Chương này tập trung vào các kiến thức cơ bản về huy động vốn khởi nghiệp – các cách gọi vốn khác nhau, các vòng gọi vốn diễn ra như thế nào và tại sao, cũng như mục đích của các thỏa thuận huy động vốn. Chương này được thiết kế để những người lần đầu khởi nghiệp hiểu các thuật ngữ trong lĩnh vực huy động vốn, để bạn có thể tiếp tục phát triển các kỹ năng xây dựng quan hệ khó khăn hơn rất nhiều. Nếu những cụm từ như “định giá trước đầu tư” (pre-money valuation) và “nợ chuyển đổi” (convertible note) khiến bạn cảm thấy hoảng sợ, thì chương này cần cho bạn. Dẫu vậy, đừng quá tập trung vào việc cố gắng hiểu toàn bộ vấn đề tài chính khởi nghiệp từ trong ra ngoài. Hầu hết các nhà đầu tư chúng tôi biết đều quan tâm đến việc tìm kiếm những nhà khởi nghiệp mà họ có thể tin tưởng hơn là thỏa thuận để đạt được phi vụ làm ăn khả thi nhất.
Những nội dung chính:
• Bốn cách để gọi vốn
• Cách thức hoạt động của các vòng gọi vốn
• Tìm hiểu các thỏa thuận huy động vốn cổ đông (equity financing agreement)
Bốn cách gọi vốn
Ở mức độ cơ bản nhất, tất cả các công ty khởi nghiệp đều huy động tiền thông qua một trong bốn cách dưới đây.
Vốn sinh ra từ lợi nhuận
Bản chất của doanh nghiệp là lấy lãi làm vốn. Doanh nghiệp là những cỗ máy “tạo giá trị” và tiền chỉ đơn giản là con số giá trị được thỏa thuận. Một phương án để có được số tiền bạn cần là sử dụng chính doanh nghiệp, hoặc một công việc kinh doanh khác để tạo ra tiền thông qua việc bán sản phẩm hoặc dịch vụ. Nói cách khác, bạn bán sản phẩm với giá tiền lớn hơn chi phí bạn phải bỏ ra để làm nó, sau đó lấy phần tiền lời để tiếp tục sản xuất và bán nhiều sản phẩm hơn. Bạn cũng có thể bán dịch vụ như tư vấn và sử dụng lợi nhuận từ dịch vụ đó để phát triển việc kinh doanh của mình. Người ta gọi đây là “tự thân vận động”. Đây là cách rẻ nhất để có tiền. Và tiền sẽ về rất chậm. Rất nhiều doanh nghiệp kiếm tiền để phát triển bằng cách này.
Vốn đến từ đâu
• Doanh thu – Chi phí = Lợi nhuận
Vốn vay nợ
Mượn tiền là cách gọi khác của vay nợ. Với các khoản vay, bạn trả “phí thuê” hằng tháng cho một ai đó, hay còn gọi là tiền lãi, để đổi lấy việc được sử dụng tiền của họ. Tuy nhiên, các tổ chức cho mượn tiền muốn có sự đảm bảo rằng bạn sẽ trả lại số tiền đó. Họ thường yêu cầu các hình thức thế chấp, như nhà xưởng hay một loại máy móc quan trọng, như vậy giả sử bạn không thể trả lại số tiền, họ có thể lấy nhà xưởng của bạn và bán đi để lấy tiền.
Mượn tiền bằng hình thức vay nợ đắt đỏ hơn là tự làm ra, bởi bạn phải trả tiền lãi (phí thuê tiền) hằng tháng, và điều này cũng rất rủi ro, vì nếu bạn không thể xoay xở để trả lại số tiền hay tiền lãi đúng hạn, người cho bạn vay tiền có thể đẩy bạn vào tình trạng phá sản.
Vốn đến từ đâu?
