Dưới chân ngọn núi nọ có một dòng sông nhỏ uốn lượn chảy qua. Ở đây, rất xa xưa trở về trước, có hai nhà hàng xóm sinh sống. Một người cất nhà trên thượng nguồn, và người kia dựng nhà nơi hạ nguồn, chính thế, người ta thường gọi là nhà trên và nhà dưới. Cả hai ông chồng chẳng còn trẻ trung gì nữa và các bà vợ hiển nhiên cũng có tuổi rồi. Điều khác biệt duy nhất giữa họ là ở tính tình: cặp vợ chồng nhà trên thì hay đố kị, xấu tính, còn ngược lại, vợ chồng nhà dưới lại hòa nhã, chẳng ngần ngại sẻ chia đến hạt gạo cuối cùng để giúp người khác.
Một ngày, hai nhà hàng xóm cùng giăng lưới trên sông. Sớm mai, trời còn chưa rạng, nhà trên đã nóng lòng đi thăm lưới. Thật thất vọng, bởi lão chỉ thấy lưới đầy những rễ cây, cành mục mà nước cuốn theo. Sẵn bản tính tò mò, lão muốn biết hàng xóm có cùng chung nỗi bất hạnh như mình không. Nhưng vừa trông thấy lưới nhà hàng xóm, lão đã tím mặt ganh ghét, bởi lưới đầy những cá. Tức sôi, lão bèn thả hết cá ra và thế vào đó khúc gỗ cất được trong lưới nhà mình.
Khi mặt trời lên, nhà dưới mới đi thăm lưới. Nhưng trông thấy mẻ lưới kỳ lạ, ông chẳng lấy làm thất vọng. “Ít ra thì hôm nay mình cũng không cần vào rừng kiếm củi,” ông hài lòng tự nhủ, rồi lôi khúc gỗ lên, đem phơi khô.
Khi khúc gỗ đã khô, ông lão mới mang rìu ra bổ. Thoạt tiên ông bổ vào đoạn rễ dương cứng ra trò lại còn hình thù kỳ dị này.
“Mình phải bắt đầu từ đây, khi còn đủ sức,” ông nhủ thầm, “bởi bổ một cái gốc cây như thế này đâu phải việc dễ dàng.” Ông đặt đoạn gốc cây lên mặt đất rồi trước khi ra tay, ông suy tính xem nên bổ thế nào cho phải. Rồi ông thử, nhưng kỳ lạ thay, chiếc rìu vừa mới chạm vào khúc gỗ, nó đã lập tức tách ngay làm đôi, và lạ lùng hơn nữa từ đó một con chó trắng xinh xắn đi ra. Ông già không tin vào mắt mình, nhưng đúng thực là một con chó con nhanh nhẹn đang đứng trước mặt ông và thân thiện sủa.
Ông già bèn gọi bà vợ đến xem điều kỳ diệu này.
Bà này vừa tò mò ló ra, ông đã nói ngay: “Trông cái gốc này sinh ra gì nào, một con chó nhỏ xinh. Chúng ta biết làm gì đây?”
“Nó mới xinh làm sao,” bà cụ nói, “chúng ta sẽ nuôi nó. Chúng ta chẳng có mụn con nào và giờ chúng ta có thể nuôi nấng một chú chó con.”
Bà ôm con chó vào lòng, mang nó vào nhà và cho nó ăn cháo. Vậy là con chó nhỏ ở lại nhà hai ông bà và nó chẳng thiếu thốn thứ gì. Người ta cho nó ăn những món mà nó thích, rồi chỉ ít lâu sau, nó đã lớn phổng và trở thành một chú chó to có bộ lông trắng và cặp mắt tinh anh.
Một sáng nọ, cụ ông đang sửa soạn ra đồng, thì con chó chặn đường ông, và nói rành rọt bằng tiếng người:
“Ông ơi, ông ơi, hôm nay chớ ra đồng. Ông hãy buộc cái giỏ lên lưng cháu, mang theo cuốc vào rừng.”
Cụ ông ngạc nhiên quá đỗi và gọi cụ bà: “Bà nó có nghe không; con chó của chúng ta biết nói! Nó bảo rằng tôi phải đi với nó vào rừng.”
“Vậy à, nếu hai ông cháu muốn vào rừng,” cụ bà bảo, “thì tôi sẽ chuẩn bị đồ ăn ngon cho mà mang đi,” nói rồi bà trở lại bếp, làm mấy vắt cơm. Cụ ông buộc một chiếc giỏ lên lưng chó, cầm cái cuốc cùng đồ ăn thế rồi họ lên đường.
