Cuối cùng, khi được coi là đủ thuần tính và quen tay để có thể giao kéo cắt tóc, chúng tôi tự xử lý mái tóc của mình sao cho gọn gàng nhất có thể. Một bộ râu cắt tỉa ngắn rõ ràng là thoải mái hơn một bộ râu rậm. Đương nhiên, họ chẳng thể cung cấp dao cạo được.

“Với từng ấy đàn bà mà khối người lại cứ tưởng thế nào cũng có dăm cái dao cạo chứ,” Terry bĩu môi mỉa mai. Ngay lập tức, Jeff chỉ ra rằng chưa bao giờ trong đời anh ta thấy một nơi mà phụ nữ lại hoàn toàn không có chút râu ria nào trên mặt như vậy.

“Tôi thấy hình như việc thiếu vắng đàn ông lại khiến họ trở nên nữ tính hơn về điểm đó thì phải,” anh gợi ý.

“Ừ, thế thì đó là điểm nữ tính duy nhất đấy,” Terry miễn cưỡng đồng ý. “Tôi chưa từng thấy đám nào kém nữ tính hơn thế này. Mỗi người một đứa con có vẻ vẫn chưa đủ để phát triển cái gọi là bản năng người mẹ.”

Quan niệm của Terry về bản năng người mẹ cũng giống như thông lệ, gắn liền với một đứa bé bồng trên tay, hay “vây quanh đầu gối là một bầy trẻ nhỏ,” và sự tận tụy hoàn toàn của người mẹ dành cho đứa bé hoặc bầy trẻ ấy. Một bản năng người mẹ chi phối cả xã hội, ảnh hưởng đến mọi loại hình nghệ thuật và công nghiệp, bảo vệ tuyệt đối tất cả trẻ thơ, và mang lại cho chúng sự chăm sóc cùng rèn luyện hoàn hảo nhất—thì lại có vẻ không giống mẹ cho lắm, trong mắt Terry.

Chúng tôi đã trở nên quen thuộc với y phục của họ. Chúng thoải mái chẳng kém gì quần áo của chúng tôi—thậm chí có nhiều mặt còn hơn thế—và trông rõ ràng là đẹp mắt hơn. Còn về túi áo, chúng thực sự hoàn hảo không chê vào đâu được. Bộ trang phục thứ hai ấy được may chần khá nhiều túi. Chúng được bố trí vô cùng khéo léo, vừa tiện lợi cho đôi tay lại không gây vướng víu cho cơ thể, đồng thời được đặt ở những vị trí vừa làm tăng độ bền cho trang phục vừa tạo thêm các đường may trang trí bắt mắt.

Trong điểm này, cũng như trong rất nhiều điều khác mà giờ đây chúng tôi phải quan sát, ta thấy rõ biểu hiện của một trí tuệ thực tế, kết hợp với cảm quan nghệ thuật tinh tế, và dường như không hề bị chi phối bởi bất kỳ ảnh hưởng tai hại nào.

Bước đầu tiên tiến tới sự tự do tương đối của chúng tôi là một chuyến du ngoạn có người hướng dẫn khắp đất nước. Không còn đội cận vệ hình ngũ giác nào nữa! Chỉ có các gia sư riêng của chúng tôi, và chúng tôi hòa hợp với họ vô cùng tuyệt vời. Jeff nói cậu ấy yêu quý Zava như một người bà cô—“chỉ là vui tính hơn bất kỳ người bà cô nào tôi từng gặp”; Somel và tôi thân thiết hết mức—là những người bạn tốt nhất; nhưng thật buồn cười khi theo dõi Terry và Moadine. Cô ấy kiên nhẫn và lịch thiệp với anh ta, nhưng đó lại là sự kiên nhẫn và lịch thiệp kiểu như của một nhân vật lớn nào đó, giả sử như một nhà ngoại giao kỳ cựu, từng trải, đối với một nữ sinh. Sự điềm tĩnh chấp nhận của cô trước những biểu lộ cảm xúc vô lý nhất của anh ta; tiếng cười hào sảng của cô, không chỉ cười cùng mà tôi thường có cảm giác là cô đang cười vào mặt anh ta—dù vẫn hoàn toàn lịch sự vô lối; những câu hỏi ngây thơ của cô, suýt chút nữa luôn dẫn dắt anh ta nói nhiều hơn dự định—Jeff và tôi thấy tất cả những điều đó thật thú vị khi chứng kiến.

Anh ta dường như chẳng bao giờ nhận ra cái nền tảng ưu việt đầy tĩnh lặng ấy. Khi cô ngừng tranh luận, anh ta luôn nghĩ rằng mình đã khiến cô phải câm lặng; khi cô cười, anh ta tưởng đó là sự ca tụng óc hài hước của mình.

