Đêm đã khuya. Khi chúng tôi lại vực dậy được tinh thần thì bụng dạ lại đói cồn cào. Đã từ rất lâu rồi tôi chưa được ăn một miếng bánh màn thầu, bữa tối thường chỉ là một nồi rau dại xanh lè lỏng bõng, điểm xuyết vài hạt ngô xay vàng hoe. Giờ này về nhà thì đương nhiên chẳng thể tìm nổi thứ gì để lót dạ. Gia cảnh nhà anh ấy cũng chẳng hơn gì nhà tôi, cũng sẽ chẳng trông mong có thứ gì nhét đầy bao tử. Thế là anh ấy đi bới củi khô, còn tôi thì lén lút lẻn vào ruộng ngô chín sớm bẻ trộm mấy bắp non. Chẳng còn cách nào khác, hai vị đại văn hào tương lai giờ đây đành phải hạ mình thất đức đi...
Ngọn lửa nhảy múa trên những cành củi khô, từ cành này lại bén sang cành khác, bùng cháy vù vù. Con đê cao đã chắn bớt ánh lửa, làn khói củi bốc lên hòa lẫn vào bầu trời đêm mờ mịt, khó mà phân biệt nổi, người canh ruộng ngoài bãi sông sẽ không phát hiện ra tung tích của chúng tôi.
Tôi và Huệ Sướng ngồi bên đống lửa, chẳng còn hơi sức đâu mà bàn luận chuyện khác nữa. Bụng đói quá rồi, hai mắt cứ nhìn chòng chọc vào mấy bắp ngô non vỏ xanh, dưới ngọn lửa nướng dần chuyển sang màu trắng, rồi ngả sang màu vàng, tiếp đó cháy thành màu đen, phát ra những tiếng xèo xèo khe khẽ, ngay sau đó là một làn hương thơm kỳ lạ tỏa ra, kích thích khứu giác, khêu gợi cơn thèm ăn. Bị thứ đồ ăn mỹ vị này cám dỗ, ruột gan cồn cào như cuộn sóng, réo lên ùng ục, nước miếng trong miệng cũng trào ra ứa đọng. Tôi thực sự không thể nhẫn nhịn nổi, chẳng thể chờ thêm được nữa.
"Nghe nói Balzac có một thời gian cũng nghèo rớt mồng tơi..."
"Trời muốn giao phó trọng trách cho ai, trước hết phải làm cho người ấy khổ cái tâm chí, nhọc cái gân cốt..."
Một tiếng ho khan nặng trịch từ trên đỉnh đê vọng xuống, chấn động hai kẻ tự xưng là gánh vác trọng trách thiên hạ như chúng tôi, khiến cả hai hoảng sợ đồng thời ngẩng phắt đầu lên. Chúng tôi nhìn thấy sừng sững trên bờ đê có một bóng người đứng đó, tựa như nửa đoạn tháp sắt, tay phải nắm chặt một ngọn giáo nhọn. Tôi nhận ra ngay, đó là Mã La, người canh gác hoa màu.
Huệ Sướng hơi hoảng hốt, dường như đã quên khuấy mình là vĩ nhân sắp gánh vác trọng trách, rụt rè thì thào hỏi: "Ai đấy? Làm sao bây giờ?"
Tôi và Mã La đã từng có qua lại một lần. Nửa tháng trước, chú ấy từng mời tôi vào túp lều canh hoa màu ngoài bãi sông, đích thân thết đãi tôi một bữa ngô nướng. Kẻ bị chú bắt được mà xử phạt không tha là những tên trộm thực sự, vác bao tải đi bẻ trộm ngô đem lên phố bán lấy tiền; còn đối với tôi thì chú có vẻ khá khách khí, chẳng qua chỉ nướng vài bắp lót dạ mà thôi, chú sẽ không tính toán quá mức đâu.
Chú vẫn đứng đó, nhìn xuống chúng tôi hỏi: "Ai đấy?"
"Chú Mã La, tối nay Aksinya không tới à?"
