ như, khai thác vô trật tự, xây dựng lặp đi lặp lại, phá hoại sinh thái, thấu chi tài nguyên, đem nông thôn, nông dân, nông nghiệp coi như gánh nặng thậm chí đối tượng bóc lột của đô thị hóa. Tóm lại, giết nghèo phò giàu, tát cạn ao bắt cá, được không bù mất, ăn trước trả sau. Một kiểu gọi là "phát triển" như thế này, cho dù đạt được một số chỉ số nào đó của đô thị hóa, thì có lợi lộc gì cho quốc gia và nhân dân?

Rõ ràng, ở đây có một vấn đề "tại sao phải phát triển". Tại sao chúng ta nhất định phải phát triển? Bởi vì "phát triển mới là đạo lý cứng rắn". Vậy, tại sao chỉ có phát triển mới là đạo lý cứng rắn? Bởi vì chỉ có phát triển mới có thể khiến đất nước phú cường, nhân dân hạnh phúc, trong đó bao gồm đại đa số nông thôn và đại đa số nông dân. Cho nên, phàm là kiểu "phát triển" hy sinh nông thôn, vứt bỏ nông dân, phá hoại nông nghiệp, chắc chắn là "phát triển bừa bãi", bởi vì nó đi ngược lại với ý nguyện ban đầu của phát triển, không phù hợp với đạo lý của phát triển.

Đô thị hóa cũng vậy.

Giống như có đủ loại "triết lý phát triển", cũng có đủ loại "chủ trương đô thị hóa". Có người cho rằng đô thị hóa là việc của thành phố, không liên quan gì đến nông thôn. Nếu có liên quan, thì cũng chỉ là vơ vét nhiều lợi ích hơn từ nông thôn, khai thác nhiều tài nguyên hơn mà thôi. Chủ trương này, chính là chưa làm rõ cái chữ "tại sao" kia. Tại sao chúng ta phải đẩy nhanh tiến trình đô thị hóa? Chẳng lẽ là vì thành phố phồn vinh hơn, nông thôn lạc hậu hơn, thị dân giàu có hơn, nông dân nghèo khó hơn sao? Không! Chúng ta đẩy nhanh tiến trình đô thị hóa, hoàn toàn là vì để thực hiện mục đích "cùng nhau giàu có", mục tiêu "cùng nhau phồn vinh", là vì thành phố và nông thôn cùng phát triển, chung phồn vinh. Vậy, chúng ta lại có lý do gì để vứt bỏ nông thôn, nông dân, nông nghiệp không thèm quản, thậm chí còn ác ý vắt kiệt? Thật là vô lý hết sức!

Xem ra, mấu chốt của vấn đề không nằm ở chỗ "có cần đô thị hóa hay không", mà nằm ở chỗ "đô thị hóa như thế nào". Lựa chọn kỳ thực cũng chỉ có hai loại. Một loại là coi đô thị hóa hoàn toàn là việc của riêng thành phố, mặc kệ đại đa số nông thôn, thậm chí đẩy đại đa số nông thôn vào chỗ chết. Loại thứ hai là coi đô thị hóa là việc chung của cả thành phố và nông thôn, hơn nữa còn là cơ hội trời cho để phá vỡ kết cấu nhị nguyên, giải quyết vấn đề "tam nông", thực hiện sự phát triển đồng bộ thành thị nông thôn cùng chia sẻ văn minh. Loại trước không ngại gọi là "đô thị hóa phi nhất thể hóa", loại sau chính là "đô thị hóa nhất thể hóa". Thành Đô lựa chọn loại sau, cho nên họ chủ trương "thống trù phát triển kinh tế xã hội thành thị nông thôn, thúc đẩy nhất thể hóa thành thị nông thôn".

Cách biểu đạt này đã trải qua quá trình cân nhắc suy tính nhiều lần. Ban đầu họ cũng từng đưa ra "thống trù phát triển kinh tế xã hội thành thị nông thôn, đẩy nhanh tiến trình đô thị hóa", nhưng rất nhanh đã được sửa đổi thành "thống trù phát triển kinh tế xã hội thành thị nông thôn, thúc đẩy nhất thể hóa thành thị nông thôn". Sự thay đổi quan trọng ở đây, chính là đổi "đô thị hóa" thành "nhất thể hóa thành thị nông thôn". Tôi chưa từng thỉnh giáo họ về vấn đề này. Nhưng theo tôi phỏng đoán, sở dĩ sửa đổi như vậy là bởi vì "đô thị hóa" có hai khả năng là vừa kiêm nhiệm nông thôn (nhất thể hóa) vừa không màng đến nông thôn (phi nhất thể hóa), mà "nhất thể hóa thành thị nông thôn" thì giương cao cờ rõ ràng biểu thị, bắt buộc phải coi thành phố và nông thôn là một thể thống nhất, lợi dụng cơ hội đô thị hóa để đồng thời thực hiện hiện đại hóa của cả thành phố và nông thôn.

Thế nhưng vẫn gây ra tranh cãi.

Tranh cãi thứ nhất, là cho rằng chỉ khi bước vào giai đoạn cao nhất của đô thị hóa, thì mới có thể thực hiện được nhất thể hóa thành thị nông thôn. Giai đoạn này, các khu vực ven biển miền Đông còn chưa đạt đến, một thành phố miền Tây như Thành Đô sao có thể làm được? Tranh cãi thứ hai, là cho rằng nếu muốn làm nhất thể hóa thành thị nông thôn, thì số lượng nông thôn lớn như vậy của các anh phải giải quyết thế nào? Vùng đồi núi nông thôn nghèo rớt mồng tơi, sao có thể làm được? Tranh cãi thứ ba, lại cho rằng nhất thể hóa thành thị nông thôn, chính là muốn biến nông thôn thành "rừng bê tông", nhà cao tầng san sát, khói bụi mịt mù, tối tăm không thấy ánh mặt trời. Do đó, những người đưa ra tranh cãi tỏ ra phản đối.

Điều này có lẽ hơi hiểu sai ý chữ hoặc câu nệ chữ nghĩa rồi. Thành nông một thể, không có nghĩa là "thành nông như một", hay "thành nông đồng nhất", "thành nông giống hệt nhau". Thành phố và nông thôn vẫn có sự khác biệt, có cá tính riêng. Nhưng khác biệt không có nghĩa là kỳ thị, cá tính không có nghĩa là bài xích, càng không có nghĩa là bắt buộc một bên phồn vinh phát triển, một bên nghèo đói lạc hậu. Trên thực tế, nhất thể hóa thành thị nông thôn trước hết là coi thành phố và nông thôn là một thể thống nhất vốn dĩ có thể và nên cùng nhau phát triển. Đã là "coi như", thì sẽ không biến tất cả thành "rừng bê tông"; đã là "thể thống nhất", thì nhất định phải là "sự thống nhất đa dạng". Nếu nói có điểm gì "giống nhau", thì đó cũng chỉ có thể là sự bình đẳng về cơ hội, sự bình đẳng về nhân cách và sự tương đương về đãi ngộ.

Thực ra, cho dù đã thực hiện được mục tiêu nhất thể hóa thành thị nông thôn, thì nông thôn vẫn cứ là nông thôn, nông nghiệp vẫn cứ là nông nghiệp, nông dân vẫn cứ là nông dân, nhưng đã được "lột xác", tức là "hiện đại hóa". Trên thực tế, yếu nghĩa của nhất thể hóa thành thị nông thôn, không chỉ nằm ở chữ "thể" (thể thống nhất), mà càng nằm ở chữ "hóa" (hóa). Hóa, vừa là quá trình, vừa là mục tiêu. Mục tiêu này, chính là sự phồn vinh chung của thành phố và nông thôn; quá trình này, chính là sự phát triển chung của thành phố và nông thôn. Nói cách khác, chính vì vùng núi nông thôn nghèo rớt mồng tơi, thì mới phải làm nhất thể hóa thành thị nông thôn. Nếu thành thị nông thôn từ lâu đã giàu có như nhau rồi, thì làm nó để làm gì? Đợi đến khi bước vào giai đoạn đô thị hóa cao nhất rồi mới đến làm cũng không được. Đã là "hóa", thì ắt phải có một quá trình. Quá trình này, có lẽ vẫn còn rất dài đằng đẵng. Nếu nhất định phải đợi đến lúc đó mới đến "hóa", các anh còn kịp không? Nếu thành phố và nông thôn không thể cùng phát triển ngay từ điểm xuất phát, thì đến lúc đó các anh còn "hóa" nổi nữa không?

Hơn nữa đây lại là cơ hội lịch sử ngàn năm có một. Người ta vẫn thường nói vấn đề "tam nông" là chứng bệnh nan y. Đã là chứng bệnh nan y, thì các anh muốn giải mã, luôn phải mượn đến sức mạnh mới được. Đô thị hóa chính là một loại sức mạnh có thể mượn. Theo quy luật phát triển xã hội, khi thu nhập bình quân đầu người vượt quá 1000 đô la Mỹ, tỷ lệ đô thị hóa từ 30% đến 70%, chính là thời kỳ thành phố phát triển nhanh chóng. Trong thời kỳ này, chúng ta nên và cũng có thể làm được việc "công nghiệp nuôi dưỡng nông nghiệp, thành phố hỗ trợ nông thôn". Chúng ta đều biết, lực lượng thúc đẩy chính của đô thị hóa chính là công nghiệp hóa, là ngành dịch vụ. Xét theo tình hình quốc gia Trung Quốc, hai luồng sức mạnh này sẽ đan xen vào nhau trong một thời gian tương đối dài, cùng nhau thúc đẩy đô thị hóa. Kết quả của nó là gì? Là quy mô việc làm ở các thị trấn được mở rộng, sự chuyển dịch lực lượng lao động nông thôn tăng lên, mức độ liên kết giữa thành thị và nông thôn được tăng cường. Nắm bắt cơ hội, thuận theo quy luật, thống trù thành thị nông thôn, há chẳng phải đúng lúc lắm sao?

