Toàn bộ chương này nói về những từ ngữ bạn sử dụng trong bài thuyết trình – nên sử dụng từ ngữ như thế nào, đặt chúng ở đâu và nên thay đổi như thế nào tùy theo khán giả, môi trường. Bằng cách chú ý đến các yếu tố như giọng điệu và phong cách viết, bài thuyết trình sẽ mang lại những trải nghiệm phản ánh đúng thương hiệu của bạn. Từ ngữ trong bài thuyết trình còn có thêm một vai trò nữa: truyền đạt dữ liệu và bằng chứng giúp người xem vượt qua các nghi ngại và thôi thúc họ hành động.
Những nội dung chính:
• Phong cách viết
• Giọng nói và giọng điệu
• Định dạng
• Khi ngôn từ là không đủ
Phong cách viết
Mỗi hình thức truyền thông đều có phong cách riêng. Cách bạn viết một lá thư tình sẽ khác với cách bạn viết bài cho web hay một hợp đồng pháp lý. Bài thuyết trình cũng có phong cách riêng, và phong cách ấy có liên quan rất nhiều đến khán giả, địa điểm, thời gian cũng như cách thức họ nhìn nhận bài thuyết trình của bạn.
Cách viết cho tài liệu thuyết trình
Một bài thuyết trình sử dụng hình ảnh hỗ trợ trong khi trình bày sẽ dùng rất ít từ ngữ – tối đa một câu mỗi slide. Bạn không cần phải sử dụng các câu đầy đủ. Thông thường, một từ hay một cụm từ ngắn là đủ để giới thiệu ý tưởng mà bạn muốn tiếp tục phát triển. Nếu bạn đã hoàn thiện phần tài liệu đọc của bài thuyết trình, hãy thử xóa toàn bộ chữ viết đi ngoại trừ các tiêu đề và xem số từ còn lại có đủ sức cung cấp thông tin để người xem hiểu được các slide này nói về điều gì không.
Cách viết cho tài liệu đọc
Với tài liệu bạn dự định sẽ gửi để mọi người đọc, các slide sẽ phải truyền tải được tất cả những điều bạn sẽ tự mình nói với người nghe. Từ ngữ phải nhanh chóng thu hút được sự chú ý, diễn đạt rõ ràng những điểm cơ bản bạn muốn truyền tải, có các bằng chứng để hỗ trợ những luận điểm đó và tiếp tục phát triển cả bài trình bày. Hãy cẩn thận với những câu nghe có vẻ ấn tượng nhưng thật ra vô nghĩa. “Chúng tôi dự định sẽ theo đuổi một chiến lược marketing hiệu quả”, hãy chỉ sử dụng cụm từ “chiến lược marketing” ở một góc của slide và viết chiến lược của bạn ra trong một câu 15 từ hoặc ít hơn. Nếu chiến lược của bạn bao gồm nhiều cụm từ, hãy tạo các tiêu đề miêu tả mỗi cụm từ và sau đó bổ sung những phần giải thích ngắn gọn, đi thẳng vào vấn đề bên dưới mỗi tiêu đề này. Tài liệu đọc cũng có thể là tài liệu để “quét” thông tin. Nếu chỉ có 15 giây để xem xét toàn bộ tài liệu, tôi vẫn có thể nắm được nội dung của tài liệu một cách tương đối.
Các nguyên tắc viết của George Orwell
George Orwell, tác giả cuốn sách nổi tiếng Chuyện ở nông trại (Animal Farm) và 1984, đã viết một danh sách các nguyên tắc viết trong tiểu luận 1946 của ông, “Politics and English Language” (tạm dịch: “Chính trị và ngôn ngữ Anh”) Hãy coi sáu nguyên tắc này như kinh thánh của bạn, chúng sẽ giúp bạn thành trở thành một người viết tốt hơn chỉ sau một đêm.
1. Không bao giờ sử dụng ẩn dụ, ví von hay những dấu hiệu ngôn ngữ bạn đã quen nhìn thấy ở các văn bản.
2. Không bao giờ sử dụng một từ dài nếu có từ ngắn thay thế.
3. Nếu có thể cắt bớt từ nào, hãy cắt bớt.
4. Không bao giờ dùng thể bị động [‘đã được cứu sống’] nếu có thể hãy dùng thể chủ động [‘đã cứu’].
5. Không bao giờ sử dụng một cụm từ lạ, một từ khoa học hoặc một thuật ngữ nếu bạn biết một từ thông dụng hơn với ý nghĩa tương đương.