Được một lúc, con chó dừng lại nói: “Ông ơi, ông ơi, ông cứ bỏ cái cuốc và đồ ăn vào giỏ, cháu mang được.”
“Chó con của ông ạ, mày thật tốt bụng khi muốn giúp ông,” cụ ông đáp, “nhưng thế nặng lắm, mày sao mang được.”
“Nhưng không ông ơi, cháu đã là chó lớn rồi, và bởi ông bà nuôi cháu rất tốt, nên cháu khỏe lắm. Cứ để cháu mang cuốc và thức ăn.”
Vậy là cụ ông đành nghe lời, bỏ cái cuốc và đồ ăn vào giỏ rồi họ tiếp tục con đường.
Đến bìa rừng, cả hai nghỉ một chốc. Cụ ông mở tay nải đựng đồ ăn trưa, chia làm hai phần bằng nhau và cho con chó một nửa. Ăn uống xong và nghỉ một chập, họ lại lên đường.
Con chó dẫn cụ ông theo một con đường mòn hẹp, và dốc lên không ngừng. Họ đi được non nửa đường thì cụ ông xem chừng đã mệt nhoài bởi ông bước càng lúc càng chậm. Thế là con chó lại dừng lại bảo: “Ông ơi, ông ơi, ông cứ ngồi lên lưng cháu, cháu cõng ông đi!”
“Ồ không được, cún con của ta. Ta nặng lắm, ngồi lên lưng thì gãy lưng mày mất,” cụ ông gạt đi.
“Không đâu, ông ơi, cháu đã là một con chó vạm vỡ rồi; ông lại còn cho cháu ăn đẫy rồi, và giờ cháu khỏe như vâm. Ông cứ yên tâm ngồi lên lưng cháu; chốc nữa là tới thôi.”
Cụ ông thực lòng đã kiệt sức và ông đành ngồi lên lưng chó; ông bám vào cái giỏ và con chó cõng ông đi cứ nhẹ như không.
Loáng sau, họ đã lên tới đỉnh núi, giữa khoảng rừng trống. Con chó nhìn quanh, chạy từ gốc cây này sang gốc cây khác, đánh hơi mặt đất, rồi nó dừng lại trước một cây thích cao lớn và nói: “Ông ơi, ông ơi, cầm cái cuốc lại đây mà đào này!”
Cụ ông cầm cái cuốc và đào đúng chỗ con chó chỉ. Chẳng mấy chốc lưỡi cuốc đã đụng phải vật gì cứng lắm. Cụ ông thận trọng đào tiếp và khi gạt lớp đất ra, cụ ông nhận thấy cả một hũ to đầy tiền vàng.
Ngạc nhiên làm sao! Cụ ông vuốt ve con chó với lòng biết ơn, bởi từ nay cho tới lúc nhắm mắt xuôi tay cả ông lẫn bà sẽ không còn phải chịu cảnh khổ cực nữa. Thế rồi, ông bỏ cả hũ cả tiền vàng vào giỏ, bỏ thêm cả cuốc và vui vẻ cùng con chó về làng. Cụ bà biết chuyện cũng vui mừng khôn xiết. Bà cảm ơn con chó và mau chóng chuẩn bị một bữa tối ngon lành để cụ ông và con vật ăn ch o đỡ đói sau một ngày trường vất vả nhường ấy.
Giữa lúc ấy, cụ ông trải tiền vàng ra chiếu và bắt đầu đếm.
Ông đếm, đếm mãi, và vẫn còn chưa đếm hết một nửa số tiền vàng thì bà vợ hàng xóm chạy sang xin than củi để nhóm bếp. Trông thấy cả núi tiền vàng, mắt mụ sáng lên ghen tức và mụ hỏi ngay hai ông bà làm sao mà có nhiều vàng thế.
Cụ ông thuật lại câu chuyện: con chó đã giúp họ đào được kho báu thế nào. Ông vừa kể xong thì mụ hàng xóm đã lật đật cáo từ chạy về báo tin cho chồng ngay.
“Họ may làm sao chứ,” cuối cùng mụ thở dài. “Ông phải sang hỏi mượn họ con chó, rồi nó cũng sẽ chỉ cho chúng ta chỗ giấu tiền!”