Chú cười hề hề, hạ ngọn giáo đang dựng thẳng xuống: "Hóa ra là thằng ranh mày, tao tưởng lũ trộm cắp chứ!" Mặt đê được xây đứng bằng xi măng và đá cuội, vừa trơn vừa dốc, chú không trèo xuống được, đành phải vòng qua lối đường mòn đằng kia.
Huệ Sướng thở phào nhẹ nhõm, trút được gánh nặng, ngồi bệt xuống.
Tôi giới thiệu cho anh biết, đây là một ông lão độc thân trong làng chúng tôi, quanh năm suốt tháng trông nom hoa màu cho đội sản xuất. Vụ hè thì trông lúa mì; mùa thu thì canh ngô và bông; hai mùa đông xuân thì hò hét xua đuổi đàn nhạn trời sà xuống nhổ ăn mạ non. Chú có một nhân tình ở ngôi làng bên kia sông, đêm thanh vắng thường lội qua con sông nhỏ tới vụng trộm trong túp lều canh của chú, chuyện đó gần như là bí mật công khai, tôi bèn gọi cô ấy là Aksinya. Mã La tuy chưa từng đọc cuốn "Sông Don êm đềm", nhưng chú biết tôi đang nói về ai và ám chỉ chuyện gì.
Mã La đã bước tới trước đống lửa, ném ngọn giáo xuống, chuẩn bị tìm một chỗ ngồi.
"Chào chú Grigory." Huệ Sướng nắm lấy cánh tay Mã La, "Chú quả là một người lãng mạn đấy!"
"Mày đừng có nghe nó bôi bác tao!" Mã La cười ha hả, giả bộ gắt giọng mắng, nói với tôi: "Mày tuyền bịa chuyện đặt điều cho tao!"
"Sao lại là cháu bịa chuyện được?" Tôi cố ý trêu chú, "Chú Mã La, chú thề với mặt trăng đi, có cô Aksinya nào không?"
Mã La nhón một đốm than trong đống lửa dí vào tẩu thuốc, trong cổ họng phát ra tiếng cười hềnh hệch chất phác, đắc ý ngửa đầu lên, nhàn nhạt nói: "Đó là chuyện từ đời thuở nào rồi. Giờ cái thân tội nghiệp ấy, ngày tháng long đong vất vả lắm! Tao thương tình, chu cấp cho mẹ con cô ấy dăm ba đấu thóc... Con cái người ta lớn cả rồi, mình không biết ý sao được?"
"Chú Mã La ơi!" Huệ Sướng gọi thân mật. Anh vô cùng hứng thú với Mã La, trong mắt ánh lên tia sáng sinh động, nói: "Chú quanh năm suốt tháng trông nom hoa màu cho đội, vất vả quá rồi."
"Không khổ." Mã La xua tay lắc đầu.
"Thật chẳng dễ dàng gì! Mùa thu thì mưa dầm, mùa đông thì tuyết rơi..."
"Người ta, đội trưởng tính điểm công cho tao mà!"
Mã La chẳng thốt ra được câu nào cao thượng hơn, Huệ Sướng có phần thất vọng mà ngậm miệng lại. Anh đại để là muốn nghe Mã La nói những lời đại loại như "vì tập thể ta chẳng sợ giá rét", thế nhưng anh chỉ có thể thất vọng.
"Hai đứa chúng mày cứ nói chuyện của chúng mày đi!" Mã La tự tay cời lửa, lật trở những bắp ngô đã nướng đen thui, tình nguyện phục vụ chúng tôi, "Người có văn hóa nói chuyện, nghe lọt tai lắm! Đám người nhà quê tuyền nói lời thô tục."
"Tụi cháu nói chuyện thì có gì hay mà nghe ạ?" Huệ Sướng hỏi.