6. Hãy phá bỏ bất kỳ quy luật nào trong các quy luật trên trước khi nói ra bất kỳ điều gì không phải tiếng Latinh.
Giọng nói và Giọng điệu
Giọng nói và giọng điệu thể hiện tính cách bài thuyết trình của bạn. Nếu Amazon muốn xuất bản bài thuyết trình của bạn dưới dạng sách nói, bạn muốn ai sẽ là người đọc nó? James Earl Jones? Tina Fey? Justin Timberlake? Bạn muốn mọi người cảm thấy như thế nào khi đọc bài thuyết trình của mình? Bạn có muốn thấy họ cười không? Hay là họ sẽ nhíu mày vì quá say mê hoặc tập trung cao độ? Bạn có quyền quyết định trải nghiệm của khán giả bằng giọng nói và giọng điệu mà bạn sử dụng.
Lựa chọn từ ngữ
Để xác định giọng nói và giọng điệu, hãy bắt đầu bằng những từ bạn lựa chọn. Đây là những từ trang trọng hay thông thường? Bạn có sử dụng nhiều từ kết thúc bằng âm ‘shun’* không? Bạn có muốn sử dụng tiếng lóng không?
Cấu trúc câu
Hãy xem cách chúng tôi sử dụng dấu câu trong cuốn sách này. Chúng tôi sử dụng rất nhiều câu ngắn, đơn giản chỉ để truyền đạt một ý trong một câu. Đôi lúc, chúng tôi có các ý bổ sung sử dụng dấu gạch ngang – giống như chúng tôi đang làm bây giờ – hay dấu phẩy để câu mang tính đối thoại nhiều hơn.
* Cách phát âm khá nặng trong tiếng Anh, thường gặp ở các từ như execution – tiến hành, completion – hoàn tất, formation – hình thành.
Ẩn dụ và Hình ảnh
Mọi người hình dung gì trong đầu khi họ đọc những từ ngữ của bạn. Bạn có nên sử dụng các hình ảnh ẩn dụ trong quân đội (ví dụ như “chiếm vị trí đổ bộ”) hay các hình ảnh ẩn dụ trong nông nghiệp (ví dụ như “gieo trồng và phát triển các thị trường mới”)?
Định dạng
Khi bạn mới nhìn trang trước của cuốn sách này, một trong những thứ đầu tiên bạn có xu hướng để ý sẽ là dòng chữ “Giọng nói và giọng điệu” được viết to. Bạn biết rằng nội dung của phần này sẽ liên quan tới giọng nói và giọng điệu bởi cách viết những chữ này thể hiện điều đó. Bạn cũng biết rằng những khái niệm như lựa chọn từ ngữ có thể là một trong các khía cạnh của vấn đề giọng nói và giọng điệu. Bạn biết điều này bởi cụm từ “Lựa chọn từ ngữ” được in đậm, đứng riêng một dòng, với một font chữ có kích thước lớn hơn hầu hết các chữ còn lại cùng trang nhưng lại nhỏ hơn tiêu đề “Giọng nói và Giọng điệu”. Bạn có thể đưa ra tất cả những kết luận trên dựa trên định dạng của các chữ trong trang đó.
Định dạng là hình thức thể hiện của bản thiết kế hay là bố cục của các chữ trên trang và trong một khổ hay một câu. Cách định dạng sẽ thay đổi đôi chút giữa tài liệu trình bày và tài liệu đọc.
Hình thức định dạng phổ biến cho tài liệu đọc
• Thu hút sự chú ý của người xem trong một phần ba diện tích trên cùng của slide. Sử dụng tiêu đề hoặc các cụm từ ngắn để cung cấp vừa đủ thông tin để người đọc hiểu nội dung slide này nói về điều gì trong vòng chưa đến ba giây.
• Tài liệu đọc thường bao gồm ba yếu tố chính: tiêu đề, một cụm từ ngắn hay một câu giải thích luận điểm chính trong slide, và một đoạn dài hơn, khoảng 1-3 câu, với phần giải thích kỹ hơn hoặc để đưa ra các bằng chứng.
• Nên tiết kiệm chữ. Sử dụng càng ít chữ càng tốt.
• Hãy tư duy bằng hình ảnh mới mẻ.