“Quả là ý kiến hay,” lão chồng đáp; và sáng sớm hôm sau lão này đã tới nhà hàng xóm mượn con chó một ngày.
Vừa mang con chó về đến nhà, lão đã bảo vợ: “Mau, làm cho tôi mấy vắt cơm, tôi sẽ vào rừng.” Lão tìm một cái giỏ, một sợi dây và một cái cuốc. Lúc sau, con chó chặn đường lão và bảo: “Ông ơi, hôm nay đừng ra đồng, hãy buộc cái giỏ lên lưng tôi, cầm cuốc và chúng ta sẽ vào rừng.”
“Thế mày nghĩ tao mượn mày về làm gì hả?” lão hàng xóm nhà trên đáp. “Hiển nhiên là chúng ta vào rừng rồi.” Và lão buộc giỏ lên lưng con chó, bỏ vào đó cả cuốc, đồ ăn rồi chẳng đợi ai hỏi, ngồi phắt lên lưng con chó và ra lệnh: “Nào, chạy mau, không lôi thôi mất thì giờ!”
Con chó vẫn theo đường hôm qua; nhưng đường dường như quá dài với lão hàng xóm nhà trên, và để giết thời gian lão ta đã bỏ cơm ra ăn hết vắt này đến vắt khác. Lão chẳng để cho con chó chút gì, ngược lại còn luôn miệng thúc nó đi nhanh. Tới bìa rừng, con chó cũng dừng lại như hôm qua. Lão hàng xóm trèo xuống, nhìn quanh và sốt ruột hỏi phải đào ở đâu. Nhưng con chó chỉ im lặng. Vậy là lão hàng xóm nhà trên tự mình đi từ cây này sang cây khác ướm hỏi: “Vậy nói tao nghe phải đào ở đâu hả; ở đây hay ở kia?” Cuối cùng con chó cũng đáp: “Chà, đào chỗ đó.”
Lão hàng xóm nhà trên cầm cuốc và điên cuồng đào. Và quả thật, sau một hồi, cuốc lão ta cũng chạm phải vật gì đó rất rắn; nhưng khi mang lên hóa ra chỉ là một chậu đất vỡ toàn đồ bỏ đi.
Thế là lão hàng xóm nhà trên đùng đùng nổi giận và bảo: “Con vật ngu ngốc, mày dám lừa tao! Cứ đợi đấy, tao sẽ dạy cho mày biết thế nào là giễu người khác!” và lão ta lẳng cái cuốc về phía con chó, làm nó chết tức khắc. Rồi lão trở về nhà làm như chưa có chuyện gì xảy ra.
Hôm sau, khi hàng xóm nhà dưới muốn lấy lại con chó, lão hàng xóm nhà trên đáp: “Con vật ngu ngốc đáng khinh ấy đang nằm ở bìa rừng. Nó lừa tôi nên tôi giết nó rồi.”
Ông hàng xóm nhà dưới òa khóc và tới ngay bìa rừng, mang con chó về nhà, chôn bên bờ sông và cắm lên mộ một cành dương.
Từ hôm đó, ngày nào hai vợ chồng người hàng xóm nhà dưới cũng tới mộ bên bờ sông khóc than cho con chó trung thành. Và ngạc nhiên làm sao, cành dương bắt rễ, đâm chồi, ngày càng tươi tốt, và đến năm sau, một cây dương lớn đã mọc lên trên mộ.
Một ngày mùa thu oi bức, cụ ông theo thói quen lại ra ngồi dưới gốc dương nhìn dòng nước chảy trên sông và nghĩ về con chó trắng. Nghe tiếng gió lao xao trong tán lá dương, đầu ông gục dần xuống ngực và ông thiếp đi. Ông ngủ không lâu, nhưng đã có một giấc mơ kỳ lạ; trong mơ, con chó đến trước mặt ông và bảo: “Ông ơi, ông ơi, hãy làm như cháu bảo. Lấy cưa và cưa cây dương này đi. Rồi hãy chọn lấy đoạn gỗ tốt nhất làm thành một cái cối để giã gạo!”
Nói xong những lời này con chó biến mất và cụ ông cũng bừng tỉnh. Ông chạy vội về kể cho bà nó nghe: “Mình tưởng tượng được không tôi đã có một giấc mơ kỳ lạ. Trong mơ, con chó đã xuất hiện và bảo tôi chặt cây dương trên mộ nó rồi chọn đoạn gỗ tốt nhất làm thành một chiếc cối giã gạo!”