Thế nhưng, đô thị hóa suy cho cùng cũng là con dao hai lưỡi. Một số chuyên gia, học giả bao gồm cả quan chức có thành kiến với đô thị hóa, công nghiệp hóa, chính là vì chúng ta đã từng "đi chệch hướng". Có thể thấy, chỉ nghiên cứu "kiếm khí" thôi vẫn chưa đủ, còn phải nghiên cứu "kiếm pháp". Nói cách khác, là làm thế nào để thúc đẩy nhất thể hóa thành thị nông thôn.

“Kiếm pháp” của Thành Đô được chính họ khái quát thành "sáu câu", "ba đại công trình" và "ba tập trung", có truyền thông gọi là "tam tam kiến lục" (ba ba thành sáu). Bài toán trong này rất nhiều, chỉ có thể phác họa qua một đường nét. Trước hết, nhất thể hóa thành thị nông thôn cần có một vật mang không gian. Dưới hoàn cảnh hiện tại, ngoại trừ khu vực trung tâm thành phố, thì thích hợp nhất chính là thành huyện lỵ và các trấn trung tâm khu vực có điều kiện, cho nên nên lấy chúng làm trọng điểm. Đã là "lấy thành huyện lỵ và các trấn trung tâm khu vực có điều kiện làm trọng điểm", thì phải theo yêu cầu của nhất thể hóa thành thị nông thôn mà làm tốt quy hoạch, đưa quảng đại nông thôn vào phạm vi quy hoạch tổng thể thành phố, quy hoạch sử dụng đất đai và quy hoạch phát triển ngành nghề, để có thể thống lĩnh toàn cục, hành chính theo pháp luật. Đây gọi là "lấy quy hoạch làm đầu tàu và nền tảng". Thế nhưng, nếu chỉ có bản vẽ lý tưởng, không có động lực phát triển, nhất thể hóa thành thị nông thôn sẽ rơi vào lời nói suông, cho nên phải "lấy phát triển ngành nghề làm điểm tựa". Muốn phát triển ngành nghề, thì phải bố trí tài nguyên. Muốn bố trí tài nguyên một cách hợp lý và hiệu quả, thì phải phát huy tối đa vai trò của thị trường, và vì thế mà thiết lập cơ chế tương ứng. Đây là then chốt của nhất thể hóa thành thị nông thôn, cho nên phải "lấy việc hình thành cơ chế thị trường hóa bố trí tài nguyên làm then chốt". Cơ chế là then chốt, chính sách là bảo đảm. Do đó bắt buộc phải đổi mới thể chế, hoàn thiện chính sách, đây gọi là "lấy chính sách đồng bộ làm bảo đảm". Cuối cùng, bản chất của nhất thể hóa thành thị nông thôn, là nâng cao tỷ lệ phổ biến của văn minh thành phố, thực hiện sự chuyển biến thân phận nông dân theo ý nghĩa hiện đại hóa. Đây là mục đích, cũng là mục tiêu, thế là có câu cuối cùng: "Lấy việc chuyển biến phương thức sản xuất sinh hoạt của nông dân làm điểm trọng tâm và điểm đặt chân."

Câu cuối cùng này thực ra ý vị sâu xa. Không có câu này, thì không cách nào phân biệt được "đô thị hóa mang tính nhất thể hóa" và "đô thị hóa phi nhất thể hóa", cũng không cách nào thể hiện được tôn chỉ "lập đảng vì công, cầm quyền vì dân". Giống như đã nhấn mạnh ở trước, phát triển cũng được, đô thị hóa cũng được, nhất thể hóa thành thị nông thôn cũng được, giải mã bài toán khó "tam nông" cũng được, suy cho cùng, chính là vì sự phú cường của đất nước, hạnh phúc của nhân dân. Hạnh phúc của nhân dân, là phải được thể hiện bằng hạnh phúc của từng công dân cụ thể, bằng xương bằng thịt. Công dân bao gồm thị dân, nhưng càng bao gồm cả nông dân. Trung Quốc là một quốc gia có dân số nông thôn chiếm đa số. Không có hạnh phúc của nông dân, thì hạnh phúc của nhân dân cũng lại là một lời nói suông.

Thế là lại có thêm "ba trọng điểm công trình", tức là kinh doanh công nghiệp hóa nông nghiệp, công tác phát triển giảm nghèo nông thôn và xây dựng môi trường phát triển nông thôn. Rất rõ ràng, cả ba công trình lớn này đều hướng vào nông thôn, nông dân và nông nghiệp. "Ba tập trung" cũng vậy. Cái gọi là "ba tập trung", chính là công nghiệp hướng về khu vực phát triển tập trung để tập trung, đất canh tác nông nghiệp hướng về kinh doanh quy mô để tập trung, nông dân hướng về thị trấn để tập trung. Tư tưởng cơ bản của nó, chính là muốn giải phóng nông dân khỏi đất đai, thông qua kinh doanh tập trung và chuyển biến thân phận để giúp nông dân thoát nghèo làm giàu. Chính vì thế, mới phải lấy thành huyện lỵ và các trấn trung tâm khu vực có điều kiện làm trọng điểm, mới phải lấy quy hoạch làm đầu tàu và nền tảng, mới phải lấy phát triển ngành nghề làm điểm tựa, mới phải lấy việc hình thành cơ chế thị trường hóa bố trí tài nguyên làm then chốt, mới phải lấy chính sách đồng bộ làm bảo đảm.

Xem ra thế này, bộ "kiếm pháp" này có thể gọi là móc xích lẫn nhau từng bước vi doanh, vừa có "thuật phòng thân", vừa có "điểm đột phá". Nói đùa một chút, không ngại mượn ngọn núi Thanh Thành ở cảnh giới Thành Đô, đùa gọi tên nó là "Thanh Thành quyết".

Sáu, Nghi vấn và lo âu

Sự tiến bước có khuyết điểm vẫn là tiến bước, sự ngưng trệ dù hoàn mỹ đến đâu cũng là thụt lùi

Thành Đô dựa vào bộ "kiếm pháp" gồm "sáu câu", "ba đại công trình" và "ba tập trung" này, múa một mạch lao đi, tuy không thể nói là đi đến đâu quét sạch đến đấy, nhưng cũng đã thu được hiệu quả ban đầu. Nói thật lòng, tôi từ đầu đến cuối vẫn không hiểu rõ thanh "kiếm" của họ đã "múa" thế nào. Rốt cuộc, tôi không phải là "người trong võ lâm", chỉ có thể học đòi con vẹt đọc lại bài "Thanh Thành quyết" kia mà thôi. Ngoài ra, chính là "hoa cả mắt chóng mặt".

Thế nhưng có một điểm cuối cùng cũng đã hiểu rõ, đó là thúc đẩy nhất thể hóa thành thị nông thôn có hai bài toán lớn, một là "người đi về đâu", hai là "tiền lấy từ đâu". Chúng ta đều biết, thống trù phát triển kinh tế xã hội thành thị nông thôn, thúc đẩy nhất thể hóa thành thị nông thôn, động lực trực tiếp chính là để giải quyết vấn đề "tam nông". "Tam nông" trở thành vấn đề, nguyên nhân là kết cấu nhị nguyên thành thị nông thôn, căn bệnh cốt lõi chính là đất ít người nhiều, cho nên bắt buộc phải "tinh giản nông dân". Từ đó mới có "ba tập trung", bao gồm cả "đất canh tác nông nghiệp hướng về kinh doanh quy mô để tập trung", còn gọi là "đất đai hướng về người kinh doanh để tập trung". Sau khi đất đai hướng về người kinh doanh để tập trung, do là kinh doanh quy mô, nông dân liền được "giải phóng" khỏi đất đai, hay nói cách khác là "dư thừa" ra. Thế là có vấn đề đầu tiên: "Người đi về đâu?" Vấn đề này giải quyết tốt, nông dân chính là được "giải phóng". Giải quyết không tốt, tạo ra rất nhiều nông dân "tam vô" (làm ruộng không có đất, đi làm không có chỗ, bảo hiểm tối thiểu không có phần), đó chính là "dư thừa", thậm chí là "thừa thãi". Điều này đã đi ngược lại với ý nguyện ban đầu của việc thúc đẩy nhất thể hóa thành thị nông thôn.

