Thấm thoắt thoi đưa, phong trào thanh niên tri thức lên núi xuống làng đến nay đã gần tròn bốn mươi năm.

Những năm gần đây, liên tục có người gửi thiệp mời tôi tham gia biên soạn các bộ sách liên quan đến thanh niên tri thức; liên tục có người đến đặt bài, mong tôi viết đôi dòng về những năm tháng lên núi xuống làng thuở ấy; liên tục có người gửi lời mời tôi dự các buổi tọa đàm, hội thảo xoay quanh đề tài thanh niên tri thức; lại liên tục có người gửi tới những xấp kịch bản truyền hình dày cộp, nhờ tôi xem qua các bản thảo đã gần hoàn thiện và chuẩn bị bấm máy này, tất cả đều viết về câu chuyện của các thanh niên tri thức. Chỉ trong vòng hơn nửa năm trở lại đây, riêng loại kịch bản như thế này tôi đã đọc qua mấy bộ.

Có câu chuyện về thời thanh niên tri thức năm xưa, có nỗi thăng trầm sau khi thanh niên tri thức trở về thành phố, có số phận trắc trở của những nữ thanh niên tri thức xinh đẹp cùng người yêu, có chuyện giữa con cái của thanh niên tri thức với cha mẹ họ, lại có cả những tác phẩm tập trung khắc họa bước đường bôn ba nơi đô thị của thế hệ con cái thanh niên tri thức ngày nay.

Gần đây, một số cựu thanh niên tri thức khi đã có chút rảnh rỗi, có chút thành tựu trong sự nghiệp hoặc gom góp được chút của cải, thường lấy các tiêu đề như "Ký ức khó phai mờ", "Tháng năm không thể nào quên" để suy ngẫm, ngoảnh nhìn và bình phẩm về số phận của thanh niên tri thức Trung Quốc. Điều đó bất giác khiến người ta gợi lên suy nghĩ: "Liệu thời gian có làm phai mờ cảm xúc, liệu lịch sử có thể lắng đọng lại những chân lý hay không..."

Mọi dấu hiệu đều nhắc nhở tôi rằng, phong trào thanh niên tri thức lên núi xuống làng diễn ra tại Trung Quốc vào những năm sáu mươi, bảy mươi của thế kỷ hai mươi chưa từng bị xóa nhòa trong ký ức của mọi người. Thậm chí có những người biên soạn kịch bản và tùng thư đã nói thẳng ngay từ đầu rằng, hôm nay họ cầm bút khắc họa lại quá khứ tràn đầy cay đắng và xót xa là nhằm kỷ niệm tròn bốn mươi năm ngày về cắm bản định cư sắp tới.

Đã bốn mươi năm rồi. Đời người quả thực dễ trôi, tựa như cái búng tay vụt qua trong chốc lát.

Đọc những trang viết chan chứa ân tình ấy, ngắm nhìn hết bộ kịch bản này đến bộ kịch bản khác tái hiện năm tháng xưa cũ, tiếp xúc với từng lớp cựu thanh niên tri thức cả quen lẫn lạ, tôi bất giác hết lần này đến lần khác tự hỏi lòng mình: Đúng vậy, giai đoạn lịch sử ấy đã lật qua trang rồi, biết bao chàng trai cô gái ngày nay đã rất khó thấu hiểu đoạn đời tưởng chừng như kỳ lạ mà chúng tôi từng trải qua. Vài lần nhận phỏng vấn qua điện thoại, những câu hỏi được đặt ra buộc tôi phải ngẫm nghĩ thật nhiều. Ví như có một câu hỏi: Rốt cuộc từng có bao nhiêu thanh niên tri thức lên núi xuống làng? Tại sao có người bảo mười bốn triệu, có người nói mười tám triệu, lại có người lại xưng tới ba mươi triệu? Hay như một câu hỏi khác: Miêu tả những câu chuyện nữ thanh niên tri thức bị làm nhục, liệu có phải là để chiều theo thị hiếu bán chạy của thị trường hôm nay?

Đương nhiên, các phóng viên đặt ra những câu hỏi ấy đều còn rất trẻ. Thế nhưng, thời gian chỉ mới trôi qua ba bốn mươi năm mà sự thật đã nảy sinh ngộ nhận lớn đến nhường này, bản thân hiện tượng đó đã khiến tôi bàng hoàng. Sau khi đã cố hết sức trả lời và giải thích, lòng tôi lại không khỏi chìm vào suy tư. Vậy thì, năm tháng khó quên ấy rốt cuộc đã để lại cho chúng ta những gì? Việc lặp đi lặp lại, lải nhải không ngừng, đôi khi thậm chí là kiên trì không biết mệt mỏi để nhìn lại quá khứ, rốt cuộc ngày hôm nay còn mang ý nghĩa gì để chúng ta tìm tòi khám phá?

