Nhưng có một giai đoạn trong những năm ấy mà Jo nhớ rất rõ. 

Tiếng cọt kẹt, anh đã nhanh chóng nhận ra chúng, như khi anh đã nghe thấy ngay lập tức những âm thanh đáng lo ngại phát ra từ sàn căn biệt thự ở Dolder khi vừa đặt chân vào đó.

Anh không phải người duy nhất nghe thấy chúng, nhưng hầu như những người khác đều không nghĩ những thanh âm vẫn còn yếu ớt ấy báo hiệu điều gì nguy hiểm. Chỉ là một vài cú lung lay, vài cơn chấn động của hệ thống, nhưng rồi tất cả sẽ quay lại như trước. Rất nhiều nhà phân tích đã nhận định như vậy, đánh giá thấp nguy cơ sụp đổ của toàn bộ hệ thống tài chính thế giới.

Jo đã hiểu ra từ lâu rằng bong bóng tiền tệ được thổi phồng lên từ những nguồn tạo ra từ hư không thông qua việc sử dụng bừa bãi đòn bẩy ngân hàng, sớm muộn gì cũng sẽ bị nổ tung. Anh đã tỉnh táo tận dụng triệt để giai đoạn cao trào để kiếm tiền, nhưng Jo biết nguồn lợi nhuận đấy không phải là vô tận.

Tuy nhiên ngay cả anh cũng không thể hình dung ra rằng cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng giai đoạn ấy lại bắt nguồn từ một trong những giao dịch vốn hoàn toàn bình thường trong cuộc sống của mọi người, một khoản vay ngân hàng thế chấp bằng ngôi nhà của mình. Đấy chỉ là một giao dịch của những con người đã từ lâu phụ thuộc và nghe theo những đánh giá, những quyết định của thị trường tài chính. Thế mà chính giao dịch bình thường ấy, mà những người dân thường vẫn hay sử dụng ấy đã bị các ngân hàng chuyển đổi thành những loại chứng khoán mua bán lại được rồi cứ thế biến chúng thành một dòng thác hàng triệu chứng khoán phái sinh. Những chứng khoán này được bơm trở lại trong các giao dịch tài chính ngày càng phức tạp hơn, tạo ra một vòng xoáy không thể ngăn chặn được.

Đấy là những thủ thuật mà Jo có đủ khả năng chuyên môn để hiểu sâu bên trong: sau mỗi công đoạn lại phát sinh một công đoạn khác, chuyền tay nhau trở thành một chuỗi tạo nên bởi các ngân hàng, các tổ chức có chức năng tập hợp cổ phiếu, rồi các ngân hàng khác có chức năng bán lại cổ phiếu cho một số đông bao gồm các tổ chức đầu tư, các trung gian tài chính, các nhà đầu tư cá nhân, các quỹ, các nguồn cho hành chính công. Những mắt xích của một chuỗi cứ dần phình ra và có vẻ sẽ trở nên dài bất tận, có khả năng tạo ra lợi nhuận không ngừng. Khi khối lượng cực lớn tiền được tạo ra bởi bùng nổ tín dụng và hiệu ứng tuyết lở của những chứng khoán phái sinh làm phát nổ bong bóng tiền tệ vào mùa thu năm 2008, hệ thống tài chính thế giới đã có nguy cơ sụp xuống tận đáy.

Sớm nhận ra những tiếng cọt kẹt đầu tiên của hệ thống, Jo đã lập tức quay lại mảnh đất thánh của anh đều đặn mỗi ngày và nhờ đó đã cứu được phần lớn số tài sản từng bị tung vào những giao dịch trong thiên hà của những chứng khoán phái sinh ấy, trước khi cuộc khủng hoảng các khoản vay tín dụng ở Mỹ nổ ra và lan tỏa khắp thế giới như một cơn sóng thần, gây ra những thiệt hại tài chính lên tới vài chục ngàn tỷ đô la.