Thế là mới có "nông dân hướng về thị trấn để tập trung", có "công nghiệp hướng về khu vực phát triển tập trung", có "lấy phát triển ngành nghề làm điểm tựa", cũng như "lấy quy hoạch làm đầu tàu và nền tảng" và "lấy việc hình thành cơ chế thị trường hóa bố trí tài nguyên làm then chốt", những điều này đều là để giải quyết vấn đề "người đi về đâu". Người đi về đâu? Không thể ở lại nông thôn, chỉ có thể "hướng về thị trấn để tập trung". Sau khi tập trung rồi, phải có lối đi, phải có cơ hội việc làm, thì bắt buộc phải phát triển ngành công nghiệp thứ hai và thứ ba, cho nên phải "lấy phát triển ngành nghề làm điểm tựa". Ngành nghề muốn phát triển, lại có hai điều kiện, một là chi phí phải giảm xuống, điều này cần phải "công nghiệp hướng về khu vực phát triển tập trung"; hai là cạnh tranh phải công bằng, điều này cần phải "hình thành cơ chế thị trường hóa bố trí tài nguyên". Thế nhưng nông dân hướng về thị trấn để tập trung cũng tốt, công nghiệp hướng về khu vực tập trung cũng thế, đều bắt buộc phải làm tốt quy hoạch, cho nên phải "lấy quy hoạch làm đầu tàu và nền tảng".

Nhưng nói một nghìn nói một vạn, làm những việc này đều cần phải có tiền, không có tiền thì muôn sự không thành. Thế là có vấn đề thứ hai: "Tiền lấy từ đâu?" Việc này tôi đã thỉnh giáo rất nhiều người, bao gồm cả Thái Diệc Như - cựu chủ nhiệm phòng nghiên cứu chính sách ủy ban đảng thành phố, nay là bí thư ủy ban đảng huyện Đại Ấp. Thái Diệc Như đã giúp tôi tính một bài toán nhỏ cụ thể. Anh ấy nói chi phí của hoa viên Văn Tân huyện Song Lưu là 700 tệ mỗi mét vuông, nông dân chỉ bỏ ra 500 tệ, chính phủ trợ cấp 200 tệ. Tiền của nông dân lấy từ chi phí di dời bố trí tái định cư và bồi thường hoa màu, vấn đề không lớn lắm. Nhà phát triển cũng có 10% lợi nhuận, thuộc về lợi nhuận nhỏ, nhưng không làm quảng cáo, không có rủi ro, chi phí tiêu thụ và chi phí quản lý đều thấp. Đặc điểm của phương án này là nông dân mua nổi, chính phủ cho nổi, nhà phát triển cũng có lợi nhuận để kiếm. Đương nhiên, một chính quyền huyện, cầm ra vài chục triệu cũng vẫn xót ruột. Nông dân cũng có thể mời công ty kiến trúc tự mình xây dựng, bỏ ra bao nhiêu tiền đều do mình tự quyết định, nhưng quy hoạch và giám sát là thống nhất. Tuy nhiên Thái Diệc Như cũng thừa nhận, dù theo mô hình nào thì cũng đều cần tiền. "Tiền lấy từ đâu" rốt cuộc vẫn luôn là một vấn đề.

Ủy ban đảng và chính quyền thành phố Thành Đô cho rằng, muốn giải quyết vấn đề "tiền lấy từ đâu", chủ yếu vẫn phải dựa vào thị trường. Một mặt là sự nâng đỡ của tài chính, mặt khác phải hình thành cơ chế thị trường hóa, tức là về mặt kinh tế bắt buộc phải đi con đường phát triển bền vững. Bắt buộc phải có một nền tảng huy động vốn, có thể gom vốn vào, vận hành tốt, mà lại không để lại gánh nặng quá nặng nề cho tương lai, điều này đòi hỏi phải có bản lĩnh. Cụ thể mà nói, chính là phải "kinh doanh thành phố". Đương nhiên, bản thân thành phố là thứ không thể kinh doanh, nhưng bên trong thành phố có rất nhiều thứ có thể kinh doanh. Ví dụ như tạo dựng một công ty, thông qua ngân hàng để huy động vốn, tiến hành vận hành hóa thị trường, lợi dụng thương hiệu thành phố và hình ảnh thành phố của Thành Đô, cũng như sự cải thiện và nâng cao không ngừng của môi trường sinh sống con người, đem đất đai sử dụng lên, thi hành theo quy hoạch. Tương lai đất đai tăng giá, bán ra, ngoài việc trả nợ thậm chí còn có thể kiếm thêm một chút nữa. Chỉ cần hình thành cơ chế này, thì có thể tuần hoàn lành mạnh. Suy nghĩ của họ đại khái là như vậy. Tôi là người không có đầu óc kinh tế, không tính nổi sổ sách. Bộ biện pháp này có khả thi hay không, nói một cách thành thực thì tôi không làm rõ được, vẫn là nhường lại cho những người am hiểu đi thảo luận vậy!

Thực ra, chuyện "tiền nong" rất không đơn giản. Không những có vấn đề "tiền lấy từ đâu", mà còn có vấn đề "tiền đi về đâu". Cái gọi là "tiền đi về đâu", một là dùng vào việc gì, là đầu tư, hay hoang phí, hoặc là vào túi riêng của cá nhân? Hai là cho dù đầu tư, cũng có vấn đề quyết định có chính xác hay không. Thế là lại sinh ra hai vấn đề, tức là "tiền dùng thế nào" và "tiền quản ra sao". Hai vấn đề này ở cấp cơ sở lại càng vô cùng quan trọng. Nếu như cấp cao (tỉnh, thành phố), cấp trung (quận, huyện) chủ yếu cân nhắc "tiền lấy từ đâu" và "tiền đi về đâu", thì cấp cơ sở (hương, trấn, thôn) bắt buộc phải tập trung cân nhắc "tiền dùng thế nào" và "tiền quản ra sao". Bởi vì ở hai phương diện này đặc biệt rất dễ xảy ra vấn đề. Phó bí thư ủy ban đảng quận Thanh Dương, thường vụ phó vương trưởng quận Dương Lâm Hưng từng kể với tôi chuyện này. Anh ấy nói trước đây ở thôn kế toán với thủ quỹ kiêm nhiệm một người, việc này không rõ ràng lắm. Biện pháp hiện nay là "tài chính cấp thôn do đường phố đại quản chế". Nói cách khác, thu nhập của tổ chức kinh tế tập thể trong thôn, bao gồm cả tiền cấp phát của cấp trên, đều do đường phố đại quản, nói toạc móng heo ra chính là đường phố đóng vai trò kế toán, ban ủy hội thôn chỉ là thủ quỹ, điều này từ chế độ đã ngăn chặn được tham nhũng, đồng thời cũng giải quyết được vấn đề "tiền dùng thế nào" và "tiền quản ra sao".

Dương Lâm Hưng lúc nói đến nhất thể hóa thành thị nông thôn đã nhắc tới chuyện này. Điều này đã thu hút sự chú ý của tôi. Bởi vì tôi phát triển nhất thể hóa thành thị nông thôn không chỉ đơn thuần là một vấn đề phát triển, vấn đề kinh tế, hay vấn đề "tam nông", trong đó còn có cả vấn đề chính trị. Ví dụ như "tài chính cấp thôn do đường phố đại quản chế" của quận Thanh Dương, vốn dĩ là muốn giải quyết vấn đề "tiền dùng thế nào" và "tiền quản ra sao" trong quá trình nhất thể hóa thành thị nông thôn, nhưng lại vô tình thiết kế ra được một chế độ có thể phòng chống tham nhũng, điều này quả thực là tuyệt diệu không gì sánh bằng.

Thực ra kinh tế và chính trị luôn gắn bó khăng khít khó lòng tách rời, cải cách thể chế kinh tế tất yếu sẽ dẫn đến cải cách thể chế chính trị. Cho nên ba phương diện và ba khâu của "phương thức Thành Đô" là hòa làm một thể. Vậy, trong phương diện xây dựng chính trị dân chủ cơ sở, lại có vấn đề gì cần phải quan tâm đây?

Vấn đề tương đối phức tạp chính là "đề cử công khai bầu cử trực tiếp".

Chúng ta đều biết, đề cử công khai bầu cử trực tiếp bao gồm hai khâu, tức là "đề cử công khai" và "bầu cử trực tiếp", trong đó quan trọng nhất và dễ gây tranh cãi nhất chính là "bầu cử trực tiếp". Thực ra, đây là một cách biểu đạt không hoàn chỉnh, cách biểu đạt hoàn chỉnh phải là "bầu cử số dư trực tiếp". Rõ ràng, trong này lại có hai khâu, tức là "trực tiếp" và "số dư". Đây cũng là điểm then chốt của cuộc cải cách này. "Số dư" thì không có vấn đề gì. Trong cuộc cải cách này, nếu "bầu cử mà không có số dư" (bầu cử số dư bằng số ứng viên), cho dù là "bầu cử trực tiếp", cũng đã mất đi ý nghĩa của cải cách, đi ngược lại với ý nguyện ban đầu của cải cách, hơn nữa lại còn có vấn đề. Vấn đề gì? Chính là "đại hội đề cử công khai" (tôi chủ trương gọi tắt là "đại hội công đề", hoặc đặt tên là "ủy ban đề cử", viết tắt là "ủy ban đề") đã biến thành cơ quan bầu cử trên thực tế. Điều này vừa đi ngược lại nguyên tắc "đảng quản cán bộ", vừa đi ngược lại nguyên tắc "dân chủ trong đảng". Phải biết rằng, cái "đại hội công đề" này, không phải là ủy ban đảng cấp trên, lại có sự tham gia của người ngoài đảng, sao có thể vượt quyền làm thay để thực sự chỉ định bí thư cơ chứ? Cho nên, "đại hội công đề" (đại hội đề cử công khai) tuyệt đối không thể biến thành một cơ quan quyền lực trên thực tế, tức là không thể chỉ sản sinh ra một ứng cử viên chính thức. Cứ như vậy, việc bầu cử bí thư ủy ban đảng hương trấn chỉ có thể là bầu cử số dư, không thể là bầu cử bằng số lượng. Cho nên "số dư" không có vấn đề gì.

