Đêm khuya, Gu-li-a cùng mẹ len lỏi qua bóng đêm dày đặc, theo những đường phố vắng tanh, đi ra khỏi thành phố thân yêu. Thành phố Ki-ép đã bị inh tai váng óc, trở nên cảnh giác đề phòng tựa hồ như đang lắng nghe cái gì đấy. Hiệu lệnh phòng không vừa mới báo yên xong. Cần phải đi gấp để kịp lên tàu trước lần báo động sau. Một giờ nữa, đoàn tàu của Viện hàn lâm Khoa học U-cơ- ren sẽ đi về phương Đông rất xa. Gu-li-a đi cùng với đoàn tàu đó.

Cô xách trong tay chiếc va-li con, trong đó đựng những chiếc áo cánh tí hon, những tã lót, những tấm vải trải giường bé tí của đứa con sắp ra đời của cô. Gu-li-a đa cùng với mẹ và thím Phơ-rô- xi-a chuẩn bị những đồ dùng trẻ con đó một cách nâng niu biết bao! Tận dụng từng phút rồi rãi giữa các buổi học, cô cắt, khâu, đan. Trước đây, cô tin chắc bao nhiêu rằng đứa con đầu lòng của cô sẽ có đủ tất cả những thứ cần thiết trong những năm đầu tiên của cuộc sống: một phòng sáng sủa, chiếc giường con tiện lợi, chậu tắm, xe nôi. Nhưng bây giờ thành ra lại hoàn toàn khác hẳn. Tất cả những đồ vật của đứa con chỉ vẻn vẹn xếp gọn trong một chiếc va-li nhẹ.

Cái gì sẽ đến với con người bé nhỏ còn chưa ra đời kia? Gu-li-a đi trong bóng tối, không nhận ra được những đường phố quen thuộc từ bé nữa. Cô cảm thấy hình như những ngôi nhà nín lặng kia đang nhìn cô và tiễn đưa cô với một vẻ trách móc ảm đạm thế nào ấy.

Nhưng nếu cô không có con mọn thì lẽ nào cô xa rời chốn này để về hậu phương thật xa hay sao? Thế thì cô đã nắm chắc khẩu súng trường trong tay - cô cũng biết bắn súng - và cùng với Xéc-gây đi ra mặt trận rồi.

Còn bây giờ thì dù thế nào người ta cũng không nhận cô. Và cô phải giữ gìn bằng được đứa con trai của mình (chẳng hiểu vì sao, cô tin chắc rằng đứa con trong bụng nhất định sẽ là con trai). Giữ gìn nó, bất chấp cái chết đang kéo đến như một đám mây đen đe dọa cả cuộc sống.

Đứa con của Gu-li-a mở mắt chào đời ở một thành phố xa mặt trận, ở U-pha, thủ đô của Bát-skia. Cũng ở đó, nó đã sống qua mùa đông đầu tiên của đời mình.

Ngọn gió thảo nguyên lạnh lẽo rít lên trong ống khói. Ngoài cửa sổ là đường ven thành phố, kết thúc ở khe hẻm.

Gu-li-a ngồi trên giương trong căn phòng của một tòa nhà trắng ba tầng. Bên cạnh, đứa con trai bé tí của cô nằm trên chiếc gối. Cô thường hay nghịch cái dúm tóc tơ cỏn con màu sáng của nó, do dúm tóc đó mà Xa-sa của cô còn được đặt thêm một tên tục là «Nhím Con». Nhím Con ưỡn người ra, thò hai bàn tay mũm mĩm ra khỏi chăn và chìa hai nắm tay hồng hồng bé tí tẹo cho mẹ. Gu-li-a đã biết rõ tất cả những thói quen dễ thương của nó: cả việc ưỡn người ra khi thức giấc, cả tiếng kêu trong cổ giống như tiếng bồ câu gù, cả những cái đạp chân nhanh, hết chân này đến chân kia.

- Mẹ, xem kìa! - Gu-li-a cười. - Nhím Con hình như đang đi xe đạp ấy!

Gu-li-a cảm thấy đứa con đối với mình thân yêu ruột thịt đã từ lâu lắm rồi, hình như nó đã ở bên cô suốt đời vậy.

Ngắm nghía đứa con tóc trăng trắng và vui vẻ đó, cô cúi đầu xuống con rất thấp và vô tình tóc cô cù vào nó, làm cho nó cười sặc sụa, phô hai chiếc răng con trắng nõn ở hàm dưới, và nó vui mừng đưa hai chân bé tí tẹo của mình, bọc trong những chiếc giày đan đầu tiên, đạp vào đầu mẹ.

Bây giờ, Nhím Con đối với Gu-li-a là nguồn vui lớn nhất. Lúc không có nó - khi nó ngủ hoặc bà bế đi chơi - cô cảm thấy nặng nề không chịu được...