Tôi rất ngại phải thừa nhận với chính mình rằng Terry đã sụt giảm biết bao trong lòng tôi. Jeff chắc chắn cũng cảm thấy điều đó; nhưng cả hai chúng tôi đều không nói ra với người kia. Ở quê nhà, chúng tôi từng đo lường anh ta với những người đàn ông khác, và dẫu biết những khiếm khuyết của anh ta, thì anh ta hoàn hảo không phải là một mẫu người hiếm gặp. Chúng tôi cũng biết cả những đức tính của anh ta, và chúng dường như luôn nổi bật hơn những thói hư tật xấu. Khi được đặt lên bàn cân so sánh giữa những người phụ nữ—ý tôi là những người phụ nữ của chúng tôi ở quê nhà—anh ta vẫn luôn giữ vị thế cao. Anh ta nổi tiếng một cách rõ rệt. Ngay cả khi những thói quen của anh ta bị phơi bày, chẳng có sự kỳ thị nào nhắm vào anh ta cả; trong một số trường hợp, tai tiếng về cái gọi là “sự phóng túng” một cách đầy châm biếm ấy lại biến thành một thứ sức hút đặc biệt.

Nhưng ở đây, đối với sự khôn ngoan điềm đạm và sự hài hước kín đáo, tiết chế của những người phụ nữ này, khi chỉ có sự hiện diện của anh bạn Jeff đáng mến và bản thân tôi chẳng mấy nổi bật để mà so sánh, Terry bỗng trở nên vô cùng lạc lõng.

Với tư cách là “một người đàn ông giữa những người đàn ông,” anh ta không ra dáng thế; với tư cách là một người đàn ông giữa—tôi buộc phải dùng từ—những “cơ thể cái,” anh ta cũng chẳng phải; sự nam tính mãnh liệt của anh ta dường như chỉ là mảnh ghép hoàn hảo cho sự nữ tính mãnh liệt của họ mà thôi. Thế nhưng ở chốn này, anh ta hoàn toàn lố bịch.

Moadine là một phụ nữ cao lớn, mang một sức mạnh cân bằng hiếm khi bộc lộ. Ánh mắt cô điềm tĩnh quan sát chẳng khác nào một kiếm sĩ. Cô duy trì mối quan hệ dễ chịu với người mà mình phụ trách, nhưng tôi nghi ngờ rằng liệu có mấy ai, ngay cả trên mảnh đất đó, có thể làm tốt hơn cô ấy.

Anh ta gọi cô là “Maud” khi chỉ có tụi tôi với nhau, và bảo cô là “một bà già tốt bụng nhưng hơi chậm chạp”; xét về điểm đó thì anh ta hoàn toàn sai lầm. Khỏi phải nói, anh ta gọi cô giáo của Jeff là “Java,” và đôi khi là “Mocha,” hay đơn giản là “Cà phê”; lúc nào nổi hứng nghịch ngợm đặc biệt thì gọi là “Rô-co-ni” hay thậm chí là “Postum”. Nhưng Somel có vẻ trốn thoát được kiểu hài hước này, ngoại trừ một màn chơi chữ hơi gượng gạo là “Some 'ell” (Một chút địa ngục).

“Các người không chỉ có một cái tên thôi à?” anh ta hỏi vào một ngày nọ, sau khi chúng tôi được giới thiệu với cả một nhóm bọn họ, tất cả đều mang những cái tên lạ tai dễ chịu, ngắn gọn, giống như những cái tên mà chúng tôi đã biết.

“Ồ có chứ,” Moadine bảo anh ta. “Khá nhiều người trong chúng tôi có thêm một cái tên nữa khi lớn tuổi hơn—một cái tên mang tính miêu tả. Đó là cái tên chúng tôi tự làm rạng danh. Đôi khi ngay cả cái tên đó cũng được thay đổi, hoặc bổ sung thêm, trong một cuộc đời vô cùng phong phú. Chẳng hạn như Bà mẹ Đất hiện tại của chúng tôi—người mà các anh gọi là tổng thống hay vua, tôi tin là vậy. Bà ấy được gọi là Mera ngay từ khi còn là một đứa trẻ; có nghĩa là ‘nhà tư tưởng’. Sau đó, có thêm từ Du—Du-Mera—nhà tư tưởng thông thái, và giờ đây tất cả chúng tôi gọi bà là O-du-mera—nhà tư tưởng vĩ đại và uyên bác. Các anh sẽ được gặp bà.”

“Vậy là hoàn toàn không có họ à?” Terry tiếp lời, với cái vẻ bề trên hơi mang tính kẻ cả của mình. “Không có tên họ dòng tộc gì sao?”

“Sao lại không chứ,” cô nói. “Tại sao chúng tôi phải có cơ chứ? Tất cả chúng tôi đều xuất thân từ một nguồn cội chung—thực chất đều là một ‘gia đình’. Anh thấy đấy, lịch sử tương đối ngắn ngủi và giới hạn của chúng tôi ít nhất cũng đem lại cho chúng tôi lợi thế đó.”

“Nhưng chẳng lẽ mỗi người mẹ không muốn đứa con của mình mang tên mình sao?” tôi hỏi.

“Không—tại sao lại phải thế? Đứa trẻ có cái tên của riêng nó chứ.”

“Để làm gì cơ chứ—để nhận diện ấy—để mọi người biết đứa trẻ đó là con của ai.”

“Chúng tôi lưu giữ những hồ sơ vô cùng cẩn trọng,” Somel nói. “Mỗi người chúng tôi đều có dòng dõi chính xác của mình ngược về tận Người Mẹ Đầu Tiên kính yêu. Có rất nhiều lý do để làm điều đó. Nhưng còn về chuyện ai nấy đều phải biết đứa trẻ nào thuộc về người mẹ nào—tại sao lại phải làm thế cơ chứ?”