Có người bảo, thanh niên tri thức là một dấu ấn nặng nề không thể xóa nhòa trong trang sử Trung Quốc thế kỷ hai mươi.

Có người bảo, đắm chìm trong những chuyện cũ như mây khói của thanh niên tri thức, cả đời cũng chẳng thể bước ra khỏi dòng sông thanh xuân ấy.

Có người bảo, bao phen ngoảnh đầu nhìn lại câu chuyện của thanh niên tri thức giữa cuộc đời giông gió, chính là đang gắng gỏi tìm kiếm dấu chân của tuổi trẻ.

Có người bảo, sự tự xét mình, sám hối và suy ngẫm sâu xa của thanh niên tri thức là một bộ phận cấu thành trọng yếu trong quá trình tự xét mình, sám hối và suy ngẫm sâu xa của cả dân tộc ta. Bởi lẽ thế hệ này vẫn đang là rường cột của xã hội...

Lại có người bảo, rường cột gì chứ, cùng với dòng chảy thời gian, thế hệ này đang dần rút lui khỏi vũ đài lịch sử rồi. Chẳng phải sao, thêm hai mươi năm nữa, chúng ta e rằng khó lòng gặp lại nhau.

Có người bảo...

Đủ mọi chủ đề và lời bàn luận lớp lớp dâng lên, gom góp lại có thể đóng thành một pho sách lớn.

Tôi cũng từng là một thanh niên tri thức, như hàng vạn người cùng thời, đã trải qua chặng đường đời thanh niên tri thức dài đằng đẵng suốt mười năm trong thời kỳ "Cách mạng Văn hóa". Mắt thấy tai nghe biết bao câu chuyện của bè bạn và những nam nữ thanh niên cùng trang lứa. Có lẽ chính vì bản thân đã làm thanh niên tri thức ròng rã mười năm rưỡi, nên đối với cuộc sống thuở đó, đối với những điều nghĩ suy, trăn trở, lo âu của thế hệ mình, tôi đều có những trải nghiệm tương đối sâu sắc. Dẫu thời gian có trôi xa đến đâu, tôi vẫn nhớ rằng mình từng là một thanh niên tri thức nghèo rớt mồng tơi không một tiếng tăm. Tôi cũng muốn quên, nhưng tôi chẳng thể nào quên được.

Trong các buổi giao lưu độc giả, tại những trường đại học và thành phố thịnh tình mời tôi đến giảng bài, tọa đàm về văn học, chỉ cần đối phương nói với tôi rằng năm xưa họ từng là thanh niên tri thức, tôi luôn đáp lại họ như vậy. Khi họ mong tôi nói điều gì hay viết điều gì, tôi thường lặp lại chính câu nói này.

Tôi cảm thấy chỉ một câu nói ấy thôi là đã đủ.

Tôi đã ở vùng sơn cước hẻo lánh hoang sơ của Quý Châu ròng rã mười năm lẻ bảy tháng trời, không thừa một ngày, cũng chẳng thiếu một ngày. Tôi nghĩ, đối với một quãng đời dằng dặc dường ấy, tôi có thể nói được những gì đây?

Những gì có thể nói, tôi đều đã viết vào trong các tiểu thuyết. Mười năm cắm bản, các tiểu thuyết trường thiên trực tiếp khắc họa số phận của thanh niên tri thức tôi đã viết tổng cộng sáu bộ: "Thế Hệ Trẻ Chúng Tôi", "Gió Lạnh Cắt Da", "Tháng Năm Lãng Phí", "Trên Mảnh Đất Thức Tỉnh", "Biến Tấu Tình Yêu", "Nợ Nghiệp". Ngoài ra còn có một số truyện vừa, truyện ngắn cùng tản văn, tùy bút. Lại còn có cả những bức thư tình qua lại giữa tôi và người yêu năm xưa, nay là người vợ Vương Thục Quân, khi hai đứa xa nhau, gom góp lại vậy mà được tới tám tập dày. Hôm nay, nhân dịp kỷ niệm bốn mươi năm phong trào thanh niên tri thức lên núi xuống làng, Tân Hoa Truyền Môi đã lấy tên "Diệp Tân Cổ Điển Tri Thanh Tác Phẩm Văn Tập" để cho ra mắt tất cả những cuốn sách này, điều đó đối với tôi, đối với những độc giả từng trải qua giai đoạn ấy, và đối với cả thế hệ con cháu thanh niên tri thức, không nghi ngờ gì nữa, là một sự việc vô cùng có ý nghĩa. Mỗi khi tham gia các buổi giao lưu độc giả do thư viện, cục văn hóa tổ chức, mỗi khi được mời tới các tỉnh dự lễ hội đọc sách, hội chợ sách, mỗi khi xuất hiện tại buổi ra mắt sách mới, tôi lại gặp một vài độc giả nhiệt tình trạc tuổi mình chen lên phía trước, tiếc nuối nói với tôi: Bác ấy từng là thanh niên tri thức, rất muốn mua trọn bộ toàn bộ sách viết về thanh niên tri thức của tôi, tiếc rằng mãi vẫn chưa gom đủ. Tôi nghĩ, bộ sách tám tập "Diệp Tân Cổ Điển Tri Thanh Tác Phẩm Văn Tập" xuất bản lần này hẳn sẽ nhận được sự chào đón của những độc giả nặng lòng gắn bó ấy.