Có vấn đề chính là "bầu cử trực tiếp". Chúng ta đều biết, dân chủ có hai phương thức, tức là "dân chủ trực tiếp" và "dân chủ gián tiếp". Dân chủ trực tiếp chỉ thích hợp với khu vực "nước nhỏ dân ít", quốc gia lớn thì chỉ có thể thực hiện dân chủ gián tiếp, đây là quy luật cơ bản và nguyên tắc cơ bản đã được thử nghiệm qua nhiều lần. Nước ta là một quốc gia lớn, lãnh thổ rộng lớn, dân số đông đúc, cho nên nước ta về tổng thể chỉ có thể thực hiện chế độ dân chủ gián tiếp, nhưng không loại trừ việc thử nghiệm dân chủ trực tiếp ở phạm vi như hương trấn. Dân chủ trực tiếp có lợi ích gì? Lợi ích nằm ở chỗ có thể để quần chúng cơ sở tham gia một cách thiết thực vào tiến trình xây dựng dân chủ, cảm nhận một cách thiết thực rằng bản thân đang "làm chủ gia đình", từ đó có được "cảm giác làm chủ", đồng thời cũng tăng thêm một phần tinh thần trách nhiệm. Ngoài ra, dân chủ trực tiếp cơ sở là "người quen lựa chọn người quen", "người quen giám sát người quen", điều này có khả năng làm tốt hơn so với để những người không quen biết lựa chọn và giám sát. Rõ ràng, mấu chốt ở đây chính là quy mô lớn nhỏ. Ví dụ như thôn, thì không cần thiết phải bầu cử gián tiếp; quận huyện và từ quận huyện trở lên, thì không thể bầu cử trực tiếp; còn hương trấn, thì hoàn toàn có thể song tồn hai chế độ.

Cách làm của quận Tân Đô chính là "song tồn hai chế độ", tức là bí thư ủy ban đảng hương trấn bầu cử trực tiếp, chính phó trấn trưởng bầu cử gián tiếp (ủy ban đảng hương trấn đề cử hợp pháp lên đoàn chủ tịch đại hội nhân dân, đại hội nhân dân đại biểu bầu cử), phó bí thư (bí thư ủy ban kiểm tra kỷ luật) và ủy viên hoặc là bầu cử gián tiếp (đại hội đại biểu đảng viên bầu cử), hoặc là bầu cử trực tiếp (đại hội đảng viên bầu cử). Thiết kế như vậy của họ có lẽ có hai nguyên nhân, hoặc là muốn so sánh ưu khuyết điểm của hai phương thức bầu cử, hoặc là có một số vấn đề không giải quyết nổi, đành phải làm như vậy.

Bầu cử trực tiếp có vấn đề về mặt pháp lý, trong thực tế cũng có rắc rối. Người quen chọn người quen, có điểm tốt cũng có tệ nạn. Điểm tốt là nắm rõ tình hình, còn tệ nạn thì rất nhiều, ví dụ như nể nang tình cảm, chơi quan hệ tông tộc, kéo bè kéo cánh, mượn việc công trả thù riêng, v.v.. Đừng nên phóng đại quá mức ý nghĩa của "người quen chọn người quen", cũng đừng nên phóng đại quá mức ý nghĩa của "dân chọn quan". Quan chọn và dân chọn rốt cuộc có khác biệt lớn đến mức nào? Có phải tất cả các "quan" đều bắt buộc phải do dân chọn hay không? Đối với câu hỏi sau, câu trả lời của tôi là phủ định. Trên thực tế cải cách của Thành Đô cũng không phải tất cả cán bộ đều "dân chọn", người phụ trách các cục ủy ban văn phòng trực thuộc quận (thị) huyện chính là "quan chọn", chỉ có điều những người tham gia lựa chọn đã nhiều lên, từ ủy ban thường vụ biến thành ủy ban toàn thể. Người được lựa chọn cũng nhiều lên, từ bằng số biến thành số dư. Điều này vừa hợp lý, vừa hợp pháp, lại vừa hiệu quả. Thái độ cầu thị này rất đáng được khẳng định.

Trên thực tế, "quan chọn quan" chưa chắc đã không tốt, "dân chọn quan" cũng chưa chắc đã tốt. Phải thừa nhận rằng, tố chất của đảng viên cơ sở hiện nay đặc biệt là đảng viên nông thôn vẫn còn chờ được nâng cao, họ chưa chắc đã nhìn chuẩn bằng ủy ban đảng và ban tổ chức quận (thị) huyện, cũng chưa chắc đã nhìn chuẩn bằng "những người tham gia đại hội đề cử công khai" (tôi chủ trương gọi tắt là "người công đề", hoặc đặt tên là "ủy viên ủy ban đề cử", viết tắt là "ủy viên đề"). Nhưng người có quyền bầu cử lại chính là họ. Điều này hoàn toàn có khả năng xảy ra tình huống "chọn người không chuẩn", "dùng người không đúng".

Cho nên, vấn đề không hoàn toàn nằm ở chỗ "ai chọn ai", mà càng nằm ở chỗ "chọn thế nào". Thành phố Thành Đô khi tiến hành cuộc cải cách này rõ ràng đã cân nhắc đến điểm này, cho nên họ đã thiết kế cho việc sản sinh bí thư ủy ban đảng hương trấn và tập thể lãnh đạo một bộ thủ tục hoàn chỉnh, trong đó các khâu móc xích lẫn nhau, từng bước vi doanh, có thể gọi là trăm phương nghìn kế, vô cùng cẩn trọng. Thế nhưng người khôn trăm lo cũng có lúc sơ sót. Ví dụ như, "Phương thức thử nghiệm" quy định, người tham gia ứng cử có ba hình thức báo cáo: cá nhân tự đề cử, liên danh đề cử và tổ chức đề cử. Điều này về mặt pháp lý không có vấn đề gì, trong thực tế cũng có ý nghĩa, đó là nếu cá nhân tự đề cử và liên danh đề cử lựa chọn nhân sự không chuẩn hoặc không lý tưởng, vẫn có thể thông qua biện pháp tổ chức đề cử để bù đắp. Nhưng làm như vậy lại sinh ra một vấn đề mới, đó là ủy ban đảng cấp trên và ban tổ chức bắt buộc phải nắm bắt cho vừa độ. Nếu nắm bắt không thỏa đáng, sẽ làm tổn thương tính tích cực tham gia xây dựng dân chủ của đảng viên và quần chúng cơ sở, thậm chí dẫn đến việc thí nghiệm cải cách trên thực tế bị phá sản. Quản cũng không được, không quản cũng không xong, thế là thành lưỡng nan.

Thực ra bất kỳ phương án nào cũng là con dao hai lưỡi, có lợi tất có hại. Ví dụ như bí thư ủy ban đảng hương trấn mới nhậm chức sau khi đắc cử, nếu vừa đúng dịp ủy ban đảng hoặc chính phủ hương trấn đổi khóa, có thể đưa ra danh sách kiến nghị về phó bí thư (bí thư ủy ban kiểm tra kỷ luật), ủy viên và chính phó trấn trưởng, do ban tổ chức ủy ban đảng quận (thị) huyện tiến hành đề cử dân chủ và khảo hạch tổ chức, sau đó theo pháp luật hoặc theo điều lệ đảng để bầu cử sản sinh ra. Việc này ở trong dân gian, bị đùa cợt gọi là "quyền nhóm các bộ trưởng", cách gọi chính xác là "quyền đề cử", "quyền giới thiệu" hoặc "quyền kiến nghị". Điểm tốt của việc làm này, là tương đối dễ bảo đảm sự đoàn kết ổn định của tập thể lãnh đạo hương trấn, bảo đảm họ có thể đồng tâm hiệp lực dẫn dắt quần chúng mưu cầu phát triển, tiến tới khá giả; còn tệ nạn chính là có khả năng kéo bè kéo cánh, kết bè kết phái mưu lợi tư túi, biến hương trấn thành một "vương quốc độc lập nhỏ bé" nước đổ không vào, kim châm không lọt.

Nói tóm lại, trong "xây dựng chính trị dân chủ cơ sở" của thành phố Thành Đô, có ý nghĩa lớn nhất là đề cử công khai bầu cử trực tiếp, vấn đề phức tạp nhất cũng là đề cử công khai bầu cử trực tiếp, không thể không cẩn trọng. Nhưng tôi cho rằng, những vấn đề này đều là vấn đề trong đà tiến lên, vấn đề trong cải cách. Cải cách giống như đi thuyền ngược nước, không tiến ức lùi, cho nên chỉ có thể kiên trì, không thể chùn bước. Phải biết rằng, sự tiến bộ có khuyết điểm vẫn là tiến bộ, sự đình trệ dù hoàn hảo đến đâu cũng là thụt lùi.