Ở đây, cũng như trong rất nhiều trường hợp khác, chúng tôi được dẫn dắt để cảm nhận sự khác biệt giữa tư duy thuần túy của người mẹ và tư duy của người cha. Yếu tố tự cao cá nhân dường như vắng bóng một cách kỳ lạ.

“Thế còn các tác phẩm khác của các chị thì sao?” Jeff hỏi. “Các chị không ký tên mình lên đó sao—sách vở, tượng đồng và vân vân ấy?”

“Có chứ, chắc chắn rồi, tất cả chúng tôi đều vui mừng và tự hào được làm điều đó. Không chỉ sách vở và tượng, mà còn mọi loại công trình khác. Các anh sẽ tìm thấy những cái tên nhỏ xíu trên các ngôi nhà, trên đồ đạc, đôi khi là cả trên bát đĩa nữa. Bởi vì nếu không có thế thì người ta rất dễ quên, và chúng tôi muốn biết ơn ai cho phải đạo.”

“Các chị nói cứ như thể việc đó làm ra là vì sự tiện lợi của người tiêu dùng—chứ không phải vì niềm tự hào của người sản xuất vậy,” tôi gợi ý.

“Cả hai chứ,” Somel nói. “Chúng tôi có đủ niềm tự hào về công sức của mình mà.”

“Thế thì sao lại không ký tên lên lũ trẻ?” Jeff thúc ép.

“Nhưng chúng tôi có chứ! Chúng tôi vô cùng tự hào về chúng ấy chứ,” cô quả quyết.

“Vậy sao không ký tên lên chúng đi?” Terry đắc thắng nói.

Moadine quay sang anh ta với nụ cười hơi có vẻ tinh quái. “Bởi vì thành phẩm hoàn thiện không phải là tài sản cá nhân. Khi chúng còn là trẻ sơ thơi, thỉnh thoảng chúng tôi vẫn gọi chúng là ‘Lato của Essa,’ hay ‘Amel của Novine’; nhưng đó chỉ là để miêu tả và trong giao tiếp thông thường mà thôi. Đương nhiên trong hồ sơ, đứa trẻ đứng trong dòng dõi những người mẹ của chính nó; nhưng khi đối xử với nó với tư cách cá nhân, thì đó là Lato, hay Amel, mà không cần phải lôi kéo tổ tiên vào làm gì.”

“Nhưng các chị có đủ tên để đặt một cái tên mới cho từng đứa trẻ không?”

“Chắc chắn là chúng tôi có rồi, cho mỗi thế hệ đang sống.”

Rồi họ hỏi về các phương pháp của chúng tôi, và trước tiên họ phát hiện ra rằng “chúng tôi” làm thế này thế nọ, rồi sau đó lại thấy các quốc gia khác làm khác đi. Ngay lập tức, họ muốn biết phương pháp nào đã được chứng minh là tốt nhất—và chúng tôi đành phải thừa nhận rằng cho đến nay, theo như chúng tôi biết, chẳng có nỗ lực nào trong việc so sánh cả, mỗi dân tộc cứ theo đuổi tập tục của riêng mình trong niềm tin tưởng đầy hão huyền về sự vượt trội của bản thân, đồng thời hoặc là khinh miệt hoặc là hoàn toàn phớt lờ những kẻ khác.

Ở những người phụ nữ này, phẩm chất nổi bật nhất trong tất cả các thể chế của họ chính là tính hợp lý. Khi tôi lục lọi trong các hồ sơ để tìm hiểu bất kỳ tiến trình phát triển nào, điều khiến tôi kinh ngạc nhất chính là nỗ lực có ý thức nhằm làm cho mọi thứ trở nên tốt đẹp hơn.

Họ đã sớm nhận thức được giá trị của một số cải tiến, dễ dàng suy ra rằng vẫn còn rất nhiều dư địa để phát triển thêm, và đã dồn hết tâm huyết để đào tạo ra hai loại tư duy—nhà phê bình và nhà phát minh. Những ai bộc lộ khuynh hướng quan sát, phân tích, đề xuất từ sớm sẽ được đào tạo đặc biệt cho chức năng đó; và một số quan chức cấp cao nhất của họ dành toàn bộ thời gian để nghiên cứu thật kỹ lưỡng một hoặc nhiều nhánh công việc nào đó, với mục tiêu tiếp tục cải thiện nó hơn nữa.

Trong mỗi thế hệ, chắc chắn sẽ xuất hiện một tư duy mới mẻ nào đó để phát hiện ra những thiếu sót và vạch ra nhu cầu cần thay đổi; và toàn bộ đội ngũ các nhà phát minh luôn túc trực để áp dụng năng lực đặc biệt của họ vào ngay điểm bị chỉ trích, đồng thời đưa ra các đề xuất.

Đến lúc này, chúng tôi đã học được cách không khơi mào một cuộc tranh luận nào về bất kỳ đặc điểm nào của họ nếu chưa chuẩn bị sẵn sàng để trả lời các câu hỏi về phương pháp của chính mình; thế nên tôi giữ cái miệng khá kín tiếng về vấn đề cải tiến có ý thức này. Chúng tôi chưa sẵn sàng để chứng minh phương pháp của mình tốt hơn đâu.