Ở U-pha, lúc bấy giờ còn ít cảm thấy chiến tranh. Tối tối, ở các nhà cửa sổ vẫn sáng, đèn điện ngoài đường vẫn sáng như thời bình, và thật kỳ lạ, tất cả mọi người đều bình thản với việc đó, chẳng có ai đòi phải che kín cửa sổ và tắt đèn ngoài đường phố. Thực ra thì dân U-pha còn chưa biết thế nào là tắt đèn phòng thủ. Chiến tranh còn xa đây lắm! Nhưng các đơn vị bộ đội vừa đi rầm rập qua các đường phố, vừa hát ngày càng thấy thường xuyên hơn. Đó là một bài ca chiến đấu mới, với điệp khúc hừng hực lòng cương quyết mãnh liệt và hùng mạnh:

Hãy để lòng hờn căm cao thượng

Sôi sục trào lên như ngọn sóng!

Tiến hành chiến tranh nhân dân,

Chiến tranh thần thánh.

Còn đài và báo thì hàng ngày lại đưa đền những tin tức bi đát làm cho người ta thấy tối tăm mặt mũi. Khi từ loa vang lên những âm thanh lanh lảnh, như những giọt nước rơi, âm vang, của tiếng nhạc mở đầu buổi phát thanh, thì tim Gu-li-a như thắt lại. Cô cảm thây bây giờ đây người ta sắp nói: «Sau những trận chiến đấu lâu dài đẫm máu, bộ đội chúng ta đã rời bỏ...»

- Mẹ ạ, - Gu-li-a nói trong một ngày buồn bã và lo âu như vậy, - nghĩ xem: con phi công phát-xít hai mươi bốn tuổi đã bắn vào trẻ con trên bờ biển ở A-na-pa! Người ta in cả-tên nó đây này: Hê-le-na Rây-sơ...

Gu-li-a vứt tờ báo ra một bên và lấy tay che mắt. Không, đọc những điều đó đã khó chịu rồi, còn tưởng tượng ra thì hoàn toàn không thể được.

Nhưng trái với ý của mình, cảnh tượng đã xảy ra vẫn cứ hiện lên trước mắt cô, với tất cả những tinh tiết cụ thể và rõ rệt nhất.

Cát trên bãi biền trắng mịn và óng áng vàng. Những làn sóng ấm áp nhẹ nhàng xô nhau lên bờ cát và khe khẽ rút ra. Những đứa bé trần truồng da rám nắng đang mải mê cúi xuống đắp nặn cái gì đó bằng cát ướt. Trên khắp bãi biển trông rõ những chiếc mũ pa- na-ma trắng của chúng. Những đứa bạo nhất trong bọn chạy đền gần biển và sau đó lại kêu the thé lên chạy trở lại, khi làn sóng bọt trắng phau ồn ào đuổi theo chúng.

Sang sáng, người ta đưa bọn trẻ con từ tất cả các nhà an dưỡng thiếu nhi ở A-na-pa đến đây.

Và bỗng nhiên, trên nền trời trong xanh, một chiếc máy bay hiện ra. Nó bay thấp dần, thấp dần và bất ngờ, trong khi đang bay là mặt đất, nó nổ súng. Nổ súng vào những đứa bé con trần truồng ấy không có một tí gì để bảo vệ cho mình cả!

Máu trẻ con tươi đỏ trên cát trắng. Còn chiếc máy bay kia, sau khi đã làm xong việc của nó, bình thản bay vút lên cao, giống như con chim diều hâu, và khuất trong mây.

Gu-li-a cố không suy nghĩ nữa về việc đã xả ra trên bờ biển nắng chói ấy, nhưng không thể nào không suy nghĩ được cái con Hê-le-na Rây-sơ ấy nó thế nào? Chắc là tóc trắng, mắt xanh, mà đẹp nữa cũng nên...

Nhưng làm sao biết được tên nó? Nghĩa là đã hạ được máy bay nó? Nếu thế thì thật là hay. Nhưng còn bao nhiêu đứa như nó nữa, ngày đêm đang bay lượn trên đất nước xô-viết, sẵn sàng đem cái chết đến cho con cái chúng ta!

Và đến mùa thu, vào một ngày đen tối, mưa tầm tã, đài phát thanh từ Mát-scơ-va truyền đền những lời kinh khùng này:

«Sau những trận chiến đấu ác liệt kéo dài trong nhiều ngày, bộ đội ta đã rút lui khỏi thành phố Ki-ép».

Gu-li-a nằm suốt ngày trên giường.

Từ lúc đó, chi cần nhắm mắt lại là cô thấy rõ mồn một thành phố Ki-ép thân yêu, thấy cả thời thơ ấu và niên thiếu của mình.