• Ngân hàng đầu tư
• Ngân hàng thương mại
• Tiền tiết kiệm và khoản vay
• Các nền tảng cho vay như Able
Mua vốn bằng cách bán cổ phần
Một cách khác để gây vốn là mua tiền mặt bằng cách bán đi thứ giá trị nhất bạn có: quyền sở hữu doanh nghiệp của bạn và lợi nhuận nó có thể tạo ra trong tương lai. Bạn hy vọng doanh nghiệp của bạn sẽ trị giá rất nhiều tiền, và bất kỳ ai sở hữu một phần doanh nghiệp cũng sẽ có phần trong toàn bộ số tiền đó. Bằng cách bán cổ phần cho nhà đầu tư, bạn đề nghị họ trở thành cổ đông của doanh nghiệp – một tỷ lệ phần trăm sở hữu mà tất cả đồng ý với nhau. Bán cổ phần thường được cho là phương án cấp vốn đắt đỏ nhất, bởi vì nếu doanh nghiệp làm ăn tốt, cuối cùng bạn sẽ phải trả một số tiền rất lớn lẽ ra đã thuộc về bạn. Tuy nhiên, đó chỉ là viễn cảnh khi doanh nghiệp của bạn có thể đạt thành công tương tự mà không cần bán cổ phần. Nếu như bạn cần tiền nhanh hoặc có những nhà đầu tư sẵn sàng đóng góp nhiều thứ hơn ngoài tiền, việc bán cổ phần có thể là một phần quan trọng làm nên thành công của doanh nghiệp.
Vốn đến từ đâu?
• Quỹ đầu tư tư nhân (private equity)
• Quỹ phòng hộ (hedge fund)
• Công ty đầu tư mạo hiểm
• Nhà đầu tư thiên thần
Huy động mọi người đóng góp ủng hộ
Còn một cách khác để huy động tiền cho doanh nghiệp của bạn: yêu cầu mọi người quyên tiền. Những tổ chức từ lâu đã đầu tư cho các công ty khởi nghiệp dưới dạng khoản trợ cấp. Ngày nay, các công ty khởi nghiệp sử dụng các nền tảng gây quỹ cộng đồng dựa vào các nhà tài trợ để huy động các số tiền nhỏ từ rất nhiều khách hàng và người hâm mộ, đổi lại những người hỗ trợ tiền sẽ nhận được các hình thức tri ân, như mua hàng giảm giá trong các lượt rao bán sản phẩm đầu tiên hoặc được hưởng các dịch vụ cao cấp. Với các công ty khởi nghiệp có thương hiệusản phẩm tiêu dùng mạnh, truyền cảm hứng vàhoặc khách hàng vô cùng nhiệt huyết, đây có thể là một nguồn tiền rất lớn.
Vốn đến từ đâu?*
• Kickstarter
• Indiegogo
• Crowdfunder
* Đây là tên của các nền tảng gây quỹ cộng đồng khá phổ biến. (ND)
Các vòng gọi vốn diễn ra như thế nào?*
* Paul Graham đã có một bài phân tích rất hay về cách các công ty khởi nghiệp trải qua các vòng gọi vốn; bài viết của anh là nguồn cảm hứng cho chúng tôi viết phần này. Xem thêm: http://wwwpaulgrahamcom/ startupfundinghtml. (TG)
Giả sử một nhóm các nhà sáng lập đầy lòng quyết tâm và tinh thần đổi mới có một ý tưởng xuất sắc. Để thực hiện ý tưởng, nhóm các nhà sáng lập này quyết định huy động một số vốn nhỏ từ bạn bè và gia đình, giả sử số tiền là 250.000 đô-la. Nói theo ngôn ngữ khởi nghiệp, doanh nghiệp này đang trong giai đoạn hạt giống. Đây là vòng gọi vốn đầu tiên của họ – lần đầu tiên họ lựa chọn hình thức vay hoặc phát hành cổ phiếu để phát triển kinh doanh. Họ sử dụng tiền này để duy trì và xây dựng nguyên mẫu kinh doanh.
Sau đó, sáu tháng đến một năm sau, cũng các nhà sáng lập này cán mốc cần huy động thêm vốn, có thể để tuyển thêm nhân sự và xây dựng một sản phẩm khả thi tối thiểu (MVP – minimum viable product – dạng sản phẩm thô sơ nhất mà một khách hàng sẵn sàng bỏ tiền ra mua). Lần này, họ cần nhiều tiền hơn số tiền ông bác giàu có chịu chi, quanh mức 2,5 triệu đô-la. Vì vậy, họ quyết định nhắm tới những người giàu có trong khu vực sẵn sàng đầu tư vào các công ty khởi nghiệp. Những người này được gọi là các nhà đầu tư thiên thần, thường là các doanh nhân thành công, họ có thể đầu tư cá nhân hoặc đầu tư theo nhóm như một nhóm đầu tư thiên thần để giảm bớt gánh nặng tìm kiếm và sàng lọc các công ty khởi nghiệp có thể trở thành các khoản đầu tư tốt. Với nhóm các nhà đầu tư mới này, những người sáng lập của chúng ta đã bước vào vòng gọi vốn Serie A.