Trong tâm trí chúng tôi, ít nhất là trong tâm trí của Jeff và tôi, đang nảy nở một sự trân trọng sâu sắc đối với những ưu điểm của xứ sở kỳ lạ này cùng cách quản lý của họ. Riêng Terry vẫn giữ thái độ chỉ trích. Chúng tôi cho rằng phần lớn là do thần kinh của anh ta có vấn đề. Quả thực anh ta rất hay cáu kỉnh.

Đặc điểm nổi bật nhất của cả vùng đất này chính là sự hoàn hảo trong nguồn cung cấp thực phẩm. Chúng tôi đã bắt đầu nhận ra điều đó ngay từ chuyến đi dạo đầu tiên trong khu rừng, từ cái nhìn bao quát đầu tiên qua chiếc máy bay của chúng tôi. Giờ đây, chúng tôi được dẫn đi xem khu vườn vĩ đại này và được chỉ cho thấy các phương pháp canh tác của họ.

Đất nước này rộng cỡ khoảng xứ Holland, chừng mười hay mười hai nghìn dặm vuông. Người ta có thể làm lạc mất kha khá xứ Holland dọc theo những sườn đồi rậm rạp cây cối của dãy núi hùng vĩ kia. Dân số của họ vào khoảng ba triệu người—không phải là một con số lớn, nhưng chất lượng mới là điều quan trọng. Ba triệu người là quá đủ để tạo ra sự biến hóa đáng kể, và con người nơi đây đa dạng hơn nhiều so với những gì chúng tôi có thể lý giải ban đầu.

Terry vẫn khăng khăng rằng nếu họ sinh sản vô tính thì họ sẽ giống nhau như đúc như một bầy kiến hay rệp cây; anh ta vin vào những điểm khác biệt có thể thấy rõ của họ để làm bằng chứng rằng thế nào cũng phải có đàn ông—ở một nơi nào đó.

Nhưng khi chúng tôi hỏi họ, trong những cuộc trò chuyện gần gũi và cởi mở hơn về sau, rằng làm sao họ lại lý giải được sự khác biệt lớn đến thế mà không cần giao phối chéo, họ cho rằng điều đó một phần là nhờ nền giáo dục chu đáo, luôn theo sát từng xu hướng nhỏ muốn khác biệt hóa, và một phần là nhờ quy luật đột biến. Điều này đã được họ đúc kết trong quá trình làm việc với thực vật, và được chứng minh hoàn toàn trong chính trường hợp của họ.

Về mặt thể chất, họ trông giống nhau hơn chúng ta, bởi vì họ không hề có những kiểu hình bệnh hoạn hay quá khổ. Họ cao ráo, khỏe mạnh, tráng kiện và xinh đẹp như một chủng tộc, nhưng lại khác biệt cá nhân trong một biên độ rộng lớn về đường nét, màu sắc và biểu cảm.

“Nhưng chắc chắn sự phát triển quan trọng nhất nằm ở tư duy—và ở những thứ chúng ta tạo ra chứ,” Somel thúc giục. “Các anh có thấy sự biến đổi về thể chất của mình đi kèm với sự biến đổi tương xứng về ý tưởng, cảm xúc và sản phẩm không? Hay là, ở những người trông giống nhau hơn, các anh có thấy đời sống nội tâm và công việc của họ cũng tương tự như vậy không?”

Chúng tôi khá hoài nghi về điểm này, và có xu hướng cho rằng có nhiều cơ hội phát triển hơn ở sự biến đổi thể chất lớn hơn.

“Đáng lẽ phải là như vậy chứ,” Zava thừa nhận. “Chúng tôi vẫn luôn cho rằng việc đánh mất một nửa thế giới nhỏ bé của mình là một bất hạnh ban đầu vô cùng trầm trọng. Có lẽ đó là một trong những lý do tại sao chúng tôi lại luôn nỗ lực hết sức cho sự cải tiến có ý thức.”

“Nhưng những đặc điểm có được do rèn luyện thì không thể di truyền được,” Terry tuyên bố. “Weissman đã chứng minh điều đó rồi.”

Họ không bao giờ tranh cãi về những tuyên bố tuyệt đối của chúng tôi, mà chỉ ghi chép lại chúng mà thôi.

“Nếu đúng là như vậy, thì sự tiến bộ của chúng tôi hẳn phải là do đột biến, hoặc hoàn toàn là nhờ giáo dục,” cô điềm đạm tiếp lời. “Chắc chắn là chúng tôi đã tiến bộ hơn. Có thể là tất cả những phẩm chất cao quý ấy vốn đã tiềm ẩn sẵn trong người mẹ nguyên thủy, rằng nền giáo dục cẩn trọng đang khơi gợi chúng ra, và những khác biệt cá nhân của chúng tôi phụ thuộc vào những biến đổi nhỏ trong điều kiện tiền sản.”

“Tôi nghĩ nó nằm nhiều hơn ở nền văn hóa tích lũy của các chị,” Jeff gợi ý. “Và ở sự tăng trưởng tâm linh kỳ diệu mà các chị đã đạt được. Chúng tôi biết rất ít về các phương pháp nuôi dưỡng tâm hồn thực sự—trong khi các chị dường như biết rất nhiều.”