Ngoài những thắc mắc kể trên, cũng còn một số lo lắng. Ví dụ như, mặc dù Thành ủy, Ủy ban nhân dân thành phố Thành Đô đã nhiều lần nhấn mạnh, tích hợp thành thị nông thôn phải được thúc đẩy toàn diện, nhưng không được nở rộ khắp nơi, điều kiện chưa chín muồi thì tạm thời đừng động đến. Nhưng liệu có người coi nó như một loại "công trình thành tích" khác, bất chấp thực tế, cưỡng ép thúc đẩy hay không? Trong quá trình thúc đẩy, liệu có ai vì cái gọi là "quy hoạch thống nhất", hoặc vì nhanh chóng "ra thành quả, thấy hiệu quả", mà giương cao ngọn cờ "ba tập trung" để cưỡng ép di dời cả những người nông dân vốn dĩ tương đối khá giả, hoặc giương cao ngọn cờ giải quyết vấn đề phúc lợi của nông dân để vay mượn lượng lớn tiền rồi tư túi bỏ túi riêng hay không? Tương tự, liệu có ai coi "chính phủ kiểu phục vụ chuẩn hóa" là một loại "công trình thành tích" khác, xây dựng lớn các "trung tâm chính vụ" hoặc "trung tâm dịch vụ" ở những nơi không cần thiết hoặc không có điều kiện gây tổn tài tốn sức của dân hay không? Còn nữa, do việc xây dựng chính trị dân chủ cơ sở của chúng ta vẫn đang ở giai đoạn sơ khai, tố chất của người dân vẫn cần được nâng cao, liệu có xuất hiện hiện tượng "mua phiếu" hoặc "mua phiếu biến tướng" hay không? Đây đều là những điều đáng phải cảnh giác. Những vấn đề này nếu không chú ý, cải cách của họ rất khó đứng ở vị thế bách chiến bách thắng. Vậy, Thành Đô có chú ý đến không?

Tôi hy vọng được nghe câu trả lời khẳng định.

Bảy, Phương thức Thành Đô

Sau khi con đường đã được xác định, phương thức chính là mấu chốt của thành bại.

Ngày 1 tháng 10 năm 2005, Thành ủy Thành Đô, phòng làm việc của Lý Xuân Thành.

Gặp Ủy viên Thường vụ Tỉnh ủy Tứ Xuyên, Bí thư Thành ủy Thành Đô Lý Xuân Thành vào ngày Quốc khánh này, có chút ý nghĩa tình cờ. Nhưng đây không phải là sự sắp xếp cố ý, chỉ là tôi vừa vặn chuẩn bị rời Thành Đô, còn Lý Xuân Thành vừa hay hôm đó rảnh rỗi, thế nên hẹn tôi cùng qua lễ.

Sau khi trao đổi lời chúc mừng ngày lễ, chúng tôi bắt đầu trò chuyện phiếm.

Với tư cách là chủ nhà, Lý Xuân Thành trước tiên bày tỏ sự chào đón và xin lỗi. Ông nói, anh đến Thành Đô đã hơn hai tháng, chúng tôi cũng chưa làm tròn đạo của chủ nhà, mọi thứ đều dựa vào sự tự lực cánh sinh của anh, không biết có gặp khó khăn gì không?

Tôi nói, cảm ơn Bí thư Xuân Thành! Khó khăn thì không có gì, nếu có thì cũng có thể tự mình khắc phục. Thành Đô là một nơi tốt, hoa đoàn cẩm thúc (tươi thắm muôn hồng nghìn tía), hương thơm ngào ngạt khắp chốn, đẹp không sao tả xiết. Chỉ tiếc là tôi đâm đầu vào những việc các anh làm, có chút "biết Hán mà chẳng rõ Ngụy Tấn". Nếu không nhận được lời mời hôm nay, thật sự không biết là đã đến ngày lễ rồi.

Lý Xuân Thành nói, xem ra tiên sinh Trung Thiên vẫn có chút hứng thú với công việc của chúng tôi.

Tôi nói, không phải là có chút hứng thú, mà là rất hứng thú. Những việc các anh làm mấy năm nay, tôi càng ngẫm nghĩ càng thấy thú vị. Những việc này thoạt nhìn có vẻ như độc lập, nhưng thực chất lại có liên quan với nhau, hơn nữa còn hàm chứa quy luật phổ quát và giá trị phổ quát, đó chính là khoa học, dân chủ và pháp trị. Cho nên tôi định tổng kết lại sự khám phá và kinh nghiệm của các anh, đồng thời đặt tên cho nó là "Phương thức Thành Đô".

Lý Xuân Thành nói, không biết tại sao lại có ý tưởng này?

Tôi nói, ý tưởng cũng không phải đột nhiên mà sinh ra. Trong này có một quá trình. Tôi nhớ mùa xuân năm ngoái, ở quê hương hoa đào Long Tuyền Dịch, anh đã nói với tôi rằng, các anh đã chính thức bắt đầu toàn diện tiến trình "điều phối tổng thể kinh tế xã hội thành thị nông thôn, thúc đẩy tích hợp thành thị nông thôn". Lúc đó thực ra tôi chẳng bận tâm lắm.

Lý Xuân Thành hỏi, tại sao?

Tôi nói, tôi có phải là chuyên gia "vấn đề tam nông" đâu, quản không nổi nhiều thế.

Lý Xuân Thành lại hỏi, sao bây giờ lại có hứng thú rồi?

Tôi nói, cũng có ba nguyên nhân. Thứ nhất, chính là phát hiện các anh không chỉ làm mỗi việc này. Ngoài tích hợp thành thị nông thôn ra, còn có xây dựng dân chủ cơ sở và chính phủ kiểu phục vụ chuẩn hóa. Thứ hai, chính là phát hiện ba việc này của các anh được nhân dân quần chúng hết sức khen ngợi. Các anh làm "tích hợp thành thị nông thôn", nông dân ủng hộ, nói "bây giờ thành phố là của chúng ta rồi". Các anh làm "xây dựng dân chủ cơ sở", quần chúng tán thành, nói "bây giờ bí thư là của chúng ta rồi". Các anh làm "chính phủ kiểu phục vụ chuẩn hóa", người dân thành thị và doanh nghiệp biểu dương, nói "bây giờ chính phủ là của chúng ta rồi". Ba câu "là của chúng ta rồi", từ đây có nguyên nhân thứ ba, chính là tôi còn phát hiện ba việc này thực ra có mối quan hệ lô-gích nội tại. Điều này rất thú vị. Thế là tôi đâm đầu vào nghiên cứu, muốn tìm cho ra ngọn nguồn.

Lý Xuân Thành cười hỏi, đã làm rõ chưa?

Tôi nói, cũng có chút manh mối rồi!

Lý Xuân Thành nói, xin sẵn lòng lắng nghe chi tiết.

Tôi nói, chi bằng hãy điểm lại đơn giản ba việc này của các anh trước đã. Ba việc này của các anh, tôi đều xem là những "câu chuyện", gọi là "câu chuyện Thành Đô". Ba "câu chuyện" này, tôi đều đặt tên, một cái gọi là "Phá vây", một cái gọi là "Củng cố nền tảng", và một cái nữa gọi là "Tái tạo sức sống".

Lý Xuân Thành cười hỏi, đây đều là những chuyện gì?

Tôi nói, "Phá vây" chính là "điều phối tổng thể kinh tế xã hội thành thị nông thôn, thúc đẩy tích hợp thành thị nông thôn". Thế nào gọi là "vây"? Chính là vấn đề chồng chất, tích trọng khó hoàn. Vấn đề "tam nông" chính là như vậy. Bây giờ chẳng phải có câu nói "phát triển kinh tế xã hội chưa đủ điều hòa, phát triển thành thị nông thôn chưa đủ điều hòa, phát triển khu vực chưa đủ điều hòa, quan hệ giữa con người và tự nhiên chưa đủ điều hòa, khoảng cách thu nhập nới rộng" đó sao? Bốn cái "chưa đủ điều hòa" này, một cái "khoảng cách nới rộng" này, hầu như đều liên quan đến "tam nông", khoảng cách thành thị nông thôn trở thành mâu thuẫn chủ yếu trong phát triển kinh tế xã hội hiện nay. Biện pháp của các anh, chính là chiếu theo quan điểm phát triển khoa học, tận dụng cơ hội trời cho ngàn năm có một là sự phát triển nhanh chóng của thành phố, xem nông thôn và thành phố như một thể thống nhất có thể và nên cùng nhau thịnh vượng, trói buộc lại để phát triển, dùng đô thị hóa để thúc đẩy hiện đại hóa nông nghiệp, phú hữu hóa nông dân và văn minh hóa nông thôn, chẳng phải là "Phá vây" hay sao?

Lý Xuân Thành nói, đây tính là một. Thế còn thứ hai?

Tôi nói, câu chuyện thứ hai là "Củng cố nền tảng". Nền tảng gì? Nền tảng chấp chính. Củng cố thế nào? Tăng cường xây dựng chính trị dân chủ cơ sở. Trong này có hai từ khóa, một là "cơ sở", hai là "dân chủ". Dân chủ tại sao quan trọng? Bởi vì chỉ có chính phủ dân chủ mới là ổn định, chỉ có chính quyền dân chủ mới là vững chắc. Cơ sở lại tại sao quan trọng? Bởi vì cơ sở là nền tảng. Nền tảng không vững, đất chuyển núi rung. Cho nên sự vững chắc của chính quyền ắt phải bắt đầu từ cơ sở, sự củng cố của nền tảng ắt phải do dân chủ sinh ra. Các anh làm xây dựng dân chủ cơ sở, có tính là "củng cố nền tảng" không?

Lý Xuân Thành nói, cái này cũng tính là một. Thế còn thứ ba?