Trong những cuốn sách này, tôi từng nói tôi mong sao những ngày tháng ấy đừng bao giờ quay trở lại nữa; tôi từng nói tuổi trẻ của tôi, hoài bão của tôi, thậm chí cả tình yêu của tôi đều được bắt đầu từ thuở ấy; tôi từng nói chính trong những năm tháng đó, tôi mới thực sự hiểu được những người nông dân mặt trời mọc thì đi làm, mặt trời lặn thì nghỉ ngơi sinh sống trên dải đất quê hương, họ khát khao một cuộc sống no ấm cơ bản, an lành mỹ mãn, nhưng ước nguyện của họ khi thực hiện lại thường khó khăn đến nhường nào.

Mùa thu năm 2005, khi ngôi trường "Tiểu học Diệp Tân Xuân Huy" do tôi đứng đầu gây quỹ được khánh thành tại Sa Oa Trại, nơi tôi từng cắm bản năm xưa, bà con lối xóm đã phục dựng lại gian miếu thổ địa nhỏ bé nơi tôi từng tá túc về đúng nguyên trạng năm nào, treo lên tấm biển "Nơi ở cũ của Diệp Tân". Khi đám đông tản đi hết, con trai tôi là Diệp Điền đã đứng lặng trước cửa căn chòi nhỏ chỉ rộng bốn năm mét vuông ấy suốt bốn năm phút đồng hồ. Khi người trong làng thấy cảnh đó kể lại cho tôi, tôi nghĩ, dẫu tôi chưa từng kể với nó về những đắng cay mình nếm trải thời trai trẻ, nhưng khi nó đứng ở đó nhìn một lần, từ căn phòng nhỏ ẩm ướt, tối tăm, từ ngọn đèn dầu thuở ấy, nó sẽ đọc được những điều mà bản thân cần phải hiểu.

Phần nhiều thời gian tôi không nói mà là đang hồi tưởng, lặng lẽ và yên bình nhớ lại những khung cảnh đã trôi qua mà vẫn in hằn vô cùng rõ nét trong tâm trí. Dãy núi xa xăm thô ráp trải dài bất tận phô bày miền cao nguyên mộc mạc nguyên sơ, lưng trời mây mờ mịt có cánh chim ưng đang chao lượn, từ trong cánh rừng xanh mướt mắt, xanh ngút ngàn quyến rũ, vút lên tiếng hát phóng khoáng đôi khi lại tinh nghịch của các chàng trai, vọng lại tiếng ca lảnh lót ngân vang tận đáy thung sâu của các cô gái. Tiếng hát ấy hòa quyện nhịp nhàng cùng núi non hùng vĩ, cùng màn sương giăng nhẹ như voan và cánh rừng bạt ngàn xanh tốt, khuấy động lòng người, xao xuyến cõi lòng.

Ôi, biết bao nguồn cảm hứng văn chương đã tuôn trào trong cõi hư ảo mông lung như thế.

Trong một bài viết bàn về sáng tác, tôi từng viết: Sáng tác là sự thể hiện ý nghĩa sinh mệnh của tôi. Mà cội rễ sinh mệnh tôi lại được thai nghén từ thiên nhiên bao la cấu thành bởi núi cao, thung lũng, rừng cây và xóm làng. Tình cảm sâu nặng của tôi đối với thiên nhiên, tấm lòng tha thiết của tôi đối với nhân dân sống trên mảnh đất rộng lớn này, chính là được bồi đắp từ những trải nghiệm thực tế trong những năm tháng cắm bản định cư của phong trào lên núi xuống làng.

Mốc bốn mươi năm của thanh niên tri thức là một nét phong cảnh độc đáo trong lịch sử Trung Quốc thế kỷ hai mươi.

Hôm nay chúng ta lại kể về đoạn dĩ vãng này, thuật lại những đề tài của ngày hôm qua, cốt để hướng tới hôm nay một cách tốt đẹp hơn, đón chào một ngày mai càng thêm rạng rỡ. Nguyện mong việc xuất bản bộ văn tập này có thể lưu lại cho lịch sử một vết hằn sâu đậm.

Ngày 8 tháng 5 năm 2007