"Hay chứ. Cùng một câu chuyện, bọn trí thức các cậu nói ra, cái vị nó khác hẳn!" Mã La cười bảo, "Ví như chuyện tao với cái con người tội nghiệp kia, tao thực ra cũng chẳng sợ ai bàn tán. Chúng mày nói chệch thành 'A' cái gì 'nhã', là tao biết ngay đang nói tới người tội nghiệp ấy rồi. Còn mấy lão nông thô lỗ trong làng, vừa mở mồm ra là, 'Này Mã La, mấy hôm nay với con đàn bà lang chạ ấy được mấy bận rồi?' Cậu bảo nghe có chối tai không?"
Tôi và Huệ Sướng không nhịn nổi nữa, cười phá lên ha hả. Huệ Sướng bỗng nhào tới bám vào lưng Mã La, ôm chặt lấy cổ chú, áp má mình vào đầu Mã La cọ qua cọ lại, thân thiết gọi: "Chú Mã La ơi, Grigory đích thực của cháu..."
Mã La nhặt từ trong đống lửa ra một bắp ngô đen như than, ném tọt vào lòng Huệ Sướng, tiếp đó lại ném cho tôi một bắp, động tác quen thuộc ấy khiến người ta cảm thấy hào sảng mà ấm áp. Tôi bóc đi lớp vỏ cháy khét bên ngoài, lộ ra lớp vỏ bên trong nghi ngút khói, bóc dần từng lớp, liền cắn ngập răng vào những hạt ngô mềm dẻo ngọt ngào. Động tác của Huệ Sướng còn nhanh thoăn thoắt hơn, đã gặm nghe rôm rốp đầy mồm.
"Hai đứa có cuốn kịch bản tuồng nào không?" Mã La hỏi.
"Chú cần kịch bản gì cơ?" Huệ Sướng vừa nhai nhồm nhoàm vừa hỏi.
"'Trảm Mỹ Án', 'Ngũ Điển Pha' đều được." Mã La nói, "'Chu Nhân Hồi Phủ' cũng tốt! Kịch bản gì tao cũng mê xem."
"Chú biết chữ ạ?" Huệ Sướng tò mò hỏi.
"Biết vài ba chữ." Mã La nói, "Tao vừa nhìn mặt chữ, vừa đoán trước ngẫm sau, thế là cũng vỡ ra được ý tứ."
"Chú từng đi học à?" Huệ Sướng dường như mới tìm được đề tài câu chuyện.
"Đi học những bốn năm lận đấy!" Mã La trầm ngâm, tự mình cũng bật cười thích thú, "Thời ấy đi học ở trường tư, thầy giáo thích đánh học trò lắm. Lạ lùng lắm cơ! Ở dưới tao học thuộc lòng vanh vách, cứ hễ bị gọi lên trước mặt thầy, trông thấy cái thước tre dài hai thước là bao nhiêu chữ nghĩa thuộc làu quên sạch sành sanh. Thầy liền vớ lấy thước tre, quất vào lòng bàn tay tao đau đến mức bát cơm cũng bưng không nổi..."
"Nếu chú không chìa tay ra thì sao?"
"Không được đâu! Thời đó đi học là phải chịu đòn roi." Mã La bất đắc dĩ nói, "Có một bận, thước của thầy vừa giáng xuống, tay tao thụt lùi lại, hỏng bét, thầy quất trúng ngay đầu gối của mình, thế là thôi rồi! Thầy tay trái bóp chặt ngón tay tao, nghiến răng nghiến lợi nện vào lòng bàn tay. Tao nhắm tịt mắt lại, lòng bàn tay đau mãi đến mức tê dại đi, chẳng còn biết đau là gì nữa, cũng chẳng biết là thầy đang đánh vào tay ai nữa!"
"Ối chà! Chú Mã La ơi, mấy chữ chú học được giá đắt thật đấy!" Huệ Sướng nửa đùa nửa thật nói, "Để cho những chữ chú nhọc công mới học được không bị quên mất, cháu dù thế nào cũng phải kiếm cho chú hai quyển kịch bản tuồng!"
