Thuở xưa, rất xa xôi về trước, vạn vật trên đời đều có diện mạo khác hẳn bây giờ. Cỏ vươn lên đến tận trời còn cây cối chỉ cao là là ngang đầu gối. Rắn chưa có mắt, nhưng đổi lại, có giọng nam trung tuyệt vời. Đã thế, nó không lấy làm tự mãn, mà đêm ngày chăm chỉ luyện tập; không một ca sĩ nào có thể sánh bằng. Lòng đầy bi thương, nó hát ca ngợi những tia nắng mặt trời, những giọt sương lấp lánh, nét quyến rũ của những bông hoa tuyệt diệu đầy màu sắc và những ngôi sao thắp sáng bầu trời đêm xanh thẳm, tóm lại, nó hát về mọi thứ nó chưa từng được nhìn thấy; nên bài hát nào của nó cũng ai oán và cảm động đến nỗi muông thú đâu đâu cũng tìm tới nghe. Đó đúng là ca sĩ độc nhất vô nhị. Thính giả của nó thường thở dài mà nói: “Không có những điệu hát xúc động của rắn, chúng ta thậm chí chẳng thể biết thế giới này đẹp đến thế.” Chỉ có rắn là chẳng hề biết; nó chỉ có thể tưởng tượng mà cũng có thể vì thế, thế giới này mới đẹp làm vậy trong tưởng tượng của nó. Vậy là, nó cất giọng nam trung thổ lộ nỗi niềm với khu rừng và cả thế giới.
Cùng thời đó, trên một sườn dốc khác, không xa đó là mấy, có một con giun đất cũng phải hứng chịu khuyết tật khác. Nó có đôi mắt to rầu rĩ nhưng lại câm bẩm sinh. Vậy là nó nhìn thấy mặt trời lấp lánh và những cánh bướm sặc sỡ dập dờn bay lượn, nhưng chẳng có cách nào bày tỏ niềm vui hay thổ lộ nỗi buồn với người khác. Nó chỉ biết giương đôi mắt lớn ngắm nhìn thế giới, và gần như chẳng con vật nào hay biết sự tồn tại của nó trên đời. Cũng bởi nó chẳng thể hát về nỗi buồn của mình như con rắn, nên chẳng ai biết nỗi lòng đau khổ của nó.
Một ngày nọ, khi ấy là vào mùa xuân, một con dế bạo gan từ đâu bay tới khu rừng. Nó lắng nghe bài hát thê lương của con rắn, và bởi nhỏ bé, nó cũng nhận thấy nỗi buồn vô tận ánh lên trong cặp mắt to rầu rĩ của con giun đất. Vậy là nó nảy ra một ý. Nó chờ đến khi con rắn lách mình ra khỏi chỗ nấp và hát xong khúc đầu tiên thì mới cất lời: “Khúc hát hay quá, anh Rắn ạ. Chắc hẳn anh sung sướng vì được trở lại mặt đất sau giấc ngủ đông đằng đẵng.”
“Anh tưởng rằng thế thì có gì thay đổi với tôi sao, bởi lúc nào cũng chỉ là đêm đen vây quanh tôi mà thôi. Tôi nào thấy được vẻ đẹp của mùa xuân, hoa trái trên cây - tôi chẳng thấy gì.” Nói rồi rắn thở dài buồn bã.
Dế hài lòng với câu trả lời và nói: “Nghe này anh Rắn, tôi đã ngẫm nghĩ về số phận của anh. Nỗi đau thể hiện trong các bài hát của anh đến một tâm hồn như tôi đây cũng không thể làm ngơ. Tôi có cách này giúp anh đây. Nhưng, tôi phải nói ngay với anh rằng, cách của tôi không dễ dàng đâu. Nếu anh dám hy sinh từ bỏ giọng hát tuyệt hay của mình, tôi sẽ chỉ anh cách để được tận mắt nhìn thấy vẻ đẹp của thế giới.”
“Anh nói mới lạ làm sao, anh Dế,” rắn hoài nghi đáp. “Tôi dám đánh đổi mọi thứ tôi có để lấy một đôi mắt; nhưng làm gì có ai trên đời lại muốn từ bỏ mắt của mình, thứ quý giá nhất thế gian.”
“Ai cũng có nỗi niềm riêng và ai cũng cho rằng phận mình là hẩm hiu nhất trên đời. Mới đây, trên đường đi, tôi đã gặp giun đất và thấy nỗi buồn vô hạn ánh lên trong đôi mắt biểu cảm ấy, tôi đã tự nhủ nhất định là giun đất sẽ muốn đổi chác với anh. Cách này sẽ giúp được cả hai. Anh có mắt còn giun đất có thể nói.”
“Tôi không hiểu,” rắn vừa lắc đầu nghi ngờ vừa nói, “đổi giọng hát lấy đôi mắt ư? Đôi mắt rõ là quý giá hơn. Phần tôi, thì tôi rất đỗi sung sướng được tận mắt trông thấy thế giới, còn giọng nói thì tôi cũng chẳng luyến tiếc gì.”
Dế nhắc lại lần nữa rằng mỗi người đều có gánh nặng phải mang và cũng chẳng biết được cái gì là tốt hơn cho mỗi người rồi nó đề nghị được làm sứ giả tới gặp giun đất.