Tất cả những cái đó hãy còn gần đây đến nỗi, đôi lúc, Gu-li-a cảm thấy hình như nếu thật muốn thì tất cả có thể quay trở lại, giống như lúc bé, khi nằm chiêm bao thấy giấc mơ xấu. Có khi đang ngủ, nếu nghĩ rằng: mong sao mọi việc lại sẽ tốt! Và nằm trở mình, thì giấc mơ sẽ trở thành tốt ngay.

Gu-li-a cố không suy nghĩ về Ki-ép nữa. Nhưng không thể không suy nghĩ về thành phố thân yêu của mình được. Tim cô tê tái, khi tưởng tượng, dù chỉ trong một phút, rằng ở căn nhà của mình, trong phòng của mình, bọn phát-xít đang làm chủ; rằng mùa xuân, cây keo trước cửa sổ vẫn cứ nở hoa và sẽ nở hoa dưới thời phát-xít, rằng dòng sông Đơ-nhi-ép vẫn hùng vĩ, mênh mông tuôn nước lũ tràn bờ như xưa, và những cây dương vẫn soi bóng, xuống dòng sông chỗ bãi bơi... Chính ngay chỗ bãi bơi mà cô vá Xéc-gây rất yêu và gọi là «Ngôi nhà trên sông của chúng ta».

Và Gu-li-a sực nhớ đến cái ngày nắng ấm và gió lộng trên sông Đơ-nhi-ép. Hai người cùng bơi thuyền, tập luyện chuẩn bị cho cuộc thi đấu mùa hè. Từ xa, một chiếc tàu thủy trắng, to chạy đến làm dâng lên những đợt sóng nặng nề.

Gu-li-a hất đầu chỉ về phía mà từ đấy những gợn sóng lăn tăn chạy lại về phía họ. Xéc-gây chẳng cần lời nói đã hiểu ngay cô. Anh mỉm cười, tì mạnh lên mái chèo, và chiếc thuyền lướt nhanh đến gần thành tàu cao như cái nhà. Làn sóng cao, dập dờn dưa họ lên đầu ngọn sóng, và những hạt nước nhỏ, mát - như cả một trận mưa - rơi xuống đầu và vai của họ.

Chiếc tàu thủy đồ sộ kia, sau khi đã đu đưa họ trong dòng sông, như trên chiếc đu, lại tiếp tục đi theo đường của mình, còn Gu-li-a cùng với Xéc-gẫy quay trờ lại nhà thuyền, ướt từ đầu đên chân, nhưng sung sướng như trẻ con.

Cũng buổi tối hôm ấy, hai người đi dạo trên những đường phố ngoại ô tĩnh mịch, tràn ngập ánh trắng xanh lam, và Xéc-gây đọc cho Gu-li-a nghe những bài thơ về tình yêu.

- Thế bây giờ anh đọc về cái gì khác nữa đi, - Gu-li-a khẩn khoản xin.

- Về cái gì khác thì anh không thể, - Xéc-gây đáp.

Và cô rất vui mừng vì anh ta không thể đọc về cái gì khác nữa. Những việc ấy gần gũi biết bao! Những việc ấy đã lâu biết bao! Gu-li-a không thể nào yên lòng được với ý nghĩ rằng những đường phố ngát hương kia, mặt nước phẳng lặng của dòng sông Đơ-nhi-ép trong xanh kia, thành phố thân yêu của tuổi thanh niên của cô, của tình yêu tràn đầy hạnh phúc của cô, - tất cả những cái đó đã bị cướp giật khỏi tay cô, trở thành nơi cấm địa đối với cô, cô không thể nào đến dược.

Cô thấy lòng tê tái, khi nghĩ rằng tất cả những cái đó bây giờ đang, nằm trong tay quân thù, bây giờ chúng có thể nhìn Ki-ép từ đỉnh núi cao và thấy rõ thành phố rộng rãi thoải mái nằm dài trên sông như thế nào. Những lâu đài, những công viên kia xây dựng có phải là cho chúng đâu? Cái sân vận động mới thân yêu kia có phải để cho chúng đâu?

Nhưng, cũng có thể, ở Ki-ép chỉ còn lại những đống gạch vụn? Trường học có còn nguyên vẹn không?

Và Gu-li-a hình dung đường phố thoai thoải dốc đồi, hai bên trồng đầy những cây dẻ cổ thụ. Gu-li-a yêu mến đường phố ấy xiết bao, đường phố Lê-nin! Ở đây đặc biệt thích nhất là về mùa xuân, khi những cây dẻ nở hoa. Và còn nữa, trong những ngày xuân đầu tiên, sau những cơn mưa, khi những dòng nước chảy dữ dội từ trên cao xuồng dưới thấp. Trẻ con, thả những chiếc tàu thủy tí hon theo những dòng nước đó, và những tàu ấy trôi xuôi xuống dưới thấp thật xa, đến mãi tận đại lộ Cơ-rê-sa-tích! Còn ở bến trên, sau cửa tò vò, là những bậc thang bằng đá dẫn đến một tòa nhà bốn tầng màu trắng. Đó là trường học mà Gu-li-a đã học ở đấy...