Trong lòng tôi hiểu rất rõ, giọng hát của chú Mã La rất cừ, nổi tiếng là có chất giọng bằng đồng bằng sắt. Dưới ánh hoàng hôn mùa hè, ráng chiều nhuộm đỏ rực những rặng ngô xanh mướt mát, từ rặng liễu bạch dương bên bờ kênh thường vang lên giọng hát hào sảng và hùng tráng của Mã La. Vào những đêm đông tuyết trắng xóa mặt đất, trên bãi sông hoang vắng mênh mông, hò hét đuổi nhạn mãi cũng chán, chú liền cất cao giọng gào hát. Chú mê hát tuồng, càng mê xem tuồng hơn, mỗi bận đoàn kịch của huyện về nông thôn biểu diễn, chú thường lặn lội đuổi theo một hai chục dặm đường tới tận Đại Dục Khẩu để xem; nếu ở trấn Ngũ Lý có diễn thì chẳng đêm nào chú vắng mặt. Xem nhiều rồi, những vở Tần khang thịnh hành nhất, chú không chỉ thuộc lòng từng đoạn xướng âm dài dằng dặc, mà ngay cả lời đối thoại của nhân vật cũng có thể đọc vanh vách từng đoạn lớn. Chú cất giọng hát "loạn đàn", dẫu không tránh khỏi lạc điệu, ca từ cũng khó lòng nghe rõ, nhưng người ta vừa nghe là đoán ngay được đó là lời hát của nhân vật nào trong vở kịch nào, mà cái phong vị toát ra thì đích thị là chất Tần khang thuần túy nhất. Cái chính là thưởng thức cái phong vị khó tả ấy, còn lời tuồng và ca từ nghe không rõ cũng chỉ là chuyện thứ yếu.
"Chú Mã La, hát một đoạn 'loạn đàn' đi chú?" Tôi giục giã, "Chọn đoạn nào chú sở trường nhất ấy."
"Nếu hát 'loạn đàn' thì phải kể đến đoạn hát của Tô Vũ trong vở 'Mục Dương' mới là hay nhất." Hễ chạm đến tuồng là máu mê của Mã La lại nổi lên, chú nhìn tôi chằm chằm, rồi lại ngó sang Huệ Sướng, "Hai đứa có đứa nào biết hát không? Tô Vũ với Lý Lăng, hai người hát đối mới đã đời!"
Rất đáng tiếc, tôi đối với khúc Tần khang quê mình dẫu nghe rất êm tai nhưng lại chẳng bao giờ học hát nổi. Huệ Sướng là một nhân tố văn nghệ tích cực, từng lên sân khấu diễn kịch ở trường, hiếm nỗi trong mấy vở kịch ngắn anh từng diễn lại toàn đóng vai tiểu sinh, phần lớn là hát đối với các cô nương, tiểu thư, lời hát của Tô Vũ trong "Mục Dương" anh chẳng thuộc nổi một câu. Mã La cũng không ép chúng tôi, chú hắng giọng vài tiếng để thanh giọng, rồi bất thình lình ngẩng phắt đầu lên, bộc phát ra một thanh âm kinh thiên động địa:
"Hán Tô Vũ ở Bắc Hải..."
Khuôn mặt chú dưới ánh lửa càng thêm đỏ bừng, những đường gân trên cổ nổi cộm lên, tình tiết và lời tuồng khảng khái bi tráng kia có lẽ là thích hợp nhất với chất giọng của chú. Tôi chưa từng nghe ai hát tuồng ở cự ly gần đến thế bao giờ, lúc này mới cảm thấy nếm trải được chất Tần khang thực thụ. Một mình chú đóng cả hai vai Tô Vũ và Lý Lăng, khi thì gào to giọng xướng lên lời tuồng uy vũ lẫm liệt của Tô Vũ, lát sau lại ghìm giọng thanh mảnh hát lên nỗi lòng ai oán khuất nhục của Lý Lăng, trong màn đối xướng dồn dập quyết liệt, chú đã lột tả sống động hai loại khí chất: một Tô Vũ đem cái chết để đền nợ nước và một Lý Lăng phản bội quỳ gối đầu hàng.