Dù thế nào đi nữa, họ quả thực đã thể hiện một đỉnh cao trí tuệ hoạt động và cách ứng xử vượt xa những gì chúng tôi thực sự lĩnh hội được cho tới lúc đó. Do từng biết trong cuộc đời mình một vài người thể hiện sự lịch thiệp tinh tế và cũng dễ chịu chẳng kém khi sống cùng, ít nhất là khi họ mang "vẻ lịch sự xã giao" lên người, chúng tôi từng mặc định rằng những người đồng hành của mình chỉ là một nhóm nhỏ được chọn lọc kỹ càng mà thôi. Về sau, chúng tôi càng lúc càng ấn tượng sâu sắc hơn trước thực tế rằng toàn bộ phong thái nhã nhặn ấy chính là sự giáo dưỡng; rằng họ sinh ra đã thế, được nuôi dưỡng trong môi trường đó, và nó tự nhiên, phổ biến ở họ như sự hiền hòa của loài bồ câu hay cái sự khôn ngoan đồn đại của loài rắn.

Còn về phần trí tuệ, tôi phải thú nhận rằng đây là điểm gây ấn tượng mạnh mẽ nhất và đồng thời cũng làm tôi bẽ bàng nhất trong số tất cả các đặc điểm đơn lẻ của Herland. Chẳng mấy chốc, chúng tôi không còn bình luận gì về vấn đề này hay những chuyện khác mà đối với họ lại là những điều hiển nhiên đến mức khơi gợi những câu hỏi đầy lúng túng về tình trạng của chính chúng tôi.

Điều này không ở đâu thể hiện rõ hơn trong vấn đề cung cấp lương thực, mà giờ đây tôi sẽ cố gắng miêu tả lại.

Sau khi đã cải tiến nền nông nghiệp của mình lên mức cao nhất, và tính toán cẩn thận số lượng người có thể sống một cách thoải mái trên diện tích dặm vuông của họ; sau đó lại giới hạn dân số của mình ở con số đó, người ta sẽ tưởng thế là đã xong việc. Nhưng họ lại không nghĩ thế. Đối với họ, đất nước là một khối thống nhất—đó là của chung họ. Bản thân họ cũng là một khối thống nhất, một tập thể có ý thức; họ suy nghĩ bằng hệ quy chiếu của cộng đồng. Vì lẽ đó, ý thức về thời gian của họ không bị giới hạn bởi những hy vọng và tham vọng của một đời người riêng lẻ. Do đó, họ thường xuyên cân nhắc và thực hiện những kế hoạch cải thiện có thể kéo dài qua cả nhiều thế kỷ.

Tôi chưa từng thấy, thậm chí chưa từng tưởng tượng nổi, con người lại có thể đảm nhận một công việc như việc cố tình trồng lại toàn bộ một khu rừng bằng các loại cây khác nhau. Thế nhưng đối với họ, đó lại là thứ lẽ phải thông thường giản đơn nhất, giống như việc một người cày xới một bãi cỏ kém chất lượng rồi gieo lại hạt giống vậy. Giờ đây, mọi cái cây đều cho quả—ý tôi là quả ăn được. Riêng có một loại cây mà họ vô cùng tự hào, ban đầu vốn chẳng có quả gì cả—nghĩa là chẳng có gì con người ăn được—vậy mà nó lại đẹp đến mức họ muốn giữ lại. Suốt chín trăm năm, họ đã tiến hành thí nghiệm, và giờ đây cho chúng tôi thấy cái cây vô cùng đáng yêu và duyên dáng đặc biệt ấy, với một mùa màng bội thu những hạt giàu dinh dưỡng.

Họ đã sớm quyết định rằng cây cối là loại cây lương thực tốt nhất, đòi hỏi ít công sức cày xới đất đai hơn nhiều, lại cho lượng thực phẩm lớn hơn trên cùng một diện tích đất; đồng thời cũng góp phần lớn trong việc bảo vệ và làm màu mỡ cho đất.

Sự quan tâm đúng mức đã được dành cho các loại cây trồng theo mùa, và hoa quả, các loại hạt, ngũ cốc cùng quả mọng của họ vẫn có quanh năm gần như suốt cả năm.

Ở phần cao hơn của đất nước, gần bức tường núi phía sau, họ có một mùa đông thực sự với tuyết rơi. Về phía đông nam, nơi có một thung lũng lớn với một hồ nước có dòng chảy ngầm thoát ra ngoài, khí hậu giống như ở California, và các loại cây có múi, quả vả cùng ô liu mọc vô cùng tươi tốt.

Điều gây ấn tượng đặc biệt với tôi chính là sơ đồ bón phân của họ. Ở đây có một mảnh đất khép kín nhỏ bé mà người ta sẽ tưởng rằng một dân tộc bình thường hẳn đã chết đói từ lâu hoặc bị đẩy vào cuộc đấu tranh sinh tồn hàng năm trời rồi. Những nhà canh tác cẩn trọng này đã xây dựng nên một sơ đồ hoàn hảo nhằm tái cung cấp dinh dưỡng cho đất bằng tất cả những gì lấy ra từ nó. Mọi mẩu vụn và đồ thừa từ thức ăn của họ, phế liệu thực vật từ ngành khai thác gỗ hay công nghiệp dệt may, toàn bộ chất thải rắn từ hệ thống cống rãnh được xử lý và kết hợp đúng cách—mọi thứ xuất phát từ lòng đất đều quay trở lại với lòng đất.