Hình thức định dạng phổ biến cho tài liệu thuyết trình
• Càng ít chữ càng tốt. Giới hạn mỗi slide chỉ có tối đa 10 chữ. Mà ai nói rằng bạn phải có chữ trong slide chứ?
• Nếu bạn không chắc về việc có nên đưa thứ gì đó vào không, hãy hình dung bạn là một cụ già đang cố gắng đọc nội dung trên slide từ vị trí cuối căn phòng.
• Nếu bạn đã tạo xong tài liệu đọc, hãy bắt đầu tài liệu thuyết trình bằng cách xóa hết chữ đi ngoại trừ phần tiêu đề.
• Hãy tư duy kiểu Steve Jobs.
Khi ngôn từ là không đủ
Một trong những giấc mơ của Walt Disney là có những chuyến đi ở nơi mà muông thú được tương tác với khách ở một cự ly rất gần. Hãy hình dung về trải nghiệm một công viên hoang dã đúng nghĩa – voi và hươu cao cổ ở gần bạn tới mức bạn có thể nhìn thấy từng sợi lông của chúng. Nhưng có quá nhiều rào cản về an toàn và kỹ thuật, vì vậy ông buộc phải chấp nhận sử dụng những con thú điện tử ngốc nghếch. Tua nhanh đến nửa thế kỷ sau. Michael Eisner, hiện là Giám đốc điều hành của Disney đang tham dự cuộc thảo luận cuối cùng về dự án xây dựng công viên sắp tới: Magic Kingdom (Vương quốc Kỳ ảo). Cuối cùng, giấc mơ của Walt có thể trở thành sự thật. Nhưng Eisner không thể hiểu làm như vậy để làm gì? Có gì thật sự đặc biệt về những con thú sống chứ?
Joe Rhode, trưởng nhóm kỹ sư hình ảnh của dự án đưa ra lời kêu gọi đầu tư với các CEO của Disney: “Chúng ta đều biết có những quan ngại về việc bọn thú liệu có trở nên kích động hay không,” anh mở lời.
“Trái tim của Vương quốc các loài chính là những con thú, và khách thăm quan sẽ đối mặt với chúng. Chúng ta đã đi một chặng đường rất dài để đảm bảo rằng lũ thú sẽ xuất hiện rất gần với con người theo cách chưa từng có trước đây….,” anh tiếp tục.
Sau đó cánh cửa mở ra và một con hổ Bengal nặng 180 kg bước vào. Trong khi Rhode tiếp tục bài thuyết trình của mình như thể không có chuyện gì xảy ra, con hổ bước vòng quanh chiếc bàn, hít ngửi những viên giám đốc đang tê dại.
Kết thúc phiên thảo luận.
Bằng chứng của bạn không tự nói lên điều gì. Bạn phải tìm cách để những bằng chứng đó trở nên hấp dẫn và chân thực với khán giả.
Ví dụ, Freight Farms, một công ty khởi nghiệp về nông nghiệp chuyên cải tiến các xe chở hàng đã qua sử dụng thành những nông trại thủy canh tự động hóa, luôn đưa các nhà đầu tư tới thăm một trang trại trên xe hàng trước khi mời gọi họ đầu tư. Paradigm, một doanh nghiệp xã hội chuyên bán các bếp nấu hiệu năng cao cho phụ nữ sống ở các nước đang phát triển, sẽ bó một đống lớn các que củi với nhau – bằng kích thước của một bó củi mà những người phụ nữ ở các nước đang phát triển phải vác đi nhiều dặm đường để làm củi đốt – và thách đố các nhà đầu tư thử vác những bó củi này trên vai.
Rất nhiều người không làm được.
Điều gì sẽ tạo ra trải nghiệm tự nhiên trong tâm trí của khán giả? Điều gì sẽ khiến họ cảm thấy sức mạnh của những việc bạn đang làm và khuyến khích họ làm điều gì đó vì nó? Hãy lật sang trang tiếp theo, và thử hình dung, với tư cách của một nhà đầu tư, khi nhìn thấy thứ đó bước vào căn phòng.

Joel SartoreNational GeographicGetty images
Nói thế là đủ.
Bắt đầu bài thuyết trình của bạn như thế nào?
1. Vẽ 10 hình chữ nhật và viết tên của từng slide trong mỗi hình chữ nhật.
Chia một tấm bảng trắng hoặc một mẩu giấy ra thành 10 ô hình chữ nhật và coi mỗi ô đó là một slide. Viết tiêu đề của mỗi slide phía trên cùng. Sau đó, hãy phác thảo mạch truyện (storyline) cho bài trình bày của bạn bằng chữ viết và hình ảnh. Hình ảnh bên phải là hình chụp một trong những phác thảo ban đầu của chúng tôi về bài thuyết trình dành cho cuốn sách này.