Tôi nói, câu chuyện thứ ba là "Tái tạo sức sống". Sức sống của ai? Sức sống của chính phủ. Tại sao phải tái tạo? Bởi vì phải làm kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa. Kinh tế thị trường về bản chất là một loại kinh tế pháp trị. Pháp trị, chính là "do pháp luật quy phạm", chứ không phải "do quyền lực chi phối". Cho nên, thị trường hoan nghênh sự quy phạm nghiêm ngặt của pháp luật, cự tuyệt sự can thiệp vượt quyền của quyền lực, huống chi là can thiệp phi pháp. Đồng thời, chức năng của chính phủ cũng trở nên rất rõ ràng, một là chế định quy tắc, hai là duy trì trật tự, ba là cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên cứ như vậy, rất nhiều biện pháp, cách làm và suy nghĩ ban đầu không thể thông suốt được nữa, phải "tái tạo" mới được. Thực ra, theo tôi được biết, các anh quả thực đã tiến hành một loạt "phẫu thuật tái tạo", bao gồm thanh lý hạng mục phê duyệt, quy phạm hóa lưu trình phục vụ, thiết lập trung tâm chính vụ, thực hiện kiểm tra chất lượng, thiết thực giao ra những việc mà chính phủ không nên quản, quản không nổi, thực tế cũng quản không tốt, chuyển đổi chức năng của chính phủ sang điều tiết kinh tế, giám sát thị trường, quản lý xã hội và phục vụ công cộng. Kết quả là doanh nghiệp sống lại, xã hội sống lại, chính phủ cũng sống lại, có phải là "tái tạo sức sống" không?

Lý Xuân Thành mỉm cười nhẹ, không tỏ thái độ (thái độ rõ ràng).

Tôi nói tiếp, cho nên, đối với ba việc này của các anh, tôi cũng mỗi việc có một cách nói riêng.

Lý Xuân Thành hỏi, cách nói gì?

Tôi nói, vấn đề "tam nông" lâu nay không được giải quyết, nguyên nhân một trong số đó là rất nhiều biện pháp trước đây trị ngọn không trị gốc, còn các anh thì mưu cầu trị cả gốc lẫn ngọn. Cho nên tôi gọi "điều phối tổng thể kinh tế xã hội thành thị nông thôn, thúc đẩy tích hợp thành thị nông thôn" của các anh là "sách lược trị gốc" vượt qua trở ngại kết cấu nhị nguyên thành thị nông thôn.

Lý Xuân Thành hỏi, thứ hai thì sao?

Tôi nói, dân chủ không phải là chuyện của ít người, nó là chuyện của toàn thể quốc dân. Chỉ khi quần chúng cơ sở đều tích cực can thiệp vào trong đó, dân chủ này mới có thể là chân thực, chính quyền này mới có thể là vững chắc. Điều này đòi hỏi phải để càng nhiều người tham gia vào tiến trình dân chủ hóa ở mức độ càng nhiều càng tốt. Đây có thể nói là "kế cố bản" cho sự trị an lâu dài của nước cộng hòa.

Lý Xuân Thành lại hỏi, thứ ba?

Tôi nói, xây dựng "chính phủ kiểu phục vụ chuẩn hóa", thì nên nói là "phương cường bản" truyền sức sống tươi mới và động lực vận hành cho chính phủ nhân dân.

Lý Xuân Thành trầm ngâm nói, sách lược trị gốc, kế cố bản, phương cường bản, tiên sinh Trung Thiên quá khen rồi.

Tôi nói, cũng không có ý định cố tình đề cao, càng không phải nói các anh đã làm hoàn mỹ đến mức tuyệt mỹ, chỉ là muốn nói cho thấu triệt một chút, tăng thêm chút sức nặng mà thôi. Bởi vì theo tôi thấy, ba việc này của các anh, thực ra mang tính căn bản, hơn nữa lại có liên quan với nhau. Ba câu chuyện, ba cách nói, ba từ khóa.

Lý Xuân Thành hỏi, ba từ khóa nào?

Tôi nói, khoa học, dân chủ, pháp trị. Tích hợp thành thị nông thôn tương ứng với khoa học, xây dựng dân chủ cơ sở tương ứng với dân chủ, chính phủ kiểu phục vụ chuẩn hóa tương ứng với pháp trị. Đương nhiên, sự tương ứng này cũng không phải là tuyệt đối, trong ba sự việc đều có cả ba loại tinh thần này. Ví dụ như, tích hợp thành thị nông thôn có nghĩa là điều phối khoa học, thực thi dân chủ, quy hoạch hợp pháp; xây dựng chính trị dân chủ cơ sở cũng bao hàm quyết định dân chủ, bầu cử hợp pháp, trắc nghiệm khoa học; chính phủ kiểu phục vụ chuẩn hóa thì thể hiện hành chính hợp pháp, quy phạm khoa học, giám sát dân chủ. Tóm lại là khoa học, dân chủ, pháp trị. Đây là giá trị phổ quát mà toàn nhân loại theo đuổi, cũng là nghĩa vụ dĩ nhiên trong "chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc" mà!

Lý Xuân Thành nghiêng đầu nhìn tôi, không nói gì.

Tôi vốn dĩ không định bắt anh ấy biểu thái gì, liền nói tiếp, đương nhiên, tôi không thể khẳng định lúc đầu các anh đã nghĩ như vậy, nhưng kết quả lại chính là như thế. Thực ra, chuyện quản lý đất nước, chỉ cần làm đúng, thì nhất định sẽ thể hiện ra tinh thần khoa học, dân chủ, pháp trị, bởi vì đây là giá trị phổ quát mà! Là sự theo đuổi chung của toàn nhân loại mà! Vậy thì, bất kể ở nơi nào, chúng đều sẽ thể hiện ra. Cho nên, tôi còn muốn khái quát thực tiễn của các anh, kinh nghiệm của các anh thành một cách nói nữa.

Lý Xuân Thành hỏi, cách nói gì?

Tôi nói, Phương thức Thành Đô.

Lý Xuân Thành hỏi, tại sao lại là "phương thức"?

Tôi nói, bởi vì những cách diễn đạt khác đều không thích hợp. Tôi không thích cái gọi là "sự đồng thuận" hay "mô hình" gì cả.

Lý Xuân Thành hỏi, tại sao?

Tôi nói, nhìn lịch sử là biết, trên thế giới này nào có "sự đồng thuận" thành công nào? "Sự đồng thuận Moskva" phá sản rồi, "Sự đồng thuận Washington" cũng phá sản rồi. Không phải bản thân những "sự đồng thuận" này có gì không tốt, mà là do "mỗi nước có quốc tình của nước đó, mỗi nước có con đường của nước đó", cho nên căn bản không hề tồn tại "sự đồng thuận" có thể áp dụng cho mọi quốc gia, mọi khu vực, mọi dân tộc. Hơn nữa, anh tự phong là "sự đồng thuận", người ta có thừa nhận không? Người ta đã bỏ phiếu, đã ký tên chưa?

Lý Xuân Thành cười hỏi, tại sao không thể là "mô hình"? Từ này chẳng phải rất hay dùng sao?

Tôi nói, từ "mô hình" này cũng có vấn đề. Cái gọi là "mô hình", tức là mô hình và khuôn mẫu. Nó có nghĩa là gì? Có nghĩa là "định hình", là mô hình mà! Cũng có nghĩa là "vào khuôn khổ", là khuôn mẫu mà! Lại không tránh khỏi có nghĩa là nhất thành bất biến, thủ cựu, rập khuôn theo mẫu cũ. Đương nhiên, người phát minh và sử dụng từ này, có lẽ không có tầng ý nghĩa này, nhưng nó mang lại cho người ta cảm giác như vậy. Cho nên tôi vừa phản đối "sự đồng thuận", cũng không đồng tình với "mô hình".

Lý Xuân Thành lại hỏi, "phương thức" thì tốt sao?

Tôi nói, "phương thức" không phải là "sự đồng thuận", nó chỉ là ý kiến của một nhà. "Phương thức" cũng không phải là "mô hình", nó chỉ là con đường khám phá. Trên thực tế, chúng ta có thể không cần "sự đồng thuận", nhưng không thể không có "nhận thức"; có thể không cần "mô hình", nhưng không thể không có "phương thức". Bởi vì dẫu nói "mỗi nước có quốc tình của nước đó, mỗi nước có con đường của nước đó", nhưng con đường này đi thế nào, đi thế nào mới vừa phù hợp với quốc tình bản nước, vừa thuận tiện nhanh chóng, lại có thể phát triển bền vững, thì đều phụ thuộc vào "phương thức". Nói một cách thẳng thắn hơn nữa, chính là anh đã nhắm trúng phương hướng, cũng chọn đúng con đường, nhưng không biết đi, thì cũng sẽ xảy ra vấn đề. Cho nên, sau khi con đường đã được xác định, phương thức chính là mấu chốt của thành bại. Phương thức đúng, thì công sức bỏ ra ít mà kết quả đạt được gấp bội; phương thức sai, thì công sức bỏ ra gấp đôi mà kết quả thu được một nửa, thậm chí là nam viên bắc triệt (trái ngược nhau), trèo cây tìm cá, dục tốc bất đạt. Từ ý nghĩa này có thể nói, con đường quyết định phương hướng, phương thức quyết định thành bại. Phương thức là vô cùng quan trọng.