Bây giờ bác Ô-pa-nát già cả, tội nghiệp ở đâu rồi? Có thể là bọn đao phủ phát-xít đã hành hạ bác? Bác là một cụ già kiêu hãnh, không bao giờ chịu cúi mình trước chúng. Và cái gì đã đến với thím Phơ-rô-xi-a? Thím không cùng đi với Gu-li-a, vì không muốn xa bố mẹ già đang ở lại nông thôn. Ai biết được bọn Đức đã làm gì thím rồi! Có thề là chúng đã lùa về Đức, bắt đến cái xứ sớ nô lệ phát-xít, như bao nhiêu người đàn bà U-cơ-ren khác. Còn Mi¬ra? Ý nghĩ về cô bạn gái, ngày đêm dày vò Gu-li-a. Mi-ra là người Do-thái, mà bọn Hít-le thì giết tất cả những người Do-thái, ngay đến những đứa bé con như Nhím Con, chúng cũng chẳng tha. Mà nếu Mi-ra không kịp đi khỏi Ki-ép thì sao? Bây giờ bọn trẻ Tây-ban-nha ở đâu rồi? - Gu-li-a nghĩ bụng. - Chính chúng cũng có thù hận với bọn phát-xít. Còn Ba-ra-sbi gan dạ và vui tươi đâu rồi? Ê-rích, người bạn quý nhất từ thời thơ ấu, ở đâu? Tất nhiên là cả bọn ấy bây giờ đang ở ngoài mặt trận, đang chiến đấu... Ôi, những chàng trai, những người bạn dễ thương làm sao! Cuộc sống khoáng đãng biết bao đã mở rộng trước mặt các bạn, tựa hồ như biển rộng - nhìn từ những ngọn núi ở A-rơ-tếch - mênh mông, không bờ không bến, đang lấp lánh dưới ánh mặt trời.

Nhưng, bỗng nhiên tất cả chấm dứt. Trước mắt Gu-li-a hiện ra hình ảnh đất nước U-cơ-ren thân yêu, đang đau thương, bị cày nát bởi những quả bom phá, bị dày xéo bởi những xích sắt xe tăng nặng nề, và mỗi ngày sự lo âu cho Mát-scơ-va, cho tất cả cái gì quý báu nhất trên đời này càng thêm tăng lên, đau buốt nhức nhối trong tim.

Gu-li-a khó mà hình dung được thủ đô Mát-scơ-va tối om, khắc khổ, tua tủa những súng đại bác, những chiến hào chống tăng. Cô cảm thấy hình như thủ đô cũng vẫn như trước kia, trước chiến tranh, - vẫn sáng sủa, ồn ào, tưng bừng, náo nhiệt, cuộc sống vẫn sôi sục, và đêm đêm những ngôi sao đỏ của điện Cơ-rem- lanh vẫn ngời sáng.

Gu-li-a buồn rầu và run sợ lắng nghe những bản thông báo trong đài phát thanh. Càng ngày quân thù càng tiến gần hơn, gần mãi về phía Mát-scơ-va... Một mối căm hờn chồng chất nặng nề, một sự xúc phạm không thể nào tha thứ được trỗi dậy trong lòng Gu-li-a... Và một giọng nói trong thâm tâm vang lên: «Không được rầu rĩ, không được mất can đảm! Phải trả thù! » 

«Mình có thể không? - Gu-li-a nghĩ thầm. - Có đủ sức mạnh, có đủ kiên trì không? Và đi thế nào được? Vì tất cả đời mình là ở đây này! »

Gu-li-a cúi xuống với Nhím Con, còn nó thì hau háu tóm lấy mớ tóc của cô và kéo mạnh về phía mình đến nỗi Gu-li-a thay đau phải kêu lên.

«Thằng này khỏe thật! - cô nghĩ bụng. - Nó nắm chặt như là muốn giữ mình lại. Không, không thể đi xa Nhím Con được... phải sống vì nó. Mà có lẽ, tốt hơn, đúng hơn, chết vì nó. Nếu không đưa ngực ra mà che chở cho những trẻ con nước ta như nó, thì đời sống của chúng sẽ không còn gì nữa. Chính con phi công phát- xít chẳng đã bắn những đứa bé con trên bãi bề ở A-na-pa là gì. Cả Nhím Con nữa, nó cũng bình thản bắn, nếu như lúc ấy Nhím Con chơi ở đó. Mà Nhím Con thì chỉ mới bắt đầu sống thôi... Nghĩa là phải lấy ngực... lấy tim mà bảo vệ cho nó!»