“Nếu con chó muốn thế, thì cứ làm như nó bảo,” cụ bà khuyên. “Mà như thế, chúng ta ít ra cũng có vật kỷ niệm.”
Cụ ông nghe lời cụ bà, chặt cây, cưa lấy đoạn gỗ tốt nhất và làm thành một cái cối đẹp. Vừa làm xong, ông mang ngay vào bếp. Bà vợ đổ vào đó một đấu thóc họ vừa thu hoạch vụ này, rồi lấy chày bắt đầu giã. Nhưng chuyện gì thế này? Sau nhịp chày đầu tiên, thóc nhân đôi, nhịp chày thứ hai thì nhân bốn, và lượt thứ ba thì nhân tám, rồi cứ thế, thóc tuôn ra từ cối choán đầy gian bếp. Hai vợ chồng người hàng xóm nhà dưới không còn gì vui hơn, bởi từ giờ họ đã đủ gạo ăn cả mùa đông.
Giữa lúc họ đang đóng gạo vào bao, thì mụ hàng xóm nhà trên lại tới hỏi xin than nhóm lửa. Mụ ta ngạc nhiên khi trông thấy nhiều gạo thế và hỏi vợ chồng người hàng xóm lấy ở đâu ra mà nhiều gạo như vậy.
Hai vợ chồng thuật lại chuyện cái cối thần kỳ mà cụ ông đã đẽo ra theo nguyện vọng của con chó, từ thân cây dương mọc lên trên mộ. Mụ hàng xóm nhà trên nghe chuyện xong thì quên mất cả mục đích sang đây mà tức tốc đi về, quên cả than củi, để báo tin về cái cối thần cho chồng.
“Chúng ta cũng cần một kho gạo dự trữ cho mùa đông. Ông biết đấy, mai ông sẽ sang mượn cái cối và chúng ta chắc chắn sẽ giã ra nhiều gạo hơn nữa, đến đầy cả một kho,” mụ ta nói.
Hôm sau, lão hàng xóm nhà trên đến nhà hàng xóm, hai vợ chồng nhà này chẳng gây khó dễ gì mà cho mượn ngay cái cối bởi họ chẳng phải người đố kị. Lão hàng xóm nhà trên mang cái cối về nhà và đặt trước kho thóc. Thế rồi bà vợ đổ vào một đấu thóc và bắt đầu giã. Nhưng giã chày thứ nhất, thóc chỉ còn một nửa; giã chày thứ hai, vơi đi thêm nửa nữa; thêm chày thứ ba, lại chỉ còn nửa nữa; và nếu như mụ ta không ngừng thì chẳng còn gì trong cối nữa.
Hôm sau, người hàng xóm nhà dưới muốn lấy lại cái cối, nhưng lão hàng xóm nhà trên bảo: “Đó là cái cối dối trá; nó lừa tôi và ăn mất hết thóc nhà tôi. Để trừng phạt, tôi đã chẻ nó ra và đốt rồi.”
“Trời ơi,” ông hàng xóm nhà dưới bảo, “cái cối là kỷ vật của con chó. Ít nhất ông vẫn còn giữ ít tro chứ? Tôi muốn mang về làm kỷ niệm.”
“Cứ lấy bao nhiêu tùy thích,” lão hàng xóm nhà trên đáp. “Tôi đây chả có rảnh mà đi đổ chúng.”
Người hàng xóm nhà dưới trải áo ra, cố gom được càng nhiều tro càng tốt rồi gói ghém mang về nhà. Ông bước vào vườn thì đột nhiên có cơn gió nổi lên, cuốn đám tro ông vừa gom lại đi bốn phương tám hướng. Tro bay lên rồi đậu xuống cây trong vườn. Đúng lúc ấy, tất cả cây đều ra hoa, dù phút trước còn đang trơ trụi vì mới vào tiết thu.
Người hàng xóm nhà dưới ngạc nhiên gọi vợ: “Xem này, mình ơi, tro của cái cối đã làm cây nở hoa kìa.”
Cụ bà cảm ơn cụ ông và con chó, rồi nói: “Lãnh chúa cần phải được thấy cảnh sắc này; ông cũng biết ngài yêu hoa nở lắm mà. Lãnh chúa sẽ rất vui cho mà xem.”