Tôi đã nhiều lần nghe thấy giọng của chú Mã La nên không lấy làm lạ, còn Huệ Sướng nghe xong thì xúc động đến mức mặt mày rạng rỡ, nhiệt tình nói: "Chú Mã La, lần sau cháu đem đàn bản hồ tới, cháu kéo nhị cho chú hát, chúng ta lập một ban nhạc tự tiêu khiển."
Mã La lại cười bảo: "Tao chẳng hát khớp với đàn sáo được đâu."
Huệ Sướng vứt bỏ cùi ngô đã gặm sạch, lại nhặt từ trong đống lửa ra một bắp khác, bóc vỏ, nửa đùa nửa thật nói: "Chú Mã La, sau này cháu mà làm quan huyện thì người đầu tiên cháu đón đi hưởng phúc chính là chú. Vừa ăn ngô nướng vừa nghe 'loạn đàn', sợ là hoàng đế cũng chẳng hưởng được cái phúc phận này đâu!"
"Chuyện đó cũng chưa biết chừng." Mã La cười, "Khéo mày lại làm chủ tịch tỉnh ấy chứ!"
Chú tỏ vẻ rất nghiêm túc đưa ra ví dụ thực tế, kể rằng một người họ hàng xa của nhà chú ở trong núi, từng đi canh hoa màu trên sườn núi. Trong núi gấu nhiều vô kể, đêm đêm hay mò ra gặm ngô. Có một đêm nọ, anh họ của chú vừa đuổi gấu quay về thì có một người lăn lông lốc vào trong lều. Anh họ chú đánh đá lửa thắp sáng lên, nhìn thấy trên chân người đó đang chảy máu ròng ròng, bèn cứu chữa cho người ta. Khi vết thương lành, người đó lại rời đi trong đêm, anh họ chú cũng chẳng dám hỏi người ta là ai, rồi cũng quên bẵng đi. Sau khi giải phóng, trên xã cử ba người tới đón anh họ chú ra khỏi núi, chẳng nói chẳng rằng liền dùng kiệu khiêng anh họ chú tới trụ sở ủy ban xã. Trời đất ơi! Trước cửa ủy ban xã đậu một chiếc xe con mui kín, người bị thương năm nào từ trên xe bước xuống, ôm chầm lấy anh họ chú... Người ta là một vị bộ trưởng ở Bắc Kinh đấy!
"Chú Mã La, chú cứ đợi đấy!" Huệ Sướng cười, làm ra vẻ nghiêm trọng nói, "Sau này cháu sẽ dùng máy bay trực thăng đón chú!"
Mã La cười ha hả: "Tao sợ ngồi máy bay lắm. Mày bảo xem, cái thứ đó mà đang bay trên trời rồi bỗng dưng giở chứng lồng lên như ngựa thì biết tính sao?"
Huệ Sướng hứa suông vẽ vời cho chú Mã La một phen, chú Mã La cũng đã gào thét một chặp "loạn đàn" cho thỏa chí, điều quan trọng nhất là bụng dạ hai đứa chúng tôi đều đã được nhét đầy lương thực thực sự. Dưới màn đêm đã tối sầm khi vầng trăng đã lặn xuống mé tây, ba người men theo ba ngả đường, ai về nhà nấy.
Chiều hôm sau, Huệ Sướng hăm hở chạy sang phòng tôi, mừng không kìm được bảo: "Đêm qua về đến nhà, tao viết luôn một thiên tiểu thuyết, lấy Mã La làm nguyên mẫu. Mày ngồi xuống đây, nghe tao đọc cho mày nghe..."