Giả sử mọi việc đều diễn ra chính xác như kế hoạch. Bây giờ, công ty khởi nghiệp đã trở thành một doanh nghiệp làm ăn có lãi hoặc sẽ sớm sinh lãi. Các nhà sáng lập quyết định họ cần nhiều tiền hơn để mở rộng quy mô công ty, số tiền lần này là 10 triệu đô-la. Với số tiền này, họ không thể tìm kiếm loanh quanh trong khu vực. Họ quyết định săn đuổi các tổ chức chuyên cấp vốn gọi là các công ty đầu tư mạo hiểm (VC – venture capital). Các công ty đầu tư mạo hiểm cũng chính là các công ty khởi nghiệp; nhà sáng lập huy động được vốn từ các nhà đầu tư có giá trị tài sản rất lớn như các văn phòng đầu tư gia đình, các quỹ hưu trí, các công ty bảo hiểm, và tiếp tục sử dụng số tiền đó đầu tư vào các công ty khởi nghiệp để đem về lợi nhuận lớn cho họ. Với hình thức cấp vốn này, doanh nghiệp đã bước vào giai đoạn tăng trưởng và vòng gọi vốn Serie B.
Quá trình này tiếp tục diễn ra, với số tiền lớn hơn được huy động từ các nguồn lớn hơn, cho tới khi công ty ra mắt đại chúng lần đầu tiên và trở thành công ty đại chúng hoặc được một doanh nghiệp lớn hơn mua lại.
Hãy tóm tắt hành trình của doanh nghiệp X như sau: Vòng hạt giống: Bạn bè và gia đình (250.000 đô-la) Vòng Serie A: Nhà đầu tư thiên thần (2,5 triệu đô-la) Vòng Serie B: Nhà đầu tư mạo hiểm (10 triệu đô-la)
Đó là câu chuyện về gọi vốn. Hãy huy động một số tiền nhỏ từ một nhóm các nhà đầu tư, phát triển và tiếp tục huy động số vốn lớn hơn từ nhiều nhà đầu tư hơn. Paul Graham, nhà sáng lập của vườn ươm tăng tốc khởi nghiệp Y Combinator so sánh các vòng cấp vốn giống như sang số khi bạn lái xe. Giống như xe đạp hay ô tô, một công ty dựa trên vốn đầu tư mạo hiểm sẽ vận hành trên nhiều “số”, hay nhiều vòng cấp vốn khi nó phát triển ngày càng lớn mạnh. Mỗi vòng cấp vốn đem lại cho doanh nghiệp một khoản tiền để nó có thể tăng tốc nhanh hơn. Loại hình cấp vốn và số vốn phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp của bạn tăng trưởng với tốc độ chính xác, phát triển đủ nhanh để tận dụng các cơ hội trước mắt nhưng không quá nhanh đến mức mất kiểm soát và không thể thay đổi trong quá trình tăng trưởng.
Tìm hiểu các thỏa thuận huy động vốn cổ đông
Bất cứ khi nào một nhà sáng lập bán cổ phần trong công ty của mình để đổi lấy tiền mặt, anh ta đã bước vào một thỏa thuận pháp lý với người đồng ý trao tiền cho anh ta. Theo Brad Feld và Jason Mendelson trong cuốn sách Venture Deals (tạm dịch: Thỏa thuận Kinh doanh mạo hiểm), văn bản thỏa thuận pháp lý đó được lập ra để quyết định hai việc cơ bản:
1. Kinh tế: Chiếc bánh quyền sở hữu được chia như thế nào khi công ty khởi nghiệp được mua lại hoặc phá sản (nói theo cách khác, ai sẽ được gì và khi nào).
2. Kiểm soát: Ai có quyền quyết định mọi việc trong kinh doanh (nói theo cách khác, ai quyết định việc gì và khi nào).
Các nhà đầu tư sử dụng rất nhiều cơ chế khác nhau trong các văn bản thỏa thuận để đảm bảo quyền lợi kinh tế của họ và giành quyền kiểm soát mong muốn. Các cơ chế và điều khoản khác nhau có thể khiến bạn bối rối. Là một nhà sáng lập, thử thách dành cho bạn là giải mã các thuật ngữ trong đầu tư thành những thứ có ý nghĩa với bạn, với doanh nghiệp của bạn và quyền lợi của bạn trong doanh nghiệp – khi việc kinh doanh diễn ra thuận lợi hay khó khăn, hoặc bất kỳ khả năng nào có thể xảy ra nằm giữa hai khả năng này. Chúng tôi sẽ mô tả những điều khoản quan trọng nhất ngay dưới đây.