2. Tweet những ý tưởng lớn
Hãy viết lại 10 cụm thông tin trên thành 10 cụm từ với số ký tự theo quy định của Twitter để miêu tả một khía cạnh trong ý tưởng kinh doanh của bạn. Bạn cũng có thể sử dụng hình ảnh để mô tả mỗi khía cạnh.
3. Hãy tự hỏi bản thân: Nếu tôi muốn lồng ghép câu chuyện hấp dẫn nhất về việc kinh doanh vào bài thuyết trình, tôi sẽ kể câu chuyện gì?
Sử dụng câu chuyện đó để xây dựng khung sườn cho bài thuyết trình và sắp xếp trật tự của các slide. Bạn có thể mở đầu bằng câu chuyện đó để thu hút sự chú ý của người nghe, hoặc bạn có thể để mạch bài thuyết trình phát triển đến cao trào là thời điểm câu chuyện xảy ra.

Gửi bài thuyết trình của bạn đi như thế nào?
Loại tệp mà bạn gửi trong tài liệu đính kèm hoặc loại giấy bạn in bài thuyết trình có vẻ là một chi tiết rất nhỏ. Nhưng không phải vậy. Cách bạn gửi tài liệu chính tạo ra ấn tượng đầu tiên của người nhận về tài liệu đó. Bạn đã bỏ rất nhiều công sức để tài liệu ấy sẵn sàng đến tay mọi người, bạn không muốn nó trở thành công cốc chỉ vì người nhận sẽ không mở file hoặc bị xao lãng bởi cách dập ghim cẩu thả.
Lời khuyên dành cho bản in
Đóng gáy cẩn thận. Các loại gáy xoắn bằng kim loại là lựa chọn tốt nhất và đắt nhất, nhưng có thể rất khó tìm ra một cửa hàng in có sẵn loại máy để làm việc này. Nếu không có sẵn, chúng tôi khuyên bạn nên sử dụng loại gáy xoắn dạng trôn ốc. Kiểu gáy xoắn răng lược cũng tốt, nhưng giấy bên trong dễ bị rơi ra ngoài. Nếu nghe có vẻ phức tạp quá thì người ở tiệm in có thể giúp bạn chọn cách đóng gáy hợp lý. Đừng bao giờ sử dụng dập ghim!
Giấy chất liệu tốt. Sử dụng giấy dày dặn. Loại giấy mỏng mang lại cảm giác rẻ tiền khi chạm vào và dễ làm bạn bị đứt tay.
Bản thuyết trình đầy đủ và bản rút gọn một trang. Bản rút gọn một trang nên chứa tất cả các yếu tố trong bản đầy đủ nhưng chỉ gói gọn trong một trang để dễ theo dõi.
Lời khuyên dành cho bản điện tử
PDF, không phải Keynote. Luôn luôn chuyển tệp tài liệu sang định dạng PDF chứ không phải Word, Keynote hay PowerPoint. Những văn bản có thể chỉnh sửa khá hỗn loạn, không phải lúc nào cũng mở ra được và thường có dung lượng lớn.
Kiểm soát quyền tiếp cận. Thật ra rất khó để ngăn mọi người không chia sẻ tài liệu của bạn nếu họ thật sự muốn làm thế. Tài liệu PDF được bảo vệ bằng mật khẩu có thể giúp tài liệu của bạn không rơi nhầm vào tay người khác. Bạn cũng có thể sử dụng docsendcom (Chính là Google Analytics dành cho văn bản), nó sẽ giúp bạn biết được ai đọc tài liệu của bạn và họ dành bao nhiêu thời gian để đọc nó.
Cập nhật và lưu các phiên bản. Thay vì đính kèm tài liệu thuyết trình trong e-mail, hãy cân nhắc việc tải nó lên Dropbox và chia sẻ các đường link trong e-mail để người nhận xem được. Bằng cách này bạn có thể cập nhật nội dung bài thuyết trình và nhà đầu tư sẽ luôn xem được bản mới nhất. Khi bạn lưu một bản mới, hãy giữ lại các bản trước đó ở một thư mục riêng để có thể theo dõi được tất cả những thay đổi bạn đã tạo ra.