Kết quả thực tế giống như trong bất kỳ khu rừng lành mạnh nào; một lớp đất ngày càng có giá trị hơn đang được bồi đắp, thay vì tình trạng nghèo kiệt dần đều thường thấy ở phần còn lại của thế giới.

Khi điều này bất chợt đập vào mắt chúng tôi, chúng tôi đã đưa ra những lời tán dương khiến họ ngạc nhiên vì sao một lẽ phải quá đỗi hiển nhiên như vậy lại được ca tụng; họ hỏi phương pháp của chúng tôi ra sao; và chúng tôi đã gặp chút ít khó khăn trong việc—à nhầm, trong việc đánh lạc hướng họ, bằng cách viện dẫn quy mô đất đai rộng lớn của chính mình, cùng với sự cẩu thả—mà chúng tôi thừa nhận—khi đã vơ vét phần tinh túy nhất của nó.

Ít nhất là chúng tôi tưởng mình đã đánh lạc hướng được họ. Về sau tôi phát hiện ra rằng ngoài việc ghi chép cẩn thận và chính xác tất cả những gì chúng tôi kể, họ còn có một loại biểu đồ khung, trên đó những điều chúng tôi nói và những điều chúng tôi rõ ràng cố tình tránh không nhắc tới đều được ghi chép lại và nghiên cứu. Thực sự đó chỉ là trò trẻ con đối với những nhà giáo dục uyên bác ấy khi muốn đưa ra một ước tính đau đớn là chính xác về hoàn cảnh của chúng tôi—trong một số lĩnh vực. Khi một hướng quan sát nhất định dường như dẫn đến một suy luận tồi tệ nào đó, họ luôn cho chúng tôi hưởng sự hoài nghi có lợi, để ngỏ cho những hiểu biết sâu hơn. Một vài điều mà chúng tôi đã lớn lên cùng sự chấp nhận như một thứ hoàn toàn tự nhiên, hoặc thuộc về những giới hạn con người của chúng tôi, thì theo đúng nghĩa đen, họ hoàn toàn không thể tin nổi; và, như tôi đã nói, tất cả chúng tôi đã cùng nhau ngầm nỗ lực che giấu phần lớn tình trạng xã hội ở quê nhà.

“Khỉ thật cái đám tư duy bà già của chúng nó!” Terry nói. “Đương nhiên là chúng làm sao hiểu được Thế Giới Đàn Ông chứ! Chúng đâu phải con người—chúng chỉ là một lũ Đàn-Đàn-Đàn-bà!” Câu nói này diễn ra sau khi anh ta buộc phải thừa nhận hiện tượng sinh sản đơn tính của họ.

“Tôi ước gì tư duy ông già của chúng ta cũng xoay sở giỏi được đến thế,” Jeff nói. “Cậu có thực sự nghĩ rằng việc chúng ta cứ lết thết mãi với bao nghèo đói, bệnh tật và đủ thứ chuyện trên đời là niềm tự hào của chúng ta không? Họ có hòa bình và sung túc, có sự giàu có và cái đẹp, có đức hạnh và trí tuệ. Một lũ người khá tuyệt đấy chứ, tôi nghĩ vậy!”

“Cậu sẽ thấy là họ cũng có những thói hư tật xấu của mình thôi,” Terry khẳng định; và một phần để tự vệ, cả ba chúng tôi bắt đầu đi tìm những thói hư tật xấu đó của họ. Chúng tôi đã từng rất quyết liệt về chủ đề này trước khi đặt chân tới đây—trong những màn suy đoán vô căn cứ đó.

“Giả sử có một đất nước chỉ toàn phụ nữ thì sao,” Jeff từng nói đi nói lại điều đó. “Họ sẽ trông như thế nào nhỉ?”

Và chúng tôi đã vô cùng chắc như đinh đóng cột về những giới hạn tất yếu, những thói hư tật xấu và tệ nạn của một đám đàn bà. Chúng tôi từng kỳ vọng họ sẽ chìm đắm trong cái gọi là “sự vanh thê phụ nữ”—“những tua rua tua rua rườm rà,” để rồi nhận ra rằng họ đã tiến hóa ra một bộ trang phục còn hoàn hảo hơn cả trang phục Trung Hoa, lộng lẫy phong phú khi cần thiết, luôn hữu dụng, mang lại phẩm giá và gu thẩm mỹ không bao giờ phai nhạt.

Chúng tôi từng kỳ vọng một sự đơn điệu buồn tẻ, phục tùng, nhưng lại tìm thấy một óc sáng tạo xã hội táo bạo vượt xa chúng tôi, cùng sự phát triển cơ khí và khoa học hoàn toàn sánh ngang với chúng ta.

Chúng tôi từng kỳ vọng sự tiểu tiết tầm thường, nhưng lại tìm thấy một ý thức xã hội mà so với nó, các quốc gia của chúng tôi trông giống như những đứa trẻ đang cãi vã—lại còn là những đứa thiểu năng nữa chứ.