Rắn vừa nhận lời là dế chạy ngay tới chỗ giun đất.
“Anh Giun ơi,” nó buồn bã nói với giun đất, “nỗi buồn khôn tả trong mắt anh làm trái tim nhạy cảm của tôi xúc động sâu sắc. Tôi đã mất hàng đêm ròng để nghĩ cách giúp anh. Và tôi đã nảy ra ý này: liệu anh có sẵn lòng đổi đôi mắt để rốt cuộc cũng có thể kể được nỗi thống khổ của mình cho người khác và trò chuyện với khắp thiên hạ? Nói cho cùng thì dường như anh cũng nhìn thế giới này đủ chán rồi.”
Nghe lời nói kỳ lạ của dế, toàn thân giun đất bắt đầu run lẩy bẩy, và đôi mắt u sầu của nó càng mở to hơn nữa.
Dế tiếp tục giảng giải: “Chắc hẳn là anh đã nghe thấy khúc ca sầu thảm của rắn ở trong rừng. Tôi có thể tưởng tượng anh đã ao ước được cởi tấm lòng và chia sẻ nỗi đau khổ của mình với muôn loài biết bao. Anh có muốn được hát ca như rắn không?”
Lòng đầy hứng khởi, giun đất gật đầu đồng ý.
“Cứ chờ rồi xem, chuyện chẳng khó mấy đâu. Nếu anh sẵn sàng đổi đôi mắt to lấy giọng nói của rắn, cả hai sẽ đều hạnh phúc - à, đấy là nếu rắn cũng đồng ý.”
Để thể hiện sự đồng ý của mình, giun đất bèn máy mắt liên tục khiến dế đến hoa cả mắt.
“Hiển nhiên là không dễ thuyết phục ai đó chia tay giọng nói đã hay lại điêu luyện như vậy, nhưng nếu anh đồng ý để tôi làm sứ giả, tôi cho là mình có thể thỏa mãn ước muốn lớn nhất của anh.”
Vậy là, ngay khi giun đất gật đầu tỏ ý tán đồng, dế lấy làm hãnh diện, nó vỗ chân trước và nói: “Xong, chúng ta đã thỏa thuận!”
Mặt giun đất ngời lên niềm vui sướng. Dế đã định đi thì đột nhiên quay lại nói thêm: “Chuyện này cũng bình thường thôi, bởi tôi là sứ giả trong một vụ khó như thế này, nên tôi muốn có một phần thưởng nho nhỏ.”
Giun đất ra hiệu bằng mắt rằng nó đồng ý, dế liền tiếp tục: “Anh biết đấy, tôi rất thích dù chỉ một lần được hát bài ca của rắn. Vậy sau khi anh đổi mắt lấy giọng ca của rắn, tôi không ước ao gì hơn thưa anh Giun là được mượn, dù chỉ chốc lát thôi, giọng ca ấy. Ngay khi anh muốn, anh chỉ việc nói với tôi và tôi sẽ trả lại anh ngay.”
Trông thấy trong mắt giun không mảy may một ý phản đối, dế vội vàng chạy tới gặp rắn và chẳng bao lâu sau, hai con vật bất hạnh đã tráo đổi xong khả năng của mình. Rắn đã nhận được đôi mắt to u buồn của giun còn giun thì nhận giọng ca của rắn.
Như đã thỏa thuận, giun đất cho dế mượn giọng ca của rắn một lúc. Đã chờ được lâu như thế, thì đợi thêm một chút nữa cũng đâu sao. Dế vội vàng thử ngay giọng ca vừa mượn được. Giọng ca chao ôi là dài và dế phải nuốt vội nuốt vàng. Thành ra có mất đi đôi nốt giọng trầm, nhưng thế thì vẫn còn hay chán. Suốt cả mấy ngày, dế cất giọng cao vút và chẳng mấy chốc nó đã nổi danh là một ca sĩ tuyệt vời.
Càng lúc, nó càng không muốn chia tay giọng hát; vậy là thảng hoặc lắm nó mới chạy tới gặp giun đất một lần để cất giọng ngọt nhạt bảo: “Anh Giun ơi, cho tôi mượn thêm chút nữa nhé? Được không, anh không phải đối chứ gì? Cảm ơn anh nhiều!” Thế rồi nó mất dạng.
Giun không có giọng nói nên chẳng thể bảo dế: “Trả lại giọng cho tôi!” Nó thậm chí còn chẳng thể cất cái nhìn trách móc bởi nó đã đổi mắt cho rắn rồi còn đâu.
Từ lúc đó, hễ nghe thấy tiếng dế hát là giun đất lại bò ra chỗ có ánh sáng để đuổi theo. Nhưng ích chi, bởi nó chẳng thể cất lời đòi dế còn dế thì cứ làm như chẳng trông thấy giun. Thế là giun cứ miệt mài đào đất, từ đầu hè cho tới cuối thu, đuổi theo giọng hát của dế và chờ đợi trong những hào rãnh, ao mương, mong mỏi rằng dế kia cuối cùng cũng trả lại giọng hát hay cho mình.