Dừng lại một lát, tôi lại nói tiếp, hơn nữa, phương thức mang tính thao tác. Cấp ủy và chính phủ địa phương khi quán triệt tinh thần của trung ương và cấp trên, e rằng càng suy nghĩ nhiều hơn là làm thế nào để thao tác. Nói cách khác, điều các anh phải suy nghĩ, không phải là "làm cái gì", mà là "làm thế nào". Điều này đòi hỏi phải có "phương thức". Kinh nghiệm thành công của các anh, cũng chính nằm ở chỗ đã tìm ra "phương thức". Đương nhiên, đây không phải nói rằng, chỉ có các anh mới tìm ra phương thức; cũng không phải nói, các anh tạo ra phương thức một cách cô lập; càng không phải nói, phương thức của các anh là không thể bắt bẻ. Thực ra cái gọi là "Phương thức Thành Đô", trong đó hai chữ "Thành Đô" chẳng qua chỉ là một ký hiệu, một mã lệnh, điều quan trọng là "phương thức". Mà bây giờ điều tôi muốn biết là, lúc ban đầu các anh đã từng nghĩ đến việc tạo ra một loại "phương thức" nào chưa?

Tám, Một đường bình an

Phải coi công việc như sự nghiệp để theo đuổi, coi học vấn để nghiên cứu.

Lý Xuân Thành châm thêm một ít nước vào tách trà của tôi, bắt đầu trả lời câu hỏi của tôi.

Lý Xuân Thành nói, thực ra "Phương thức Thành Đô" là do anh đề xuất ra, chúng tôi chẳng qua chỉ làm từng việc một, làm cho đến tận hôm nay. Chúng tôi làm việc ở một địa phương, gần như ngày nào cũng có vấn đề cụ thể phải giải quyết, nhưng không thể giới hạn ở sự vụ cụ thể, nhất định phải suy nghĩ một số vấn đề mang tính toàn cục ở địa phương chúng ta, nắm bắt quyền chủ động trong công việc. Tích hợp thành thị nông thôn, xây dựng chính trị dân chủ cơ sở, chính phủ kiểu phục vụ chuẩn hóa mấy công việc này, sở dĩ mấy năm nay vẫn luôn nắm bắt, hơn nữa còn phải nghiêm túc nắm bắt lâu dài, chính là vì thực tiễn chứng minh chúng mang tính toàn cục, cũng nói lên rằng lúc đầu chúng ta xuất phát từ mấy vấn đề này là đúng đắn. Còn như nói về mối quan hệ nội tại giữa ba thứ này, làm thế nào để đứng ở tầng diện lý trí hơn để khái quát và tổng kết, nói một cách thành thật thì chúng ta làm hãy còn chưa đủ. Sự khái quát này của anh đối với chúng tôi là một lời nhắc nhở rất hay, giúp ích cho chúng tôi làm sâu sắc thêm nhận thức đối với những vấn đề này, tiếp tục làm tốt hơn nữa những công việc này.

Tôi nói, Bí thư Xuân Thành quá khiêm tốn rồi! Tôi vẫn luôn cảm thấy, khi các anh làm những việc này là có suy nghĩ tương đối có hệ thống, nếu không thì không thể có những thành quả có hệ thống như vậy. "Phương thức Thành Đô" là do tôi đề xuất, nhưng "câu chuyện Thành Đô" lại là do các anh đặt chân thực tế "viết" ra trên mảnh đất rộng lớn. Không có "câu chuyện Thành Đô", thì sẽ không có "Phương thức Thành Đô". Chẳng lẽ lại là tôi "đa tình tựốc" sao?

Lý Xuân Thành nói, nói là hoàn toàn không có ý nghĩ gì thì cũng không đúng. Chúng tôi là làm công việc thực tế, giống như con vịt ở trong nước vậy. Xuân giang thủy noãn vịt tiên tri, thực ra nước lạnh hay không, vịt cũng biết. Chúng ta phải thiết lập và quán triệt quan điểm phát triển khoa học, nâng cao năng lực chấp chính, xây dựng xã hội hài hòa, để chủ trương "lập đảng vì công, chấp chính vì dân" của Đảng ta thực sự có thể được nhân dân thừa nhận trong quần chúng, mấu chốt là vấn đề làm thế nào, cũng chính là "phương thức" mà anh đã tổng kết nhỉ! Nhớ lại mà xem, chúng tôi chẳng qua là suy nghĩ về vấn đề thực tế, nghĩ thông rồi thì làm, làm đúng rồi thì kiên trì cho đến nay. Đây cũng là trách nhiệm tại đó mà!

Tôi nói, ba việc các anh làm, bất kể là việc nào, tóm lại cũng là cải cách. Cải cách thì sẽ có trở ngại. Vậy anh cảm thấy có khó không?

Lý Xuân Thành nói, điều này phải nói từ hai phía. Trước hết, trong tình huống hiện nay, nên nói là chỉ cần là việc chúng ta đã nghĩ thông rồi lại hạ quyết tâm muốn làm, thì khó đến đâu cũng có khả năng làm thành công. Nhưng mặt khác, những việc chúng tôi làm, quả thực là một cuộc biến cách sâu sắc liên quan đến quan niệm tư tưởng, chế độ cơ chế, cục diện lợi ích và phương thức phương pháp. Muốn làm cho thật tốt, không phải là khó, mà là rất khó. Tuy nhiên cho đến nay, thực tiễn của Thành Đô vẫn sơ bộ thấy được hiệu quả. Nguyên nhân ấy mà, tôi nghĩ có ba điều.

Tôi hỏi, ba điều nào?

Lý Xuân Thành nói, trước hết là nhờ vào việc chúng ta có quá trình cải cách mở cửa hơn 20 năm, quan niệm tư tưởng và khả năng chịu đựng của mọi người đều đã có sự thay đổi rất lớn. Cán bộ quần chúng rộng rãi ủng hộ cải cách, hy vọng thông qua đi sâu cải cách để thực hiện trị an lâu dài và hài hòa xã hội.

Tôi nói, ừ, cái này tính là một: lòng người hướng về sự trị an.

Lý Xuân Thành nói, thứ hai chính là môi trường lớn, cực kỳ tốt. Ví dụ như đổi mới niệm lý thi hành chính sách, chuyển đổi chức năng chính phủ, thúc đẩy hành chính hợp pháp, xây dựng chính phủ pháp trị; ví dụ như quán triệt quan điểm phát triển khoa học, kiên trì lấy con người làm gốc, nắm bắt tốt điều phối tổng thể thành thị nông thôn; ví dụ như tăng cường xây dựng dân chủ trong Đảng, xây dựng văn minh chính trị, v.v., Trung ương Đảng và Tỉnh ủy đều đã đưa ra rất nhiều sự bố trí và yêu cầu, điều này ở phương diện lớn đã hình thành một bầu không khí xã hội nồng đậm. Bầu không khí này rất quan trọng. Có bầu không khí này rồi, vấn đề còn lại chính là do chúng ta tự mình giải quyết.

Tôi nói, cái này cũng tính là một: sự ủng hộ của lãnh đạo. Nhưng việc thì vẫn phải do các anh làm chứ?

Lý Xuân Thành nói, việc thì phải do chúng tôi làm chứ! Mặc dù rất khó, nhưng may là chúng tôi có một đội ngũ cán bộ ưu tú. Tôi đã không chỉ một lần nói rằng, tố chất đội ngũ cán bộ của Thành Đô so với bất kỳ thành phố nào cũng không kém hơn, thực tiễn mấy năm nay đã cho tôi thể nghiệm được điều này.

Tôi nói, đây tính là điều thứ ba: đội ngũ đắc lực. Tôi cũng phát hiện, cán bộ Thành Đô rất thú vị, chính là họ có thể căn cứ vào sự triển khai bố trí của cấp trên, kết hợp với thực tế ở địa phương của mình, nghĩ ra những biện pháp giải quyết khả thi thậm chí là rất thông minh. Điều này là vô cùng không dễ, cũng rất quý giá. Bởi vì bất kỳ quyết sách nào muốn rơi xuống thực đất, vẫn phải dựa vào cán bộ cơ sở. Anh phải để cho họ vừa xuất công vừa xuất lực, vừa đến chức vừa đến vị, vừa dụng công vừa dụng tâm chứ! Cho nên tôi rất quan tâm, tại sao họ lại có thể có một tinh thần như vậy? Tại sao trạng thái tinh thần lại tốt như vậy, nhiệt tình công việc lại cao như vậy, sức ngưng kết lại mạnh như vậy, lại còn hay ngẫm nghĩ vấn đề như vậy?

Lý Xuân Thành nói, hỏi hay lắm, đây chính là căn bản! Quyết sách của chúng ta muốn thực sự biến thành sự đồng thuận và hành động tự giác của cán bộ, điều này là phải thi thố tài nghệ đấy. Kế hoạch nghìn điều vạn điều, thực ra chỉ có một điều, chính là "cầu thực vụ thực". Câu nói này tuy nói thì đơn giản, nhưng muốn làm được thì vô cùng không dễ. Phải có một chút cảnh giới, một chút độ lượng, lại thêm một chút sức bền. Ở vấn đề này, không thể dựa vào nói, chủ yếu dựa vào làm. Phải khiến cho cán bộ cơ sở biết một cách thiết thực rằng không làm thế này không được. Làm thế này, lãnh đạo thừa nhận, quần chúng ủng hộ, có ý nghĩa, họ sẽ coi công việc như sự nghiệp để theo đuổi, coi học vấn để nghiên cứu, hừng hực khí thế.