Giá tiền
Là số tiền các nhà đầu tư trả cho mỗi cổ phần và phần trăm sở hữu doanh nghiệp họ có được. Một thuật ngữ liên quan là sự định giá (valuation) – tổng giá trị của doanh nghiệp dựa trên giá tiền các nhà đầu tư đã trả cho cổ phần của họ. Các nhà đầu tư có hai cách nhìn nhận về giá tiền.
• Định giá trước đầu tư (pre-money valuation) Công ty có giá bao nhiêu trước khi nhà đầu tư bỏ thêm tiền vào?
• Định giá sau đầu tư (post-money valuation) Công ty có giá bao nhiêu sau khi nhà đầu tư bỏ thêm tiền vào?
Định giá trước và sau đầu tư là việc không hề đơn giản. Hãy làm rõ giá bạn đang nói đến là giá nào trong quá trình thương thuyết. Bạn có thể gặp các thuật ngữ khác liên quan đến giá tiền trong thỏa thuận hợp tác đầu tư; nhưng tất cả rốt cuộc đều nói về hai thứ: số tiền đầu tư và nhà đầu tư sẽ sở hữu bao nhiêu phần trăm giá trị của công ty với số tiền đó. Dưới đây là một số cách khác để thể hiện giá:
• Giá mỗi cổ phần
• Tỷ lệ phần trăm quyền sở hữu
• Tổng số tiền đầu tư (cộng dồn)
Quyền ưu tiên thanh toán (Liquidation Preference)
Quyền ưu tiên thanh toán là một để các nhà đầu tư bảo vệ khoản đầu tư của họ nếu doanh nghiệp làm ăn không tốt. Họ thực hiện quyền này bằng cách yêu cầu nhân số tiền đầu tư ban đầu của họ lên nhiều lần, ví dụ hai hay ba lần khi công ty được mua lại hoặc thanh toán mọi khoản nợ để dừng kinh doanh. Bằng cách này, nếu không có đủ tiền để quay vòng, nhà đầu tư sẽ lấy lại số tiền của họ trước tiên.
Bên cạnh đó, nhà đầu tư có thể sẽ yêu cầu được “có phần”, có nghĩa là sau khi đã nhận được khoản đầu tư của mình theo cấp số nhân, họ vẫn muốn nhận được phần trăm từ những gì còn lại.
Quyền chọn mua cổ phần cho nhân viên (Vesting)
Khi áp dụng quyền chọn mua cổ phần, số cổ phần một nhà sáng lập hay một nhân viên có thể mua được sẽ tăng lên theo thời gian, như vậy những người sớm rời bỏ doanh nghiệp sẽ không nhận được nhiều bằng những người gắn bó với nó. Một thỏa thuận, hoặc kế hoạch chọn mua cổ phần tiêu biểu sẽ bao gồm điều khoản các nhà sáng lập hoặc nhân viên sẽ được chia cổ phần sau bốn năm, mỗi tháng sẽ có thêm 1/48 số cổ phần họ được hưởng. Thông thường, sẽ có các điều khoản ràng buộc để nhân viên phải làm với công ty trọn vẹn một năm trước khi được mua cổ phần. Nguyên tắc một năm này vẫn thường được gọi là “vách đá một-năm” (one-year cliff).
Thỏa thuận huy động vốn không đầy đủ
Vẫn còn một dạng huy động vốn khác mà chúng ta nên nhắc tới khi nói về các thỏa thuận huy động vốn ở giai đoạn đầu. Các công ty khởi nghiệp giai đoạn đầu cần huy động vốn nhưng họ thường muốn né tránh việc định giá – nghĩa là áp đặt một giá trị cho doanh nghiệp. Họ tránh bởi lúc này còn quá sớm để đưa ra quyết định hợp lý về giá trị của công ty. Trong hoàn cảnh này, các nhà sáng lập có thể chọn huy động vốn bằng hình thức nợ chuyển đổi – một kiểu huy động vốn với hình thức ban đầu là một khoản nợ nhưng sẽ được tự động chuyển đổi thành cổ phần vào lần gọi vốn tiếp theo của doanh nghiệp. Đổi lại, các nhà đầu tư có thể thương lượng để được giảm giá khi mua các cổ phần bằng tiền đầu tư của họ trong tương lai. Xét cho cùng, mục đích cơ bản của thỏa thuận không đổi – bạn vẫn đưa ra quyết định về việc ai được gì vào thời điểm nào và ai quyết định việc gì vào thời điểm nào – nhưng các điều khoản dành cho nợ chuyển đổi sẽ khác.