Cuộc khủng hoảng tài chính đã gây ra những tác động khác nữa, trong đó có việc lại một lần nữa hướng sự chú ý của những cuộc thảo luận trong những căn phòng bọc nhung êm ái đến những người dân bình thường. Nhưng không phải bởi sự xót thương, thông cảm. Jo biết chính nhiều người trong số đó đã tự tay đẩy bàn quay roulette, đặt những cú cược với tốc độ điên cuồng. Họ bấu víu vào quan điểm nếu mọi thứ sụp đổ thì chính những người làm thuế, như ai đấy đã gọi thế, sẽ trả giá cho những mảnh của hệ thống mà những cú cược liều lĩnh của họ đã đạp cho tan nát. Các cuộc thảo luận đang bàn về chính điều đó: về cái giá sẽ phải trả thì chắc chắn có nhưng còn chưa tính toán được là bao nhiêu, những chi phí ấy sẽ được đổ lên đầu người dân sau những can thiệp mà chính phủ phải thực hiện để cứu lấy hệ thống các ngân hàng.

Một đêm trong giai đoạn hỗn loạn ấy, sau một cuộc trao đổi dài với các nhà phân tích tài chính, Jo quay về đỉnh đồi. Từ nơi trú ẩn của mình, anh nhìn về phía đường chân trời bên ngoài kia và với tâm trạng của kẻ vừa thoát khỏi một mối nguy hiểm nghiêm trọng, anh tự hỏi mọi việc rồi sẽ đi đến đâu.

Gần chỗ anh, ở trên bàn, nơi Jo có thể liếc thấy qua đuôi mắt là tập tài liệu mật với những số liệu cập nhật đánh giá về cuộc khủng hoảng. Trên những tờ giấy ấy không nêu bất cứ cái tên nào, nhưng anh biết số người đã ra những quyết định dẫn đến cơn khủng hoảng nghiêm trọng này chắc chắn không vượt quá 0,15% dân số toàn xã hội. Một con số mà những nghiên cứu sau này cũng đã vạch ra, một phần không nhỏ của câu lạc bộ 1%.

Đúng thế, anh đã biết từ trước rằng trong số các nguyên nhân gây ra khủng hoảng, một trong những nguyên nhân chính là sự vô trách nhiệm của xã hội và sự tham lam của một phần quan trọng những người đứng đầu các tổ chức tài chính, những người quản lý quỹ và các tài sản lớn, toàn là những thành viên cùng câu lạc bộ với anh. Những kẻ bị ám ảnh bởi thành tích, đã thao túng những lượng tiền khổng lồ để tạo ra lợi nhuận, để kiếm lời. Bằng bất cứ giá nào, không từ một việc gì.

Jo thọc tay vào túi, đi loanh quanh trong mấy mét của căn gác trống trơn không đồ đạc. Anh suy ngẫm về việc ai là người phải chịu trách nhiệm cho cuộc khủng hoảng này?

Đấy cũng là câu hỏi xuất hiện trên mặt báo ở khắp các nơi trên thế giới. Một câu hỏi mà anh, một người đã ở trong giới tài chính từ rất lâu, có thể thử đưa ra lời giải đáp của mình, cho dù anh nghĩ sẽ không một ai có thể đưa ra câu trả lời thấu đáo. Trách nhiệm thuộc về những nhà chính trị đã đặt ra các điều luật, hay đã điều chỉnh chúng quá muộn màng ư? Hay những nhà tài chính ngân hàng đã đẩy những cơ chế tài chính đến mức không tưởng? Những nhà quản lý, nhà đầu cơ, những giám đốc quỹ, tất nhiên rồi. Nhưng chính xác là ai? Jo nghĩ đến quãng thời gian anh thành thục môn toán tài chính, nỗ lực của anh để học sử dụng cây đũa thần ấy. Cả những nhà toán học nữa, Jo tự hỏi, liệu họ có nằm trong số những người phải chịu trách nhiệm về cuộc khủng hoảng không?

Nhiều năm trước, trong một hội nghị chuyên đề, Jo đã gặp một nhà toán học người Pháp. Ông nói về khủng hoảng đạo đức nghề đang ngày càng tăng trong lĩnh vực ứng dụng toán học vào tài chính. Toán học không thể giúp bạn thắng một vụ cá cược, ông đã chia sẻ với anh khi hai người ngồi nói chuyện riêng với nhau. Rồi Jo nhìn thấy một ánh mỉa mai trong đôi mắt phía sau cặp kính tròn, khi ông bổ sung rằng tuy nhiên toán học đang can thiệp ngày càng sâu vào việc tạo nên các vụ cá cược, chính toán học đang giúp tạo ra những công cụ tài chính mới. Jo nhớ lại người đàn ông thông thái nhưng cũng có vẻ bất cần ấy khi chia tay anh đã buông ra một câu cuối cùng, nguy cơ chính mà tôi thấy, “Anh biết không, là việc tài chính chỉ làm cho chính nó... và giống như bất cứ ai chỉ làm cho chính mình, cuối cùng nó sẽ trở nên điên rồ.”