Tôi nói, điểm này thì tôi có chú ý đến, họ vừa có tính tích cực, lại vừa có cảm giác thành tựu. Dùng câu nói mà anh thường hay nói, chính là "rất ở trạng thái". Tôi cũng cảm thấy ở trạng thái hay không rất quan trọng. Một người nếu "ở trạng thái", không chỉ công việc làm tốt, mà ngay cả thân thể cũng sẽ tốt. Nhưng tôi không biết cách nói này từ đâu mà ra, lúc đó sao lại nghĩ ra dùng khái niệm này?

Lý Xuân Thành cười nói, đây là khái niệm thể thao. Tôi là người tương đối thích vận động thể thao, tôi biết sự khác biệt giữa ở trạng thái và không ở trạng thái. Ví dụ như thi đấu bóng, nếu không ở trạng thái, đánh thế nào cũng thấy gượng gạo, không hiểu sao lại thua. Nếu ở trạng thái, đánh thế nào cũng xuôi. Trừ yếu tố kỹ thuật ra, chủ yếu là nguyên nhân tinh thần. Chúng tôi từng liệt kê mấy biểu hiện không ở trạng thái của cán bộ, nhưng muốn bảo đảm họ "ở trạng thái", cơ bản nhất vẫn là phải có lý tưởng, và tinh thần phấn đấu vì sự thực hiện lý tưởng đó.

Tôi nói, một người làm việc nên ở trạng thái, điều này không có vấn đề gì. Vấn đề là anh "ở trạng thái" để đi làm cái gì. Một tên trộm cũng có thể "ở trạng thái", trộm cái gì cũng thuận tay; cũng có thể là "không đúng nhịp", trộm thế nào cũng không trộm được. Cho nên, anh làm một việc tốt, càng ở trạng thái thì càng tốt; làm một việc xấu, càng ở trạng thái thì càng tệ. Vậy, anh làm thế nào để bảo đảm cán bộ vừa ở trạng thái, lại vừa đang làm việc tốt có lợi cho nước cho dân?

Lý Xuân Thành nói, nói cho cùng chính là phải thiết lập niệm lý "lập đảng vì công, chấp chính vì dân", cộng thêm ba điều mà anh vừa nói: khoa học, dân chủ, pháp trị. Những việc này của Thành Đô chúng tôi có thể làm được đến bây giờ, mọi người cảm thấy cũng không tệ, chính là nhờ vào ba điều này. Ví dụ như thúc đẩy tích hợp thành thị nông thôn, chúng tôi cổ vũ mọi người sáng tạo để triển khai công việc, nhưng có một số quy củ là vô cùng nghiêm ngặt, anh không thể phá vỡ. Ví dụ như anh bắt buộc phải theo quy hoạch, vượt quá quy hoạch không những về kỷ luật không cho phép, mà anh còn phạm pháp. Bao gồm xây dựng chính trị dân chủ cơ sở, xây dựng chính phủ kiểu phục vụ chuẩn hóa, đều phải luôn luôn xuyên suốt niệm lý quyết định dân chủ, quy hoạch khoa học, hành chính hợp pháp, bảo đảm quyết sách là chính xác, chế độ là kiện toàn, công việc là được thực hiện.

Tôi hỏi, có vấn đề không?

Lý Xuân Thành nói, nên nói là vấn đề vẫn còn rất nhiều. Ví dụ như tích hợp thành thị nông thôn, hiện nay rất nhiều nơi đang hừng hực khí thế thúc đẩy. Nhưng muốn giải quyết vấn đề cơ chế phát triển bền vững hữu hiệu, muốn giải quyết vấn đề chuyển dịch an trí lượng lớn lao động dư thừa, thì bắt buộc phải làm tốt bài văn điều phối phát triển. Trong nan đề thì nhiều lắm, có chút giống như cải chính doanh nghiệp nhà nước, chính là "tiền từ đâu đến, người đi về đâu". Xây dựng chính phủ kiểu phục vụ chuẩn hóa cũng là một nhiệm vụ lâu dài, gian khổ. Bây giờ chúng ta đã phá đề, đạt được thành hiệu tương đối rõ rệt, nhưng những việc cần làm vẫn còn rất nhiều. Ví dụ như cải cách cơ quan của chúng ta, chiểu theo yêu cầu của thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa thì còn lâu mới đến nơi; sự chuyển đổi chức năng chính phủ của chúng ta cũng còn lâu mới đến nơi, vẫn còn rất nhiều nơi phải sửa đổi, bao gồm cả những bộ phận đã sửa đổi; cán bộ của chúng ta trước kia làm phê duyệt, bây giờ làm điều khảo và chế định chính sách kinh tế vĩ mô, quyền lực cụ thể nhỏ đi, độ khó công việc lớn hơn, vẫn còn phải có một quá trình thích ứng. Ngoài ra, do tố chất dân chủ của cán bộ quần chúng vẫn đang ở trong một quá trình bồi dưỡng nâng cao, cho nên xây dựng chính trị dân chủ cơ sở cũng có rất nhiều nơi cần phải không ngừng hoàn thiện. Ví dụ như chúng tôi đã phát hiện vấn đề bầu cử không quy phạm trong cuộc bầu cử bí thư chi bộ thôn, người kéo phiếu chạy đến giữa quần chúng, nói tôi cho anh 5 tệ hoặc một bao thuốc, anh bầu phiếu cho tôi; hoặc tố chất của bí thư đảng ủy một vài hương trấn cá biệt không tương thích với yêu cầu công việc, nhưng đảng viên đã bầu cho anh ta, anh đành phải để anh ta làm tiếp, v.v.. Những vấn đề không được như ý muốn đại loại như thế vẫn còn tương đối nhiều, nhưng đây là bình thường. Cải cách hay là phát triển, đều là một quá trình không ngừng khám phá, không ngừng hoàn thiện. Bởi vì những việc này anh bắt buộc phải làm. Chỉ có làm tốt những việc này, mục tiêu quán triệt quan điểm phát triển khoa học, xây dựng Thành Đô hài hòa mới có thể thực sự thực hiện được.

Tôi nói, các anh đã từng có sự chuẩn bị tư tưởng về việc tiếp nhận phê bình và chất vấn chưa? Những việc này, các anh đã làm, tôi cũng chuẩn bị nói, nói ra rồi sau đó chắc chắn sẽ là bàn tán xôn xao, không phải là một mảnh ca tụng.

Lý Xuân Thành nói, thực ra chúng tôi rất hy vọng được nghe ý kiến phê bình, thậm chí là tiếng mắng chửi. Bởi vì những việc chúng tôi làm, vừa quan trọng to lớn, lại vừa không có kinh nghiệm sẵn có để tham khảo, mới chỉ là "bước chân đầu tiên trong vạn dặm trường chinh". Cho dù là "bước chân đầu tiên" này, thì cũng vẫn còn rất nhiều nơi cần phải đi sâu nghiên cứu, không ngừng hoàn thiện. Theo kinh nghiệm cá nhân của tôi, thực ra một số ý kiến phản đối có lẽ còn có ý nghĩa tham khảo rất lớn, thậm chí còn giúp đỡ lớn hơn cả ý kiến ủng hộ nữa!

Tôi nói, hiện tại tôi có vấn đề. Vấn đề của tôi có lẽ hiểm hóc một chút, chính là nông dân rốt cuộc có quyền lợi và tự do cự tuyệt "tích hợp thành thị nông thôn" hay không? Đương nhiên cách làm hiện nay của các anh tôi biết, là xây trước rồi dỡ sau, xây nhà mới cho nông dân xong xuôi, mời họ đi xem, hài lòng thì chuyển vào. Vậy liệu có nông dân nào nói nhà đẹp tôi kiên quyết không ở, tôi thích ở nhà không đẹp. Anh giải thích với họ, nói không tập trung về hướng thị trấn, văn minh thành phố không có cách nào phổ cập đến chỗ anh được. Họ nói tôi không cần đô thị hóa, tôi không cần văn minh, tôi thích dã man. Điều này là có khả năng.

Lý Xuân Thành cười nói, câu hỏi này của anh vừa "hiểm" vừa "lắt léo". Thực ra, những vấn đề này không chỉ nông dân có, người dân thành thị cũng có.

Thế là ông bắt đầu trả lời câu hỏi này, kể về một số biện pháp giải quyết cụ thể của họ. Thế nhưng tôi lại ngẩn ngơ, không ở trạng thái nữa. Bởi vì tôi chợt nhận ra, đây có lẽ không phải là một vấn đề lý luận, mà là một vấn đề thực tiễn. Vấn đề của thực tiễn, là chỉ có thể giải quyết trong thực tiễn. Thực tiễn, mới là tiêu chuẩn duy nhất kiểm nghiệm chân lý. Đúng như lời Marx đã nói, vấn đề không phải ở chỗ giải thích thế giới như thế nào, mà ở chỗ cải tạo thế giới ra sao. Lời rỗng tuếch làm lỡ nước, việc làm thiết thực hưng bang. Thực tiễn nơi đồng hoang cỏ rỗi thường là những thứ có giá trị hơn và khiến người ta nghiền ngẫm hơn những bài diễn thuyết cao siêu và văn chương quan dạng.

Đào lý trong thành buồn gió mưa, xuân ở đầu suối hoa rau tề.

Thành Đô, xin hãy đi một đường bình an!