Chúng tôi từng kỳ vọng sự ghen tuông, nhưng lại tìm thấy một tình cảm chị em bao la, một trí tuệ công tâm đến mức chúng tôi chẳng thể tìm đâu ra đối trọng.

Chúng tôi từng kỳ vọng sự cuồng loạn, nhưng lại tìm thấy một chuẩn mực sức khỏe và sự tráng kiện, một sự điềm tĩnh trong tính khí, mà thói quen văng tục chẳng hạn, là điều không thể tài nào lý giải nổi—chúng tôi đã thử rồi.

Tất cả những điều này ngay cả Terry cũng phải thừa nhận, nhưng anh ta vẫn khăng khăng rằng chúng ta sẽ sớm tìm ra mặt trái của nó mà thôi.

“Nó phải thế chứ, đúng không nào?” anh ta biện bạch. “Cả cái chuyện này hoàn toàn là quái đản phi tự nhiên—tôi sẽ nói là bất khả thi nếu chúng ta không đang ở trong đó. Và một điều kiện phi tự nhiên chắc chắn sẽ dẫn đến những kết quả phi tự nhiên. Các cậu cứ chờ mà xem, thể nào chúng ta cũng sẽ tìm ra vài đặc điểm khủng khiếp cho mà xem! Ví dụ như—chúng ta vẫn chưa biết họ làm gì với những kẻ phạm tội của mình—những kẻ khiếm khuyết—những người già. Cậu để ý mà xem chúng ta có thấy ai đâu! Nhất định phải có uẩn khúc gì chứ!”

Tôi có xu hướng tin rằng thế nào cũng phải có uẩn khúc gì đó, thế nên tôi bèn nắm lấy sừng trâu—à không, phải là sừng bò cái mới đúng!—và đem hỏi Somel.

“Tôi muốn tìm ra một vết nứt nào đó trong toàn bộ sự hoàn hảo này,” tôi thẳng thừng nói với cô ấy. “Đơn giản là không thể nào có chuyện ba triệu con người mà lại không có lấy một thói hư tật xấu nào. Chúng tôi đang cố gắng hết sức để thấu hiểu và học hỏi—cô có phiền không nếu giúp chúng tôi bằng cách nói xem, theo quan điểm của các cô, đâu là những phẩm chất tồi tệ nhất của nền văn minh độc đáo này của các cô?”

Chúng tôi đang ngồi cùng nhau trong một cái chòi có mái che râm mát, thuộc một trong những khu vườn ăn uống của họ. Món ăn ngon lành đã được dùng xong, một đĩa trái cây vẫn còn đặt trước mặt chúng tôi. Chúng tôi có thể phóng tầm mắt nhìn ra một bên là khoảng không gian mở của vùng nông thôn, yên bình, trù phú và đáng yêu; bên kia là khu vườn với những chiếc bàn đặt đây đó, cách xa nhau vừa đủ để đảm bảo sự riêng tư. Xin được nói luôn ở đây rằng với tất cả sự “cân bằng dân số” cẩn trọng của họ, tuyệt đối không hề có chuyện chen chúc chật chội ở đất nước này. Đâu đâu cũng có chỗ trống, có không gian, có sự tự do lộng gió và ngập tràn nắng ấm.

Somel chống cằm lên tay, tì khuỷu tay lên bức tường thấp bên cạnh, và nhìn đăm đăm ra vùng đất tươi đẹp trước mặt.

“Tất nhiên là chúng tôi có khuyết điểm chứ—tất cả chúng ta đều thế thôi,” cô nói. “Theo một cách nào đó, các anh có thể nói rằng chúng tôi có nhiều khuyết điểm hơn trước—nghĩa là, chuẩn mực về sự hoàn hảo của chúng tôi dường như cứ ngày một xa vời hơn. Nhưng chúng tôi không nản lòng, bởi vì các hồ sơ của chúng tôi thực sự cho thấy sự tiến bộ—một sự tiến bộ đáng kể.”

“Khi chúng tôi bắt đầu—ngay cả với điểm xuất phát từ một người mẹ vô cùng cao quý—chúng tôi vẫn thừa hưởng những đặc điểm từ một chuỗi dài lịch sử chủng tộc phía sau bà ấy. Và thỉnh thoảng chúng lại bộc lộ ra—một cách đáng báo động. Nhưng đã—vâng, đã tròn sáu trăm năm nay chúng tôi không còn có cái gọi là ‘tội phạm’ nữa rồi.”

“Dĩ nhiên, ưu tiên hàng đầu của chúng tôi là huấn luyện để loại bỏ, nhân giống để loại bỏ, khi có thể, những kiểu hình thấp kém nhất.”

“Nhân giống để loại bỏ ư?” tôi hỏi. “Làm sao các cô có thể làm thế được—với phương pháp sinh sản đơn tính chứ?”

“Nếu cô gái bộc lộ những phẩm chất tồi tệ mà vẫn có khả năng nhận thức được nghĩa vụ xã hội, chúng tôi sẽ kêu gọi cô ấy, thông qua điều đó, hãy từ bỏ việc làm mẹ. May mắn thay, một số ít những kiểu hình tồi tệ nhất lại không có khả năng sinh sản. Nhưng nếu lỗi lầm nằm ở tính ích kỷ lệch lạc—thì cô gái đó lại chắc mẩm rằng mình có quyền sinh con, thậm chí còn tin rằng con cái của cô ta sẽ tốt hơn của những người khác.”