Thầy Phố ở nhà văn hóa huyện gửi cho hai chúng tôi hai tấm phiếu màu xanh da trời. Nhà văn hóa thành phố tổ chức một buổi tọa đàm văn học dành cho những người yêu thích văn chương, đặc biệt mời một biên tập viên họ Tiêu của phụ trương văn nghệ báo tỉnh tới thuyết giảng, chủ đề buổi nói chuyện là "Tản mạn về tản văn". Lúc nhận được thư thì đã là chiều muộn hôm qua, chúng tôi đã hẹn nhau từ tối qua rằng chiều nay sẽ lên đường, đêm nay ngủ trọ lại ven đô, sáng sớm mai tức tốc vào nội thành là vừa kịp giờ nghe giảng. Mẹ tôi đặc biệt tốn kém nướng cho tôi năm chiếc bánh nướng nhỏ bằng bột ngô, không hề độn thêm bã đậu hay lá rau nào vào trong, đó thực sự là những chiếc bánh nướng làm từ lương thực nguyên chất. Tôi sốt ruột chờ đợi mà mãi chẳng thấy Huệ Sướng tới. Nóng ruột quá không nén nổi, tôi bèn chạy sang nhà anh, nào ngờ anh đang lời qua tiếng lại cãi cọ với cô vợ mới cưới.
Cô vợ mới cưới Tú Hoa, mũi và miệng đều méo xệch đi vì tức giận; chiếc mũi thanh tú kia do má đỏ gay mà trông như nhỏ lại và tẹt đi; đôi mắt vốn dạt dào vẻ dịu dàng giờ đây phủ một làn u uất đùng đục, trông thật khó coi; đôi môi dẩu ra càng khiến khuôn mặt trở nên mất cân đối. Nhìn thấy bộ dạng này của cô ấy, tôi thầm giật mình. Cô ấy cũng có phần ngượng ngùng, liền quay phắt người lại, ngồi xuống mép giường sưởi, quay tấm lưng đang khẽ run rẩy về phía cửa.
"Sao cô hẹp hòi thế hả!" Huệ Sướng bực bội nói, "Thật là vô lý hết sức!"
Tôi nhìn sắc mặt nghẹn ứ tức tối của Huệ Sướng, khuyên anh nên bình tĩnh lại. May mà Tú Hoa thấy có người tới cũng không mở miệng nữa, tôi bèn kéo Huệ Sướng ra ngoài cửa, tránh đi có lẽ là cách giải quyết tốt nhất.
Sau khi lên đường, tâm trạng của Huệ Sướng dần dần bình phục lại. Tôi ngại không tiện hỏi đôi vợ chồng trẻ cãi nhau vì cớ gì, chỉ khuyên anh đừng chấp nhặt với cô ấy làm gì, dẫu sao đó cũng chỉ là một cô gái nông thôn mới học hết lớp bốn tiểu học, lớn chừng này rồi mới chỉ lên Tây An có hai lần, đều là vào dịp đính hôn và kết hôn với anh, được anh dẫn đi mua sắm quần áo, đi chụp ảnh và trèo lên tháp Đại Nhạn.
"Haizz! Có phải chuyện đứng đắn gì đâu!" Huệ Sướng chán nản nói, "Toàn là dạ hẹp hòi! Xem ra... bụng dạ phụ nữ nông thôn càng nông cạn hẹp hòi hơn! Tao cứ ngỡ con gái nhà quê thì chất phác đôn hậu..."
"Đàn bà trong thiên hạ, bất kể da trắng hay da vàng, đều có một chứng tật bẩm sinh không thể nào khắc phục được..." Tôi chẳng nhớ rõ mình từng đọc câu này ở cuốn sách nào, bèn bê hết cả ra, làm ra vẻ thâm sâu uyên bác như thể mình có nghiên cứu chuyên sâu về phụ nữ vậy, "Đó chính là thói đa nghi như Tào Tháo, đối với chồng lại càng tệ hại hơn."
"Chỉ vì một bức thư mà mặt sưng mày xỉa với tao suốt ba ngày nay." Huệ Sướng nói, "Một cô bạn học nữ gửi cho tao một lá thư, hỏi thăm tao vài câu, có mấy từ ngữ khen ngợi tao. Cô ấy đọc hiểu bập bõm, thế mà dám bảo cô bạn học đó là 'con đàn bà lăng loàn' của tao. Chiều nay tao chuẩn bị đi, cô ấy lại kiếm cớ gây sự, bảo tao vội vã sốt sắng thế là để đi tìm 'con đàn bà lăng loàn' kia... Mày xem, vớ phải hạng đàn bà này thì tao biết làm sao bây giờ?"