Cụ ông hào hứng đồng tình với cụ bà. Ông bỏ số tro còn lại vào một túi vải lanh và đi đến vườn nhà lãnh chúa. Ở đây, ông trèo lên một cái cây và chờ lãnh chúa đi ngang qua. Ông đến vừa kịp lúc, bởi ít lâu sau, ông đã nghe có tiếng vó ngựa và những giọng nói xôn xao. Lãnh chúa đang lại gần cùng đoàn tùy tùng. Các võ sĩ vừa tới gần cây, lãnh chúa chợt trông thấy ông già và hỏi ông làm gì ở đây.
Ông hàng xóm nhà dưới cúi đầu kính cẩn đáp: “Tôi là ông già làm hoa nở. Nếu ngài muốn, thưa lãnh chúa tôn kính, vườn của ngài sẽ là một đồng hoa.”
“Ông biết làm hoa nở giữa mùa thu ư?” lãnh chúa sửng sốt hỏi lại. “Hãy cho ta thấy nào, ngươi không biết ta thích ngắm hoa thế nào đâu.”
Vậy là cụ ông mở túi, bốc một nắm tro và rắc vào không khí. Đúng lúc đó, cái cây mà ông cụ đang ngồi vắt vẻo bên trên bung hoa khắp cành trên cành dưới.
“A,” lãnh chúa thở dài khoan khoái, ngạc nhiên, sung sướng và hết lời ngợi khen. Cụ ông ném tro về bốn phía và lập tức cả khu vườn đều nở hoa.
“Đúng là kỳ diệu,” lãnh chúa tấm tắc khen. “Người đã làm ta hết sức vui lòng. Và để thưởng cho ngươi đã làm cho khu vườn của ta đẹp đến thế này, ta ban cho ngươi một bộ quần áo của lãnh chúa.”
Lãnh chúa rất đỗi hài lòng và ngài sai người hầu kẻ hạ về dinh thự lấy bộ quần áo tuyệt đẹp được may từ thứ lụa hảo hạng. Rồi, ngài lại ngắm lần nữa khu vườn hoa nở, vỗ vai cụ ông thân ái và đi tiếp.
Cụ ông mặc ngay bộ áo xống đẹp đẽ lãnh chúa vừa ban và giờ khó lòng nhận ra được ông. Vải thế mới là vải chứ! “Hẳn rồi, cũng phải may một bộ kimono như thế cho bà nó,” cụ ông nghĩ thầm và mang quà chạy về nhà.
Trước lều, ông gặp mụ hàng xóm nhà trên lại đang đến xin than. Trông thấy người hàng xóm mặc áo của lãnh chúa chạy về, mụ ta buột miệng hỏi xem ông lấy ở đâu ra và ông hàng xóm kể lại ngọn ngành chuyện lãnh chúa đã thưởng cho ông vì ông làm vườn của ngài nở hoa bằng tro cái cối gỗ như thế nào. Sững người vì ngạc nhiên và ghen tị, mụ hàng xóm quên phắt chuyện xin than và chạy ngay về nhà báo tin cho chồng.
“Nhà ta vẫn còn kha khá tro cối,” cuối cùng mụ ta nói, “hãy lấy và mang ra vườn tiểu thư nhà lãnh chúa. Chắc hẳn nàng sẽ ban cho mình những bộ đồ còn đẹp hơn nếu mình làm đào nở hoa.”
Lão hàng xóm nhà trên lấy một túi đầy tro và đi vào vườn của con gái lãnh chúa. Ở đây, lão ta trèo lên cây đào cao nhất và đợi tiểu thư vào vườn. Lão ta không phải đợi lâu; được một lúc thì tiểu thư dẫn theo đoàn tùy tùng rời khỏi dinh thự. Lúc đi vào vườn, tiểu thư phát hiện ra lão già trên cây và hỏi lão làm gì trên ấy.
Vậy là, lão hàng xóm nhà trên cho tay vào trong túi và nói: “Tôi là ông già làm hoa nở. Tôi sẽ làm đào trong vườn tiểu thư nở hoa để đổi lấy quần áo đẹp!”
Dứt lời, lão vốc tro và ném quanh mình. Nhưng cây đào vẫn trụi như trước và bất hạnh sao, một ít tro lại rơi vào mắt tiểu thư. Nàng thét lên đau đớn và tức giận, những kẻ hầu cận nhiếc móc lão già: “Sao ngươi dám cả gan làm đau tiểu thư!”
Họ trói gô lão ta và tống vào ngục. Và bởi từ đó tiểu thư quên bẵng mất lão, nên lão vẫn còn ở đó cho tới tận bây giờ.