“Tôi hiểu điều đó,” tôi nói. “Và khi đó cô ta có khả năng sẽ nuôi dạy chúng cũng với tinh thần như vậy.”

“Điều đó chúng tôi không bao giờ cho phép,” Somel điềm tĩnh đáp.

“Cho phép ư?” tôi thắc mắc. “Cho phép một người mẹ tự nuôi dạy những đứa con của chính mình sao?”

“Đương nhiên là không rồi,” Somel nói, “trừ khi cô ta đủ năng lực cho sứ mệnh tối cao đó.”

Điều này quả là một cú sốc đối với những niềm tin trước đây của tôi.

“Nhưng tôi cứ nghĩ làm mẹ là dành cho mỗi người các cô chứ—”

“Làm mẹ—vâng, nghĩa là tình mẫu tử, là sinh ra một đứa trẻ. Nhưng giáo dục mới là nghệ thuật cao nhất của chúng tôi, và chỉ được giao phó cho những nghệ nhân xuất chúng nhất.”

“Giáo dục ư?” Tôi lại thấy bối rối. “Tôi không có ý nói đến giáo dục. Ý tôi làm mẹ không chỉ là sinh con, mà còn là chăm sóc lũ trẻ cơ.”

“Việc chăm sóc trẻ nhỏ đòi hỏi giáo dục, và chỉ được giao phó cho những người xứng đáng nhất,” cô lặp lại.

“Thế thì các cô chia cắt mẹ và con ra sao!” tôi kêu lên trong sự kinh hãi lạnh sống lưng, cảm giác của Terry lại đang len lỏi trúng vào tôi rằng thế nào cũng có điều gì đó sai trái giữa muôn vàn đức hạnh này.

“Thường thì không phải vậy,” cô kiên nhẫn giải thích. “Anh thấy đấy, hầu như người phụ nữ nào cũng coi trọng tình mẫu tử của mình hơn bất cứ thứ gì khác. Mỗi cô gái đều gìn giữ nó thật gần gũi và thân thương, như một niềm vui tuyệt mỹ, một vinh dự tột cùng, là điều thân thiết nhất, cá nhân nhất và quý giá nhất. Nghĩa là, việc nuôi dạy con cái đối với chúng tôi đã trở thành một nền văn hóa được nghiên cứu sâu sắc đến mức, được thực hành với sự tinh tế và kỹ năng cao độ đến mức, càng yêu con bao nhiêu thì chúng tôi lại càng ít sẵn sàng giao phó quá trình đó cho những đôi tay không chuyên môn—thậm chí là ngay cả những đôi tay của chính mình.”

“Nhưng tình mẫu tử—” tôi ngập ngừng.

Cô chăm chú nhìn khuôn mặt tôi, cố gắng tìm ra cách giải thích thật rành mạch.

“Các anh đã kể cho chúng tôi nghe về những nha sĩ của các anh đấy thôi,” cuối cùng cô nói, “những con người chuyên môn hóa kỳ lạ đó dành cả đời để hàn những chiếc lỗ nhỏ xíu trên răng của những người khác—đôi khi là cả răng của trẻ em nữa.”

“Vấn đề là gì?” tôi nói, chưa bắt kịp ý cô.

“Tình mẫu tử có thúc giục các bà mẹ—ở thế giới của các anh—tự mình hàn răng cho con cái họ không? Hay là muốn làm thế?”

“Ồ không—làm sao thế được chứ,” tôi phản đối. “Nhưng đó là một nghề thủ công mang tính chuyên môn cao. Chắc chắn việc chăm sóc trẻ em thì bất kỳ người phụ nữ nào cũng có thể làm được—bất kỳ người mẹ nào cơ mà!”

“Chúng tôi không nghĩ vậy,” cô nhẹ nhàng đáp lời. “Những ai trong số chúng tôi có năng lực cao nhất mới thực hiện chức năng đó; và phần lớn các cô gái của chúng tôi đều háo hức tranh đua để được nhận nhiệm vụ ấy—tôi đảm bảo với anh là chúng tôi toàn chọn những người xuất sắc nhất.”

“Nhưng người mẹ tội nghiệp—bị tước đoạt mất đứa con của mình—”

“Ôi không!” cô kiên quyết trấn an tôi. “Hoàn toàn không bị tước đoạt chút nào đâu. Đó vẫn là con của cô ấy—nó ở ngay bên cô ấy—cô ấy đâu có mất nó. Nhưng cô ấy không phải là người duy nhất chăm sóc nó. Vẫn có những người khác mà cô ấy biết là khôn ngoan hơn. Cô ấy biết điều đó bởi vì chính cô ấy cũng từng học tập như họ, từng thực hành như họ, và tôn trọng năng lực vượt trội thực sự của họ. Vì lợi ích của đứa trẻ, cô ấy vui mừng khôn xiết khi nó nhận được sự chăm sóc tuyệt vời nhất này.”

Tôi vẫn không bị thuyết phục. Hơn nữa, đây mới chỉ là nghe kể lại; tôi vẫn chưa được tận mắt chứng kiến bản năng làm mẹ của vùng đất Herland này.