Jo nán lại một chút, dán mũi vào kính cửa sổ, cái nhìn của anh nhòe đi lẫn với những dải sáng dọc của ánh đèn phía xa trong khi hồi tưởng lại những lời trong cuộc trò chuyện kia. Rồi tiếng “bíp” báo hiệu có email mới vang lên, Jo ra ngồi sau chiếc bàn làm việc.

Anh biết rõ chứ: tất nhiên là người ta có thể tranh cãi về trách nhiệm của những nhà toán học vì những lý thuyết của họ đang tạo ra các mô hình phục vụ cho công việc và nguồn lợi của các nhà tài chính; nhưng vấn đề chính là lợi nhuận, thứ mà chính anh đã thảo luận trong hàng năm trời trong vùng đất thánh của mình: làm sao để tăng những lợi nhuận kiếm được từ đầu cơ, làm sao để bảo vệ an toàn những khoản lợi nhuận ấy. Đầu cơ hời hơn nữa, lợi nhuận khủng hơn nữa. Bản thân Jo cũng đã chọn con đường đấy từ rất lâu rồi, chính anh đã trở thành một kẻ đánh giá rủi ro trong những vụ cá cược, nhắm tới việc thu những khoản lợi nhuận ngày càng cao hơn nữa.

Khung cảnh mờ ảo với những luồng sáng phía xa xa ở bờ hồ bên kia dần bị thay bằng những suy nghĩ, liên tưởng xoay tít trong đầu anh. Khi quay lại nhìn màn hình và máy móc mở email vừa tới, anh vẫn còn đang có cảm giác buồn nôn vì những vòng quay chóng mặt của những suy nghĩ trong đầu.

“... Điều chúng tôi muốn nói, cho dù là từ những nơi hẻo lánh này, chính là khái niệm về lòng tự trọng, vì chính nó là thứ làm nền cho giá trị của mỗi con người, và phúc lợi của mỗi cá nhân luôn được đặt trong quan hệ với cộng đồng và xã hội. Chính lời kêu gọi về những giá trị cơ bản của con người đã đưa chúng tôi đến đây và từ nơi đây chúng tôi có thể suy ngẫm về những nguyên tắc trách nhiệm đạo đức trong các hoạt động kinh tế và đoàn kết vì kẻ yếu.

Tôi còn muốn nói với anh thêm nữa: trong sự hỗn loạn mà thế giới đang phải trải qua hiện nay, hậu quả của sự dối trá đã khiến người ta nhầm lẫn giữa nền kinh tế ảo của thị trường tài chính với nền kinh tế thật của lao động sản xuất, tôi hy vọng một ngày nào đó Đấng tối cao sẽ trao cho những người đó nghĩa vụ tái cân bằng con thuyền của chúng ta, và trao cho những người cuối cùng trên Trái đất nghĩa vụ chú trọng đến những giá trị cơ bản, khẳng định lại làm người là trọng trách đầu tiên cao cả hơn việc chiếm lấy làm của riêng, văn hóa đoàn kết cao hơn sự tham lam.

Cho phép tôi được chia sẻ những điều này với anh, vì một người như anh, Jo thân mến, đã gửi đến cho chúng tôi một sự giúp đỡ không chỉ bất ngờ mà còn cực kỳ hào phóng, và cho dù tôi không biết anh làm nghề gì, nhưng tôi đoán một người sẵn sàng từ bỏ một số tiền như vậy để làm từ thiện, Chúa phù hộ cho anh, một người như vậy chắc chắn không thể không suy ngẫm về những vấn đề quan trọng đến thế.

Chính vì thế tôi muốn được mời anh đến chỗ chúng tôi. Đến đây đi Jo, anh hãy đến để nhìn gương mặt những con người anh đã giúp, hãy đến gần với một trong những biên giới của lục địa đen và nhất là để gặp những con người thuộc về số những kẻ yếu trong xã hội chúng ta. Anh, người đã giúp thắt chặt hơn nữa tình đoàn kết trong xã hội chúng ta đang sống.

Chúa phù hộ cho anh.”